5. Pañcamavaggo
1. Sirivaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā
VivaramanupatantiM1.134V1.113P1.114 vijjutāti āyasmato sirivaḍḍhattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā kiṅkaṇipupphehi pūjaṃ katvā tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe vibhavasampannassa brāhmaṇassa gehe nibbatti , sirivaḍḍho tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto bimbisārasamāgame satthari saddhamme ca uppannappasādo hetusampannatāya pabbaji .
Pabbajitvā ca katapubbakicco vebhārapaṇḍavapabbatānaṃ avidūre aññatarasmiṃ araññāyatane pabbataguhāyaṃ kammaṭṭhānamanuyutto viharati .
Tasmiñca samaye mahā akālamegho uṭṭhahi .
Vijjullatā pabbatavivaraṃ pavisantiyo viya vicaranti .
Therassa ghammapariḷāhābhibhūtassa sāragabbhehi meghavātehi ghammapariḷāho vūpasami .
Utusappāyalābhena cittaṃ ekaggaṃ ahosi .
Samāhitacitto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.10-14)–
‘‘ Kañcanagghiyasaṅkāso , sabbaññū lokanāyako ;
Odakaṃ dahamoggayha , sināyi aggapuggalo .
‘‘ Paggayha kiṅkaṇiṃ pupphaṃ , vipassissābhiropayiṃ ;
Udaggacitto sumano , dvipadindassa tādino .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sattavīsatikappamhi , rājā bhīmaratho ahu ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.135V1.114 pana patvā aññāpadesena attasannissayaṃ udānaṃ udānento ‘‘ vivaramanupatanti vijjutā ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.134V1.113P1.114 vijjutāti āyasmato sirivaḍḍhattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā kiṅkaṇipupphehi pūjaṃ katvā tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe vibhavasampannassa brāhmaṇassa gehe nibbatti , sirivaḍḍho tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto bimbisārasamāgame satthari saddhamme ca uppannappasādo hetusampannatāya pabbaji .
Pabbajitvā ca katapubbakicco vebhārapaṇḍavapabbatānaṃ avidūre aññatarasmiṃ araññāyatane pabbataguhāyaṃ kammaṭṭhānamanuyutto viharati .
Tasmiñca samaye mahā akālamegho uṭṭhahi .
Vijjullatā pabbatavivaraṃ pavisantiyo viya vicaranti .
Therassa ghammapariḷāhābhibhūtassa sāragabbhehi meghavātehi ghammapariḷāho vūpasami .
Utusappāyalābhena cittaṃ ekaggaṃ ahosi .
Samāhitacitto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.10-14)–
‘‘ Kañcanagghiyasaṅkāso , sabbaññū lokanāyako ;
Odakaṃ dahamoggayha , sināyi aggapuggalo .
‘‘ Paggayha kiṅkaṇiṃ pupphaṃ , vipassissābhiropayiṃ ;
Udaggacitto sumano , dvipadindassa tādino .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sattavīsatikappamhi , rājā bhīmaratho ahu ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.135V1.114 pana patvā aññāpadesena attasannissayaṃ udānaṃ udānento ‘‘ vivaramanupatanti vijjutā ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 41. Tattha vivaran ti antarā vemajjhaṃ .
Anupatantīti anulakkhaṇe patanti pavattanti , vijjotantīti attho .
Vijjotanameva hi vijjullatānaṃ pavatti nāma .
Anu -saddayogena cettha upayogavacanaṃ , yathā ‘‘ rukkhamanuvijjotantī ’’ ti .
Vijjutāti
P1.115 sateratā .
Vebhārassa ca paṇḍavassa cāti vebhārapabbatassa ca paṇḍavapabbatassa ca vivaramanupatantīti yojanā .Nagavivaragatoti nagavivaraṃ pabbataguhaṃ upagato .
Jhāyatīti ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyati , samathavipassanaṃ ussukkāpento bhāveti .
Putto appaṭimassa tādinoti sīlakkhandhādidhammakāyasampattiyā rūpakāyasampattiyā ca anupamassa upamārahitassa iṭṭhāniṭṭhādīsu tādilakkhaṇasampattiyā tādino buddhassa bhagavato orasaputto .
Puttavacaneneva cettha therena satthu anujātabhāvadīpanena aññā byākatāti veditabbaṃ .
Sirivaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Khadiravaniyattheragāthāvaṇṇanā
Cāle upacāleti āyasmato khadiravaniyarevatattherassa gāthā .
Kā uppati ?
Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare titthanāvikakule nibbattitvā mahāgaṅgāya payāgatitthe titthanāvākammaṃ karonto ekadivasaṃ sasāvakasaṅghaṃ bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ upagataṃ disvā pasannamānaso nāvāsaṅghāṭaṃ yojetvā mahantena pūjāsakkārena paratīraṃ pāpetvā aññataraṃ bhikkhuṃ satthārā āraññakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā tadatthaṃ patthanaṃ paṭṭhapetvā bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattesi .
