Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
374-5.
Ariyasāvako nibbānaṃ , ariyaphalañca paṭipajjati etāyāti paṭipadā , sā ca tassa pubbabhāgo evāti idha ‘‘ pubbabhāgapaṭipadāyā ’’ ti ariyamaggamāha .
‘‘ Aṭṭha aṅgāni assā ’’ ti aññapadatthasamāsaṃ akatvā aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgikoti padasiddhi daṭṭhabbā .
Sammā aviparītaṃ yāthāvato catunnaṃ ariyasaccānaṃ paccakkhato dassanasabhāvā sammā dassanalakkhaṇā .
Sammadeva nibbānārammaṇe cittassa abhiniropanasabhāvo sammā abhiniropanalakkhaṇo .
Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena
M1.341 jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti sammā pariggahaṇalakkhaṇā .Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti , taṃ taṃ kiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti , evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena
P1.446 sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavāV1.302 hoti , sampayutte ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .Kāyavācānaṃ , khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchājīvappahānena sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo .
Kosajjapakkhato patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanasabhāvoti sammā paggāhalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammadeva upaṭṭhānasabhāvāti sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Vikkhepaviddhaṃsanena sammadeva cittassa samādahanasabhāvoti sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo .
Passatīti pakāseti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati , tenāha ‘‘ tappaṭicchādaka … pe … asammohato ’’ ti .
Teneva hi sammādiṭṭhisaṅkhātena aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti tathevāti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho .
Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbassa kiccassa idha sātisayaṃ nipphattito imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato .
Cattāri nāmāni labhati catūsu saccesu kātabbakiccanipphattito .
Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito .
Sikkhāpadavibhaṅge ( vibha .703)‘‘ viraticetanā , sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī ’’ ti vuccantīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘ viratiyopi
P1.447 honti cetanāyopī ’’ ti āha .Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo , subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā .
Maggakkhaṇe viratiyova cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya , ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito , taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca .
Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti
M1.342 catusammappadhānacatusatipaṭṭhānabhāvavasena .Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevāti .
Yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto , tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ , sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi , tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho .
Tasmāti
V1.303 paññāpajjotattā avijjandhakāraṃ vidhamitvā paññāsatthattā kilesacore ghātento .Bahukārattāti yvāyaṃ anādimati saṃsāre iminā kadācipi asamugghāṭitapubbo kilesagaṇo tassa samugghāṭako ariyamaggo
P1.448 .Tattha cāyaṃ sammādiṭṭhi pariññābhisamayādivasena pavattiyā pubbaṅgamā hotīti bahukārā , tasmā bahukārattā .
Tassāti sammādiṭṭhiyā .
‘‘ Bahukāro ’’ ti vatvā taṃ bahukārataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Ayaṃ ’’ tambakaṃsādimayattā kūṭo .
Ayaṃ samasāratāya mahāsāratāya cheko .
Evan ti yathā heraññikassa cakkhunā disvā kahāpaṇavibhāgajānane karaṇantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ hattho , evaṃ yogāvacarassa paññāya oloketvā dhammavibhāgajānane dhammantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ vitakko vitakketvā tadavabodhato , tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhiyā bahukāroti adhippāyo .
Dutiyaupamāyaṃ evan ti yathā tacchako parena parivattetvā parivattetvā dinnaṃ dabbasambhāraṃ vāsiyā tacchetvā gehakaraṇakamme upaneti , evaṃ yogāvacaro vitakkena lakkhaṇādito vitakketvā dinnadhamme yāthāvato paricchinditvā pariññābhisamayādikamme upanetīti yojanā .
Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti ‘‘ svāyan ’’ tiādi vuttaṃ .
Vacībhedassa
M1.343 niyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa kammantassa upakārikā .Tadubhayānantaran ti duccaritadvayapahāyakassa sucaritadvayapāripūrihetubhūtassa sammāvācāsammākammantadvayassa anantaraṃ .
Idaṃ vīriyan ti catubbidhaṃ sammappadhānavīriyaṃ .
Indriyasamatādayo samādhissa upakāradhammā .
Tabbipariyāyato apakāradhammā
P1.449 veditabbā .Gatiyoti nipphattiyo , kiccādisabhāve vā .
Samannesitvāti upadhāretvā .