Nīvaraṇappahānakathāvaṇṇanā
216. Vattabbataṃ āpajjatīti ‘‘ asukassa bhikkhuno araññe tiracchānagatānaṃ viya , vanacarakānaṃ viya ca nivāsamattameva , na pana araññavāsānucchavikā
M1.256 kāci sammāpaṭipattī ’’ ti apavādavasena vattabbataṃ , āraññakehi vā tiracchānagatehi , vanacaravisabhāgajanehi vā saddhiṃ vippaṭipattivasena vattabbataṃ āpajjati .Kāḷakasadisattā kāḷakaṃ , thullavajjaṃ .
Tilakasadisattā tilakaṃ , aṇumattavajjaṃ .
Vivittan ti janavivittaṃ .
Tenāha ‘‘ suññan ’’ ti .
Taṃ pana janasaddaghosābhāveneva veditabbaṃ saddakaṇṭakattā jhānassāti āha ‘‘ appasaddaṃ appanigghosanti attho ’’ ti .
Etadevāti nissaddataṃyeva .
Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso .
Aḍḍhayogoti dīghapāsādo ,‘‘ garuḷasaṇṭhānapāsādo ’’ tipi vadanti .
Pāsādoti caturassapāsādo .
Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo
V1.227 .Aṭṭo paṭirājūnaṃ paṭibāhanayoggo catupañcabhūmako patissayaviseso .
Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto patissayaviseso .
Aparo nayo vihāro nāma dīghamukhapāsādo .
Aḍḍhayogo ekapassacchadanakasenāsanaṃ .
Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti , itarapasse nīcā , tena taṃ ekapassachadanakaṃ hoti .
Pāsādo nāma āyatacaturassapāsādo .
Hammiyaṃ muṇḍacchadanakaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ .
Guhā nāma kevalā pabbataguhā .
Leṇaṃ dvārabaddhaṃ pabbhāraṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Maṇḍapoti sākhāmaṇḍapo .
Vihārasenāsanan ti patissayabhūtaṃ senāsanaṃ .
Mañcapīṭhasenāsanan ti mañcapīṭhañceva mañcapīṭhasambandhasenāsanañca .
Cimilikādi santharitabbato santhatasenāsanaṃ .
Abhisaṅkharaṇābhāvato
P1.333 sayanassa nisajjāya ca kevalaṃ okāsabhūtaṃ senāsanaṃ .‘‘ Vivittaṃ senāsanan ’’ ti iminā senāsanaggahaṇena saṅgahitameva sāmaññajotanābhāvato .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ araññan ’’ tiādi vuttanti āha ‘‘ ima panā ’’ tiādi .
‘‘ Bhikkhunīnaṃ vasena āgatan ’’ ti idaṃ vinaye tathā āgatataṃ sandhāya vuttaṃ , abhidhammepi pana ‘‘ araññanti nikkhamitvā bahi indakhīlā , sabbametaṃ araññan ’’ ti ( vibha .529) āgatameva .
Tattha hi yaṃ na gāmapadesantogadhaṃ , taṃ ‘‘ araññan ’’ ti nippariyāyavasena tathā vuttaṃ .
Dhutaṅganiddese ( visuddhi .1.31) yaṃ vuttaṃ , taṃ yuttaṃ , tasmā tattha vuttanayena gahetabbanti adhippāyo .
Rukkhamūlan ti rukkhasamīpaṃ .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yāvatā
M1.257 majjhanhike kāle samantā chāyā pharati , nivāte paṇṇāni nipatanti , ettāvatā rukkhamūlan ’’ ti .Sela -saddo avisesato pabbatapariyāyoti katvā vuttaṃ ‘‘ pabbatanti selan ’’ ti , na silāmayameva , paṃsumayādiko tividhopi pabbato evāti .
Vivaran ti dvinnaṃ pabbatānaṃ mitho āsannatare ṭhitānaṃ ovarakādisadisaṃ vivaraṃ , ekasmiṃyeva vā pabbate .
Umaṅgasadisan ti suduṅgāsadisaṃ .
Manussānaṃ anupacāraṭṭhānan ti pakatisañcāravasena manussehi na sañcaritabbaṭṭhānaṃ .
Ādi -saddena ‘‘ vanapatthanti
P1.334 vanasaṇṭhānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ , vanapatthanti bhīsanakānametaṃ , vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ , vanapatthanti pariyantānametaṃ , vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ , vanapatthanti durabhisambhavānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( vibha .531) imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti .Acchannan ti kenaci chadanena antamaso rukkhasākhāyapi na chāditaṃ .