Bhagavā ca tassa patthanāya avajjhabhāvaṃ byākāsi .
So tato paṭṭhāya tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ katvāM1.136 devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe nālakagāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchismiṃ nibbatti .
Taṃ vayappattaṃ mātāpitaro gharabandhanena bandhitukāmā jātā .
SoP1.116 sāriputtattherassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘ mayhaṃ jeṭṭhabhātā ayyo upatisso imaṃ vibhavaṃ chaḍḍetvā pabbajito , tena vantaṃ kheḷapiṇḍaṃ kathāhaṃ pacchā gilissāmī ’’ ti jātasaṃvego pāsaṃ anupagacchanakamigo viya ñātake vañcetvā hetusampattiyā codiyamāno bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā dhammasenāpatino kaniṭṭhabhāvaṃ nivedetvā attano pabbajjāya chandaṃ ārocesi .
Bhikkhū taṃ pabbājetvā paripuṇṇavīsativassaṃ upasampādetvāV1.115 kammaṭṭhāne niyojesuṃ .
So kammaṭṭhānaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā ,‘‘ arahattaṃ patvā bhagavantaṃ dhammasenāpatiñca passissāmī ’’ ti ghaṭento vāyamanto ñāṇassa paripākagatattā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.1.628-643)–
‘‘ Gaṅgā bhāgīrathī nāma , himavantā pabhāvitā ;
Kutitthe nāviko āsiṃ , orime ca tariṃ ahaṃ .
‘‘ Padumuttaro nāyako , sambuddho dvipaduttamo ;
Vasīsatasahassehi , gaṅgātīramupāgato .
‘‘ Bahū nāvā samānetvā , vaḍḍhakīhi susaṅkhataṃ ;
Nāvāya chadanaṃ katvā , paṭimāniṃ narāsabhaṃ .
‘‘ Āgantvāna ca sambuddho , ārūhi tañca nāvakaṃ ;
Vārimajjhe ṭhito satthā , imā gāthā abhāsatha .
‘‘ Yo so tāresi sambuddhaṃ , saṅghañcāpi anāsavaṃ ;
Tena cittappasādena , devaloke ramissati .
‘‘ Nibbattissati te byamhaṃ , sukataṃ nāvasaṇṭhitaṃ ;
Ākāse pupphachadanaṃ , dhārayissati sabbadā .
‘‘ Aṭṭhapaññāsakappamhi , tārako nāma khattiyo ;
Cāturanto vijitāvī , cakkavattī bhavissati .
‘‘ SattapaññāsakappamhiM1.137 , cammako nāma khattiyo ;
Uggacchantova sūriyo , jotissati mahabbalo .
‘‘ Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo ;
Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .
‘‘ Tidasā so cavitvāna , manussattaṃ gamissati ;
Revato nāma nāmena , brahmabandhu bhavissati .
‘‘ Agārā nikkhamitvāna , sukkamūlena codito ;
Gotamassa bhagavato , sāsane pabbajissati .
‘‘ So pacchā pabbajitvāna , yuttayogo vipassako ;
Sabbāsave pariññāya , nibbāyissatināsavo .
‘‘ Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ , yogakkhemādhivāhanaṃ ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Satasahasse kataṃ kammaṃ , phalaṃ dassesi me idha ;
Sumutto saravegova , kilese jhāpayī mama .
‘‘ TatoV1.116 maṃ vananirataṃ , disvā lokantagū muni ;
Vanavāsibhikkhūnaggaṃ , paññapesi mahāmati .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Chaḷabhiñño pana hutvā thero satthāraṃ dhammasenāpatiñca vandituṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ dhammasenāpatiñca vanditvā katipāhaṃ jetavane vihāsiP1.117 .
Atha naṃ satthā ariyagaṇamajjhe nisinno āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi –
‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ āraññakānaṃ yadidaṃ revato khadiravaniyo ’’ ti ( a . ni .1.198,203).
So aparabhāge attano jātagāmaṃ gantvā ‘‘ cālā , upacālā , sīsūpacālā ’’ ti tissannaṃ bhaginīnaṃ putte ‘‘ cālā , upacālā , sīsūpacālā ’’ ti tayo bhāgineyye ānetvā pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojesi .
Te kammaṭṭhānaṃ anuyuttā viharanti .
Tasmiñca samaye therassa kocideva ābādho uppanno .
TaṃM1.138 sutvā sāriputtatthero revataṃ ‘‘ gilānapucchanaṃ adhigamapucchanañca karissāmī ’’ ti upagacchi .
Revatatthero dhammasenāpatiṃ dūratova āgacchantaṃ disvā tesaṃ sāmaṇerānaṃ satuppādanavasena ovadanto ‘‘ cāle upacāle ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.136 devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe nālakagāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchismiṃ nibbatti .
Taṃ vayappattaṃ mātāpitaro gharabandhanena bandhitukāmā jātā .
SoP1.116 sāriputtattherassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘ mayhaṃ jeṭṭhabhātā ayyo upatisso imaṃ vibhavaṃ chaḍḍetvā pabbajito , tena vantaṃ kheḷapiṇḍaṃ kathāhaṃ pacchā gilissāmī ’’ ti jātasaṃvego pāsaṃ anupagacchanakamigo viya ñātake vañcetvā hetusampattiyā codiyamāno bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā dhammasenāpatino kaniṭṭhabhāvaṃ nivedetvā attano pabbajjāya chandaṃ ārocesi .
Bhikkhū taṃ pabbājetvā paripuṇṇavīsativassaṃ upasampādetvāV1.115 kammaṭṭhāne niyojesuṃ .
So kammaṭṭhānaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā ,‘‘ arahattaṃ patvā bhagavantaṃ dhammasenāpatiñca passissāmī ’’ ti ghaṭento vāyamanto ñāṇassa paripākagatattā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.1.628-643)–
‘‘ Gaṅgā bhāgīrathī nāma , himavantā pabhāvitā ;
Kutitthe nāviko āsiṃ , orime ca tariṃ ahaṃ .
‘‘ Padumuttaro nāyako , sambuddho dvipaduttamo ;
Vasīsatasahassehi , gaṅgātīramupāgato .
‘‘ Bahū nāvā samānetvā , vaḍḍhakīhi susaṅkhataṃ ;
Nāvāya chadanaṃ katvā , paṭimāniṃ narāsabhaṃ .
‘‘ Āgantvāna ca sambuddho , ārūhi tañca nāvakaṃ ;
Vārimajjhe ṭhito satthā , imā gāthā abhāsatha .
‘‘ Yo so tāresi sambuddhaṃ , saṅghañcāpi anāsavaṃ ;
Tena cittappasādena , devaloke ramissati .
‘‘ Nibbattissati te byamhaṃ , sukataṃ nāvasaṇṭhitaṃ ;
Ākāse pupphachadanaṃ , dhārayissati sabbadā .
‘‘ Aṭṭhapaññāsakappamhi , tārako nāma khattiyo ;
Cāturanto vijitāvī , cakkavattī bhavissati .
‘‘ SattapaññāsakappamhiM1.137 , cammako nāma khattiyo ;
Uggacchantova sūriyo , jotissati mahabbalo .
‘‘ Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo ;
Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .
‘‘ Tidasā so cavitvāna , manussattaṃ gamissati ;
Revato nāma nāmena , brahmabandhu bhavissati .
‘‘ Agārā nikkhamitvāna , sukkamūlena codito ;
Gotamassa bhagavato , sāsane pabbajissati .
‘‘ So pacchā pabbajitvāna , yuttayogo vipassako ;
Sabbāsave pariññāya , nibbāyissatināsavo .
‘‘ Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ , yogakkhemādhivāhanaṃ ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Satasahasse kataṃ kammaṃ , phalaṃ dassesi me idha ;
Sumutto saravegova , kilese jhāpayī mama .
‘‘ TatoV1.116 maṃ vananirataṃ , disvā lokantagū muni ;
Vanavāsibhikkhūnaggaṃ , paññapesi mahāmati .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Chaḷabhiñño pana hutvā thero satthāraṃ dhammasenāpatiñca vandituṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ dhammasenāpatiñca vanditvā katipāhaṃ jetavane vihāsiP1.117 .
Atha naṃ satthā ariyagaṇamajjhe nisinno āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi –
‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ āraññakānaṃ yadidaṃ revato khadiravaniyo ’’ ti ( a . ni .1.198,203).
So aparabhāge attano jātagāmaṃ gantvā ‘‘ cālā , upacālā , sīsūpacālā ’’ ti tissannaṃ bhaginīnaṃ putte ‘‘ cālā , upacālā , sīsūpacālā ’’ ti tayo bhāgineyye ānetvā pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojesi .
Te kammaṭṭhānaṃ anuyuttā viharanti .
Tasmiñca samaye therassa kocideva ābādho uppanno .
TaṃM1.138 sutvā sāriputtatthero revataṃ ‘‘ gilānapucchanaṃ adhigamapucchanañca karissāmī ’’ ti upagacchi .
Revatatthero dhammasenāpatiṃ dūratova āgacchantaṃ disvā tesaṃ sāmaṇerānaṃ satuppādanavasena ovadanto ‘‘ cāle upacāle ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 42. Tattha cāle upacāle sīsūpacāleti tesaṃ ālapanaṃ .
‘‘ Cālā , upacālā , sīsūpacālā ’’ ti hi itthiliṅgavasena laddhanāmā te tayo dārakā pabbajitāpi tathā voharīyanti .
‘‘‘ Cālī , upacālī , sīsūpacālī ’ ti tesaṃ nāman ’’ ti ca vadanti .