Nikkaḍḍhitvāti nīharitvā .
Pabbhāraleṇasadiseti pabbhārasadise leṇasadise ca .
Piṇḍapātapariyesanaṃ piṇḍapāto uttarapadalopenāti āha ‘‘ piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto ’’ ti
V1.228 .Pallaṅkan ti ettha pari saddo ‘‘ samantato ’’ ti etassa atthe , tasmā vāmoruñca dakkhiṇoruñca samaṃ ṭhapetvā ubho pāde aññamaññaṃ sambandhitvā nisajjā pallaṅkanti āha ‘‘ samantato ūrubaddhāsanan ’’ ti .
Ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjā pallaṅkaṃ .
Ābhujitvāti ca yathā pallaṅkavasena nisajjā hoti , evaṃ ubho pāde ābhugge bhañjite katvā , taṃ pana ubhinnaṃ pādānaṃ tathā sambandhatākaraṇanti āha ‘‘ bandhitvā ’’ ti .
Heṭṭhimakāyassa ca anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti ‘‘ ujuṃ kāyan ’’ ti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘ uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā ’’ ti .
Taṃ pana ujukaṭhapanaṃ sarūpato , payojanato ca dassetuṃ ‘‘ aṭṭhārasā ’’ tiādi vuttaṃ .
Na paṇamantīti na onamanti .
Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na laṅgheti .
Tato eva pubbenāparaṃ visesappattiyā kammaṭṭhānaṃ vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati .
Parimukhan ti ettha pari saddo abhi-saddena samānatthoti
P1.335 āha ‘‘ kammaṭṭhānābhimukhan ’’ ti , bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho .Samīpattho vā pari saddoti dassento ‘‘ mukhasamīpe vā katvā ’’ ti āha .
Ettha ca yathā ‘‘ vivittaṃ senāsanaṃ bhajatī ’’ tiādinā
M1.258 bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ dassitaṃ , evaṃ ‘‘ nisīdatī ’’ ti iminā alīnānuddhaccapakkhiyo santo iriyāpatho dassito .‘‘ Pallaṅkaṃ ābhujitvā ’’ ti iminā nisajjāya daḷhabhāvo ,‘‘ parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti iminā ārammaṇapariggahūpāyo .
Parīti pariggahaṭṭho ‘‘ pariṇāyikā ’’ tiādīsu viya .
Mukhanti niyyānaṭṭho ‘‘ suññatavimokkhamukhan ’’ tiādīsu viya .
Paṭipakkhato niggamanaṭṭho hi niyyānaṭṭho , tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosaṃ paricattasammosaṃ satiṃ katvā , paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho .
217. Abhijjhāyati gijjhati abhikaṅkhati etāyāti abhijjhā , lobho .
Lujjanaṭṭhenāti bhijjanaṭṭhena , khaṇe khaṇe bhijjanaṭṭhenāti attho .
Vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ anuppādanaṃ appavattanaṃ , na paṭipakkhānaṃ suppahīnatā .
‘‘ Pahīnattā ’’ ti ca pahīnasadisataṃ sandhāya vuttaṃ jhānassa anadhigatattā .
Tathāpi nayidaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya sabhāvato vigatābhijjhaṃ , atha kho bhāvanāvasena , tenāha ‘‘ na cakkhuviññāṇasadisenā ’’ ti .
Eseva nayoti yathā imassa cittassa bhāvanāya paribhāvitattā vigatābhijjhatā , evaṃ abyāpannaṃ vigatathinamiddhaṃ anuddhataṃ nibbicikicchañcāti attho .
Purimapakatin ti parisuddhapaṇḍarasabhāvaṃ .
‘‘ Yā
P1.336 cittassa akalyatāti ’’ ādinā ( dha . sa .1162; vibha .546) thinassa ,‘‘ yā kāyassa akalyatā ’’ tiādinā ( dha . sa .1163; vibha .546) ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattāV1.229 vuttaṃ ‘‘ thinaṃ cittagelaññaṃ , middhaṃ cetasikagelaññan ’’ ti .Satipi aññamaññaṃ avippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākammaṃ taṃ taṃ visesassa yā tesaṃ akalyatādīnaṃ visesappaccayatā , ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ .
Ālokasaññīti ettha atisayatthavisiṭṭhaatthi atthāvabodhako ayamīkāroti dassento āha ‘‘ rattimpi … pe … samannāgato ’’ ti .
Idaṃ ubhayan ti satisampajaññamāha .
Atikkamitvā vikkhambhanavasena pajahitvā .