Yadatthaṃ ‘‘ cālā ’’ tiādinā āmantanaṃ kataṃ , taṃ dassento ‘‘ patissatā nu kho viharathā ’’ ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘ āgato vo vālaṃ viya vedhī ’’ ti .
Patissatāti patissatikā .
Khoti avadhāraṇe .
Āgatoti āgacchi .
Voti tumhākaṃ .
Vālaṃ viya vedhīti vālavedhī viya , ayañhettha saṅkhepattho – tikkhajavananibbedhikapaññatāya vālavedhirūpo satthukappo tumhākaṃ mātulatthero āgato , tasmā samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā satisampajaññayuttā eva hutvā viharatha ,‘‘ yathādhigate vihāre appamattā bhavathā ’’ ti .
Taṃ sutvā te sāmaṇerā dhammasenāpatissa paccuggamanādivattaṃ katvā ubhinnaṃ mātulattherānaṃ paṭisanthāravelāyaṃ nātidūre samādhiṃ samāpajjitvā nisīdiṃsu .
Dhammasenāpati revatattherena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā uṭṭhāyāsanā te sāmaṇere upasaṅkami , te tathākālaparicchedassa katattā there upasaṅkamante eva uṭṭhahitvā vanditvā aṭṭhaṃsu .
Thero ‘‘ katarakataravihārena viharathā ’’ ti pucchitvā
V1.117P1.118 tehi ‘‘ imāya imāyā ’’ ti vutte ‘‘ dārakepi nāma evaṃ vinento mayhaṃ bhātiko paccapādi vata dhammassa anudhamman ’’ ti theraṃ pasaṃsanto pakkāmi .
Khadiravaniyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .3. Sumaṅgalattheragāthāvaṇṇanā
SumuttikotiM1.139 āyasmato sumaṅgalattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle rukkhadevatā hutvā nibbatti .
So ekadivasaṃ satthāraṃ nhāyitvā ekacīvaraṃ ṭhitaṃ disvā somanassappatto hutvā apphoṭesi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyā avidūre aññatarasmiṃ gāmake tādisena kammanissandena daliddakule nibbatti .
Tassa sumaṅgaloti nāmaṃ ahosi .
So vayappatto khujjakāsitanaṅgalakuddālaparikkhāro hutvā kasiyā jīvati .
So ekadivasaṃ raññā pasenadikosalena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādāne pavattiyamāne dānopakaraṇāni gahetvā āgacchantehi manussehi saddhiṃ dadhighaṭaṃ gahetvā āgato bhikkhūnaṃ sakkārasammānaṃ disvā ‘‘ ime samaṇā sakyaputtiyā sukhumavatthasunivatthā subhojanāni bhuñjitvā nivātesu senāsanesu viharanti , yaṃnūnāhampi pabbajeyyan ’’ ti cintetvā , aññataraṃ mahātheraṃ upasaṅkamitvā attano pabbajjādhippāyaṃ nivedesi .
So taṃ karuṇāyanto pabbājetvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi .
So araññe viharanto ekavihāre nibbinno ukkaṇṭhito hutvā , vibbhamitukāmo ñātigāmaṃ gacchanto antarāmagge kacchaṃ bandhitvā khettaṃ kasante kiliṭṭhavatthanivatthe samantato rajokiṇṇasarīre vātātapena phussante kassake disvā ,‘‘ mahantaṃ vatime sattā jīvikanimittaṃ dukkhaṃ paccanubhontī ’’ tiP1.119 saṃvegaṃ paṭilabhi .
Ñāṇassa paripākaṃ gatattā yathāgahitaṃ kammaṭṭhānaṃ upaṭṭhāsi .
So aññataraṃ rukkhamūlaṃ upagantvā vivekaṃ labhitvā yoniso manasikaronto vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.11-19)–
‘‘ Atthadassī jinavaro , lokajeṭṭho narāsabho ;
Vihārā abhinikkhamma , taḷākaṃ upasaṅkami .
‘‘ Nhātvā pitvā ca sambuddho , uttaritvekacīvaro ;
Aṭṭhāsi bhagavā tattha , vilokento disodisaṃ .
‘‘ BhavaneM1.140V1.118 upaviṭṭhohaṃ , addasaṃ lokanāyakaṃ ;
Haṭṭho haṭṭhena cittena , apphoṭesiṃ ahaṃ tadā .
‘‘ Sataraṃsiṃva jotantaṃ , pabhāsantaṃva kañcanaṃ ;
Naccagīte payuttohaṃ , pañcaṅgatūriyamhi ca .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Sabbe satte abhibhomi , vipulo hoti me yaso .
‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;
Attānaṃ tosayitvāna , pare tosesi tvaṃ muni .
‘‘ Pariggahe nisīditvā , hāsaṃ katvāna subbate ;
Upaṭṭhahitvā sambuddhaṃ , tusitaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ Soḷaseto kappasate , dvinavaekacintitā ;
Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā sampattiṃ attano dukkhavimuttiñca kittanavasena udānaṃ udānento ‘‘ sumuttiko ’’ tiādimāha .
M1.139 āyasmato sumaṅgalattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle rukkhadevatā hutvā nibbatti .
So ekadivasaṃ satthāraṃ nhāyitvā ekacīvaraṃ ṭhitaṃ disvā somanassappatto hutvā apphoṭesi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyā avidūre aññatarasmiṃ gāmake tādisena kammanissandena daliddakule nibbatti .
Tassa sumaṅgaloti nāmaṃ ahosi .
So vayappatto khujjakāsitanaṅgalakuddālaparikkhāro hutvā kasiyā jīvati .
So ekadivasaṃ raññā pasenadikosalena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādāne pavattiyamāne dānopakaraṇāni gahetvā āgacchantehi manussehi saddhiṃ dadhighaṭaṃ gahetvā āgato bhikkhūnaṃ sakkārasammānaṃ disvā ‘‘ ime samaṇā sakyaputtiyā sukhumavatthasunivatthā subhojanāni bhuñjitvā nivātesu senāsanesu viharanti , yaṃnūnāhampi pabbajeyyan ’’ ti cintetvā , aññataraṃ mahātheraṃ upasaṅkamitvā attano pabbajjādhippāyaṃ nivedesi .
So taṃ karuṇāyanto pabbājetvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi .
So araññe viharanto ekavihāre nibbinno ukkaṇṭhito hutvā , vibbhamitukāmo ñātigāmaṃ gacchanto antarāmagge kacchaṃ bandhitvā khettaṃ kasante kiliṭṭhavatthanivatthe samantato rajokiṇṇasarīre vātātapena phussante kassake disvā ,‘‘ mahantaṃ vatime sattā jīvikanimittaṃ dukkhaṃ paccanubhontī ’’ tiP1.119 saṃvegaṃ paṭilabhi .
Ñāṇassa paripākaṃ gatattā yathāgahitaṃ kammaṭṭhānaṃ upaṭṭhāsi .
So aññataraṃ rukkhamūlaṃ upagantvā vivekaṃ labhitvā yoniso manasikaronto vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.11-19)–
‘‘ Atthadassī jinavaro , lokajeṭṭho narāsabho ;
Vihārā abhinikkhamma , taḷākaṃ upasaṅkami .
‘‘ Nhātvā pitvā ca sambuddho , uttaritvekacīvaro ;
Aṭṭhāsi bhagavā tattha , vilokento disodisaṃ .
‘‘ BhavaneM1.140V1.118 upaviṭṭhohaṃ , addasaṃ lokanāyakaṃ ;
Haṭṭho haṭṭhena cittena , apphoṭesiṃ ahaṃ tadā .
‘‘ Sataraṃsiṃva jotantaṃ , pabhāsantaṃva kañcanaṃ ;
Naccagīte payuttohaṃ , pañcaṅgatūriyamhi ca .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Sabbe satte abhibhomi , vipulo hoti me yaso .
‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;
Attānaṃ tosayitvāna , pare tosesi tvaṃ muni .
‘‘ Pariggahe nisīditvā , hāsaṃ katvāna subbate ;
Upaṭṭhahitvā sambuddhaṃ , tusitaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ Soḷaseto kappasate , dvinavaekacintitā ;
Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā sampattiṃ attano dukkhavimuttiñca kittanavasena udānaṃ udānento ‘‘ sumuttiko ’’ tiādimāha . 43. Tattha sumuttikoti sundarā accantikatāya apunabbhavikā mutti etassāti sumuttiko .
Tassa pana vimuttiyā pāsaṃsiyatāya acchariyatāya ca apphoṭento āha ‘‘ sumuttiko ’’ ti .
Puna tattha vimuttiyaṃ attano pasādassa daḷhabhāvaṃ dassento ‘‘ sāhu sumuttikomhī ’’ ti āha .
‘‘ Sādhu suṭṭhu muttiko vatamhī ’’ ti attho .
‘‘ Kuto panāyaṃ sumuttikatā ’’ ti ?
Kāmañcāyaṃ thero sabbasmāpi vaṭṭadukkhato suvimutto , attano pana tāva upaṭṭhitaṃ ativiya aniṭṭhabhūtaṃ dukkhaṃ dassento ‘‘ tīhi khujjakehī ’’ tiādimāha .
Tattha khujjakehīti khujjasabhāvehi , khujjākārehi vā .
Nissakkavacanañcetaṃ muttasaddāpekkhāya .
Kassako hi akhujjopi samāno tīsu ṭhānesu attānaṃ khujjaṃ katvā dasseti lāyane kasane kuddālakamme ca .
Yo hi pana kassako lāyanādīni karoti
M1.141 , tānipi asitādīni kuṭilākārato khujjakānīti vuttaṃ ‘‘ tīhi khujjakehī ’’ ti .Idāni tāni sarūpato dassento ‘‘ asitāsu mayā , naṅgalāsu mayā , khuddakuddālāsu mayā ’’ ti āha .