‘‘ Kathamidan ’’ ti pavattiyā kathaṅkathā , vicikicchā .
Sā etassa atthīti kathaṅkathī , na kathaṅkathīti akathaṃkathī , nibbicikiccho .
Lakkhaṇādibhedatoti ettha ādi -saddena paccayapahānapahāyakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Tepi hi bhedato vattabbāti .
218. Tesan ti
M1.259 iṇavasena gahitadhanānaṃ .Pariyantoti dātabbaseso .
So balavapāmojjaṃ labhati ‘‘ iṇapalibodhato muttomhī ’’ ti .
Somanassaṃ adhigacchati ‘‘ jīvikānimittaṃ atthī ’’ ti .
219. Visabhāgavedanuppattiyāti dukkhavedanuppattiyā .
Dukkhavedanā hi sukhavedanāya kusalavipākasantānassa virodhitāya visabhāgā .
Catuiriyāpathaṃ chindantoti
P1.337 catubbidhampi iriyāpathappavattiṃ pacchindanto .Byādhiko hi yathā ṭhānagamanesu asamattho , evaṃ nisajjādīsupi asamattho hoti .
Ābādhetīti pīḷeti .
Vātādīnaṃ vikāro visamāvatthā byādhīti āha ‘‘ taṃsamuṭṭhānena dukkhena dukkhito ’’ ti .
Dukkhavedanāya pana byādhibhāve mūlabyādhinā ābādhiko ādito bādhatīti katvā .
Anubandhabyādhinā dukkhito aparāparaṃ sañjātadukkhoti katvā .
Gilānoti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro .
Appamattakaṃ vā balaṃ balamattā .
Tadubhayan ti pāmojjaṃ , somanassañca .
Tattha labhetha pāmojjaṃ ‘‘ rogato muttomhī ’’ ti .
Adhigaccheyya somanassaṃ ‘‘ atthi me kāye balan ’’ ti .
220. Sesan ti ‘‘ tassa hi ‘ bandhanā muttomhī ’ ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti .
Tena vuttan ’’ ti evamādi .
Vuttanayenevāti paṭhamadutiyapadesu vuttanayeneva .
Sabbapadesūti avasiṭṭhapadesu tatiyādīsu koṭṭhāsesu .
221-222.
Na attani adhīnoti na attāyatto .
Parādhīnoti parāyatto .
Aparādhīnatāya bhujo viya attano kicce esitabboti bhujisso .
Savasoti āha ‘‘ attano santako ’’ ti .
Anudakatāya kaṃ pānīyaṃ tārenti etthāti kantāroti āha ‘‘ nirudakaṃ dīghamaggan ’’ ti .
223. Tatrāti
V1.230 tasmiṃ dassane .Ayan ti idāni vuccamānā sadisatā .
Yena iṇādīnaṃ upamābhāvo , kāmacchandādīnañca upameyyabhāvo hoti , so nesaṃ upamopameyyasambandho
P1.338 sadisatāti daṭṭhabbaṃ .Yo yamhi kāmacchandena rajjatīti yo puggalo yamhi kāmarāgassa vatthubhūte puggale kāmacchandavasena ratto hoti .
Taṃ vatthuṃ gaṇhātīti taṃ taṇhāvatthuṃ ‘‘ mametan ’’ ti gaṇhāti .
Upaddavethāti
M1.260 upaddavaṃ karotha .Nakkhattassāti mahassa .
Muttoti bandhanato mutto .
Vinaye apakataññunāti vinayakkame akusalena .
So hi kappiyākappiyaṃ yāthāvato na jānāti .
Tenāha ‘‘ kismiñcidevā ’’ tiādi .
Gacchatipīti thokaṃ thokaṃ gacchatipi .
Gacchanto pana tāya eva ussaṅkitaparisaṅkitatāya tattha tattha tiṭṭhatipi .
Īdise kantāre gato ‘‘ ko jānāti kiṃ bhavissatī ’’ ti nivattatipi , tasmā gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti .
Saddhāya gaṇhituṃ saddheyyaṃ vatthuṃ ‘‘ idamevan ’’ ti saddahituṃ na sakkoti .
Atthi natthīti ‘‘ atthi nu kho , natthi nu kho ’’ ti .
Araññaṃ paviṭṭhassa ādimhi eva sappanaṃ āsappanaṃ .
Pari parito , uparūpari vā sappanaṃ parisappanaṃ .
Ubhayenapi tattheva paribbhamanaṃ vadati .
Tenāha ‘‘ apariyogāhanan ’’ ti .
Chambhitattan ti araññasaññāya uppannaṃ chambhitabhāvaṃ , utrāsanti attho .