Tattha asitāsu mayāti lavittehi mayā muttanti attho .
Nissakke cetaṃ bhummavacanaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Apare pana ‘‘ asitāsu mayāti lavittehi karaṇabhūtehi mayā khujjitan ’’ ti vadanti .
Tesaṃ matena karaṇatthe hetumhi vā bhummavacanaṃ .
‘‘ Naṅgalāsū ’’ ti liṅgavipallāsaṃ
V1.119 katvā vuttaṃ , naṅgalehi kasirehīti attho .
Attanā vaḷañjitakuddālassa sabhāvato vaḷañjanena vā appakatāya vuttaṃ ‘‘ khuddakuddālāsū ’’ ti ‘‘ kuṇṭhakuddālāsū ’’ tipiP1.120 pāḷi .
Vaḷañjaneneva atikhiṇakhaṇittesūti attho .Idhamevāti ma -kāro padasandhikaro .
Atha vāpīti vā -saddo nipātamattaṃ .
Gāmake ṭhitattā tāni asitādīni kiñcāpi idheva mama samīpeyeva , tathāpi alameva hotīti attho .
Turitavasena cetaṃ āmeḍitavacanaṃ .
Jhāyāti phalasamāpattijjhānavasena diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ dibbavihārādivasena ca jhāya .
Sumaṅgalāti attānaṃ ālapati .
Jhāne pana ādaradassanatthaṃ āmeḍitaṃ kataṃ .
Appamatto viharāti satipaññāvepullappattiyā sabbatthakameva appamattosi tvaṃ , tasmā idāni sukhaṃ vihara , sumaṅgala .
Keci pana ‘‘ arahattaṃ appatvā eva vipassanāya vīthipaṭipannāya sāsane sañjātābhiratiyā yathānubhūtaṃ gharāvāsadukkhaṃ jigucchanto thero imaṃ gāthaṃ vatvā pacchā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇī ’’ ti vadanti .
Tesaṃ matena ‘‘ jhāya appamatto viharā ’’ ti padānaṃ attho vipassanāmaggavasenapi yujjati eva .
Sumaṅgalattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Sānuttheragāthāvaṇṇanā
MataṃM1.142 vā amma rodantīti āyasmato sānuttherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato hatthapādadhovanamukhavikkhālanānaṃ atthāya udakaṃ upanesi .
Satthā hi bhojanakāle hatthapāde dhovitukāmo ahosi .
So satthu ākāraṃ sallakkhetvā udakaṃ upanesi .
Bhagavā hatthapāde dhovitvā bhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletukāmo ahosi .
So tampiP1.121 ñatvā mukhodakaṃ upanesi .
Satthā mukhaṃ vikkhāletvā mukhadhovanakiccaṃ niṭṭhāpesi .
Evaṃ bhagavā anukampaṃ upādāya tena karīyamānaṃ veyyāvaccaṃ sādiyi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tasmiṃ gabbhagateyeva pitā pavāsaṃ gato , upāsikā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā sānū tissa nāmaṃ akāsi .
Tasmiṃ anukkamena vaḍḍhante sattavassikaṃyeva naṃ bhikkhūnaṃ santike pabbājesi ,‘‘ evamayaṃ anantarāyo vaḍḍhitvā accantasukhabhāgī bhavissatī ’’ ti .
‘‘ So sānusāmaṇero ’’ ti paññāto paññavā vattasampanno bahussutoV1.120 dhammakathiko sattesu mettajjhāsayo hutvā devamanussānaṃ piyo ahosi manāpoti sabbaṃ sānusutte āgatanayena veditabbaṃ .
Tassa atītajātiyaṃ mātā yakkhayoniyaṃ nibbatti .
Taṃ yakkhā ‘‘ sānuttherassa ayaṃ mātā ’’ ti garucittikārabahulā hutvā mānenti .
Evaṃ gacchante kāle puthujjanabhāvassa ādīnavaṃ vibhāventaṃ viya ekadivasaṃ sānussa yoniso manasikārābhāvā ayoniso ummujjantassa vibbhamitukāmatācittaṃ uppajji .
Taṃ tassa yakkhinimātā ñatvā manussamātuyā ārocesi –
‘‘ tava putto , sānu ,‘ vibbhamissāmī ’ ti cittaṃ uppādesi , tasmā tvaṃ –
‘‘ Sānuṃ pabuddhaṃ vajjāsi , yakkhānaṃ vacanaṃ idaṃ ;
Mākāsi pāpakaṃ kammaṃ , āvi vā yadi vā raho .
‘‘ SaceM1.143 tvaṃ pāpakaṃ kammaṃ , karissasi karosi vā ;
Na te dukkhā pamutyatthi , uppaccāpi palāyato ’’ ti .( saṃ . ni .1.239; dha . pa . aṭṭha .2.325 sānusāmaṇeravatthu )–
Evaṃ bhaṇāhī ’’ ti .
Evañca pana vatvā yakkhinimātā tatthevantaradhāyi .
Manussamātā pana taṃ sutvā paridevasokasamāpannā cetodukkhasamappitā ahosi .
Atha sānusāmaṇero pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvāP1.122 pattacīvaramādāya mātu santikaṃ upagato mātaraṃ rodamānaṃ disvā ‘‘ amma , kiṃ nissāya rodasī ’’ ti vatvā ‘‘ taṃ nissāyā ’’ ti ca vutto mātu ‘‘ mataṃ vā , amma , rodanti , yo vā jīvaṃ na dissatī ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.142 vā amma rodantīti āyasmato sānuttherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato hatthapādadhovanamukhavikkhālanānaṃ atthāya udakaṃ upanesi .
Satthā hi bhojanakāle hatthapāde dhovitukāmo ahosi .
So satthu ākāraṃ sallakkhetvā udakaṃ upanesi .
Bhagavā hatthapāde dhovitvā bhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletukāmo ahosi .
So tampiP1.121 ñatvā mukhodakaṃ upanesi .
Satthā mukhaṃ vikkhāletvā mukhadhovanakiccaṃ niṭṭhāpesi .
Evaṃ bhagavā anukampaṃ upādāya tena karīyamānaṃ veyyāvaccaṃ sādiyi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tasmiṃ gabbhagateyeva pitā pavāsaṃ gato , upāsikā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā sānū tissa nāmaṃ akāsi .
Tasmiṃ anukkamena vaḍḍhante sattavassikaṃyeva naṃ bhikkhūnaṃ santike pabbājesi ,‘‘ evamayaṃ anantarāyo vaḍḍhitvā accantasukhabhāgī bhavissatī ’’ ti .
‘‘ So sānusāmaṇero ’’ ti paññāto paññavā vattasampanno bahussutoV1.120 dhammakathiko sattesu mettajjhāsayo hutvā devamanussānaṃ piyo ahosi manāpoti sabbaṃ sānusutte āgatanayena veditabbaṃ .
Tassa atītajātiyaṃ mātā yakkhayoniyaṃ nibbatti .
Taṃ yakkhā ‘‘ sānuttherassa ayaṃ mātā ’’ ti garucittikārabahulā hutvā mānenti .
Evaṃ gacchante kāle puthujjanabhāvassa ādīnavaṃ vibhāventaṃ viya ekadivasaṃ sānussa yoniso manasikārābhāvā ayoniso ummujjantassa vibbhamitukāmatācittaṃ uppajji .
Taṃ tassa yakkhinimātā ñatvā manussamātuyā ārocesi –
‘‘ tava putto , sānu ,‘ vibbhamissāmī ’ ti cittaṃ uppādesi , tasmā tvaṃ –
‘‘ Sānuṃ pabuddhaṃ vajjāsi , yakkhānaṃ vacanaṃ idaṃ ;
Mākāsi pāpakaṃ kammaṃ , āvi vā yadi vā raho .
‘‘ SaceM1.143 tvaṃ pāpakaṃ kammaṃ , karissasi karosi vā ;
Na te dukkhā pamutyatthi , uppaccāpi palāyato ’’ ti .( saṃ . ni .1.239; dha . pa . aṭṭha .2.325 sānusāmaṇeravatthu )–
Evaṃ bhaṇāhī ’’ ti .
Evañca pana vatvā yakkhinimātā tatthevantaradhāyi .
Manussamātā pana taṃ sutvā paridevasokasamāpannā cetodukkhasamappitā ahosi .
Atha sānusāmaṇero pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvāP1.122 pattacīvaramādāya mātu santikaṃ upagato mātaraṃ rodamānaṃ disvā ‘‘ amma , kiṃ nissāya rodasī ’’ ti vatvā ‘‘ taṃ nissāyā ’’ ti ca vutto mātu ‘‘ mataṃ vā , amma , rodanti , yo vā jīvaṃ na dissatī ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 44. Tassattho –
‘‘ amma , rodantā nāma ñātakā mittā vā attano ñātakaṃ mittaṃ vā mataṃ uddissa rodanti paralokaṃ gatattā , yo vā ñātako mitto vā jīvaṃ jīvanto desantaraṃ pakkantatāya ca na dissati , taṃ vā uddissa rodanti , ubhayampetaṃ mayi na vijjati , evaṃ sante jīvantaṃ dharamānaṃ maṃ purato ṭhitaṃ passantī ;
kasmā , amma , rodasi ?
Maṃ uddissa tava rodanassa kāraṇameva natthī ’’ ti .
Taṃ sutvā tassa mātā ‘‘ maraṇañhetaṃ , bhikkhave , yo sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī ’’ ti ( ma . ni .3.63) suttapadānusārena uppabbajanaṃ ariyassa vinaye maraṇanti dassentī –
‘‘ Mataṃ
V1.121 vā putta rodanti , yo vā jīvaṃ na dissati ;
Yo ca kāme cajitvāna , punarāgacchate idha .