224. Tatrāyaṃ sadisatāti etthāpi vuttanayānusārena sadisatā veditabbā .
Yadaggena hi kāmacchandādayo iṇādisadisā , tadaggena tesaṃ pahānaṃ āṇaṇyādisadisaṃ abhāvoti katvā .
Cha dhammeti asubhanimittassa uggaho , asubhabhāvanānuyogo , indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .
Bhāvetvāti brūhetvā .
Mahāsatipaṭṭhāne ( dī . ni .2.372-374) vaṇṇayissāma tatthassa anuppannānuppādanauppannapahānādivibhāvanavasena savisesaṃ pāḷiyā āgatattā .
Esa nayo
P1.339 byāpādādippahānakabhāvepi .Paravatthumhīti ārammaṇabhūte parasmiṃ vatthusmiṃ .
Anatthakaroti attano parassa ca anatthāvaho .
Cha dhammeti mettānimittassa uggaho , mettābhāvanānuyogo
V1.231 , kammassakatā , paṭisaṅkhānabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .Tatthevāti mahāsatipaṭṭhāneyeva ( dī . ni .2.372-374).
Cārittasīlaṃ uddissa paññattasikkhāpadaṃ ācārapaṇṇatti .
Bandhanāgāraṃ
M1.261 pavesitattā aladdhanakkhattānubhavo puriso ‘‘ nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso ’’ ti vutto , nakkhattadivase eva vā tadananubhavanatthaṃ tathā kato .Mahāanatthakaran ti diṭṭhadhammikādiatthahāpanamukhena mahato anatthassa kārakaṃ .
Cha dhammeti atibhojane nanimittaggāho , iriyāpathasamparivattanatā , ālokasaññāmanasikāro , abbhokāsavāso , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .
Uddhaccakukkucce mahāanatthakaran ti parāyattatāpādanato vuttanayena mahato anatthassa kārakanti .
Attho cha dhammeti bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , vuḍḍhasevitā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .
Balavāti paccatthikavidhamanasamatthena balena balavā .
Sajjāvudhoti sannaddhadhanuādiāvudho .
Sūravīrasevakajanavasena saparivāro .
Tan ti yathāvuttaṃ purisaṃ .
Balavantatāya , sajjāvudhatāya , saparivāratāya ca corā dūratova disvā palāyeyyuṃ .
Anatthakārikāti sammāpaṭipattiyā vibandhakaraṇato vuttanayena anatthakārikā .
Cha dhammeti bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , adhimokkhabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti
P1.340 ime cha dhamme .Yathā bāhusaccādīni uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti , evaṃ vicikicchāya pīti idhāpi bahussutatādayo gahitā .
Kalyāṇamittatā sappāyakathā viya pañcannaṃ , tasmā tassa tassa anucchavikasevanatā veditabbā .
Sammāpaṭipattiyā appaṭipattinimittatāmukhena vicikicchā micchāpaṭipattimeva paribrūhetīti tassā pahānaṃ duccaritavidhūnanūpāyoti āha ‘‘ duccaritakantāraṃ nittharitvā ’’ tiādi .
225. Pāmojjaṃ nāma taruṇapīti , sā kathañcipi tuṭṭhāvatthāti āha ‘‘ pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyatī ’’ ti .
Tuṭṭhassāti okkantikabhāvappattāya pītiyā vasena tuṭṭhassa .
Attano savipphārikatāya , attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṃ khobhayamānā pharaṇalakkhaṇā pīti jāyati .
Pītisahitaṃ pīti uttarapadalopena , kiṃ pana taṃ
M1.262 ?Mano .
Pīti mano etassāti pītimano , tassa pītimanassa .
Tayidaṃ atthamattameva dassento ‘‘ pītisampayuttacittassā ’’ ti
V1.232 āha .Kāyoti idha arūpakalāpo adhippeto , na vedanādikkhandhattayamevāti āha ‘‘ nāmakāyo passambhatī ’’ ti , passaddhidvayassa pītivasenettha passambhanaṃ adhippetaṃ .
Vigatadarathoti pahīnauddhaccādikilesadaratho .
Vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṃ paṭisaṃvedentoyeva taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāya kāyikampi sukhaṃ vedetīti āha ‘‘ kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayatī ’’ ti .
Imināti ‘‘ sukhaṃ paṭisaṃvedetī ’’ ti evaṃ vuttena .
Saṃkilesapakkhato nikkhantattā , paṭhamajjhānapakkhikattā ca nekkhammasukhena .
Sukhitassāti sukhino .