‘‘ Taṃ vāpi putta rodanti , puna jīvaṃ mato hi so ;
Kukkuḷā ubbhato tāta , kukkuḷaṃ patitumicchasī ’’ ti .( saṃ . ni .1.239; dha . pa . aṭṭha .2. sānusāmaṇeravatthu )–
Gāthādvayaṃ abhāsi .
Tattha kāme cajitvānāti nekkhammajjhāsayena vatthukāme pahāya , tañca kilesakāmassa tadaṅgappahānavasena veditabbaṃ .
Pabbajjā hettha kāmapariccāgo adhippeto .
Punarāgacchate idhāti idha gehe punadeva āgacchati , hīnāyāvattanaṃ sandhāya vadati .
Taṃ vāpīti yo pabbajitvā vibbhamatiM1.144 , taṃ vāpi puggalaṃ mataṃ viyamādisiyo rodanti .
Kasmāti ce ?
Puna jīvaṃ mato hi soti vibbhamanato pacchā yo jīvanto , so guṇamaraṇena atthato matoyeva .
Idānissa savisesasaṃvegaṃ janetuṃ ‘‘ kukkuḷā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho –
‘‘ ahorattaṃ ādittaṃ viya hutvā ḍahanaṭṭhena kukkuḷanirayasadisattā kukkuḷāP1.123 gihibhāvā anukampantiyā mayā ubbhato uddhato , tāta sānu , kukkuḷaṃ patituṃ icchasi patitukāmosī ’’ ti .Taṃ sutvā sānusāmaṇero saṃvegajāto hutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.25-29)–
‘‘ Bhuñjantaṃ samaṇaṃ disvā , vippasannamanāvilaṃ ;
Ghaṭenodakamādāya , siddhatthassa adāsahaṃ .
‘‘ Nimmalo homahaṃ ajja , vimalo khīṇasaṃsayo ;
Bhave nibbattamānassa , phalaṃ nibbattate subhaṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , udakaṃ yamadāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , dakadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ekasaṭṭhimhito kappe , ekova vimalo ahu ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ
V1.122 pana patvā thero imissā gāthāya vasena ‘‘ mayhaṃ vipassanārambho arahattappatti ca jātā ’’ ti udānavasena tameva gāthaṃ paccudāhāsi .
Sānuttheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .5. Ramaṇīyavihārittheragāthāvaṇṇanā
YathāpiM1.145 bhaddo ājaññoti āyasmato ramaṇīyavihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha puññāni upacinanto ito ekanavute kappe vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pañcapatiṭṭhitena vanditvā koraṇḍapupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devesu nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa seṭṭhissa putto hutvā nibbatto yobbanamadena kāmesu mucchaṃ āpanno viharati .
So ekadivasaṃ aññataraṃ pāradārikaṃ rājapurisehi vividhā kammakāraṇā karīyamānaṃ disvā saṃvegajāto satthu santike dhammaṃ sutvā pabbaji .
Pabbajito ca rāgacaritatāya niccakālaṃ susammaṭṭhaṃ pariveṇaṃ sūpaṭṭhitaṃ pānīyaparibhojanīyaṃ supaññataṃ mañcapīṭhaṃ katvā viharati .
Tena so ramaṇīyavihārī tveva paññāyittha .
So rāgussannatāya ayoniso manasi karitvā sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiāpattiṃ āpajjitvā ,‘‘ dhiratthu , maṃ evaṃbhūto saddhādeyyaṃP1.124 bhuñjeyyan ’’ ti vippaṭisārī hutvā ‘‘ vibbhamissāmī ’’ ti gacchanto antarāmagge rukkhamūle nisīdi , tena ca maggena sakaṭesu gacchantesu eko sakaṭayutto goṇo parissamanto visamaṭṭhāne khalitvā pati , taṃ sākaṭikā yugato muñcitvā tiṇodakaṃ datvā parissamaṃ vinodetvā punapi dhure yojetvā agamaṃsu .
Thero taṃ disvā –
‘‘ yathāyaṃ goṇo sakiṃ khalitvāpi uṭṭhāya sakiṃ dhuraṃ vahati , evaṃ mayāpi kilesavasena sakiṃ khalitenāpi vuṭṭhāya samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti yoniso ummujjanto nivattitvā upālittherassa attano pavattiṃ ācikkhitvā tena vuttavidhinā āpattito vuṭṭhahitvā sīlaṃ pākatikaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.35-39)–
‘‘ Akkantañca padaṃ disvā , cakkālaṅkārabhūsitaṃ ;
Padenānupadaṃ yanto , vipassissa mahesino .
‘‘ KoraṇḍaṃM1.146V1.123 pupphitaṃ disvā , samūlaṃ pūjitaṃ mayā ;
Haṭṭho haṭṭhena cittena , avandiṃ padamuttamaṃ .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pupphamabhipūjayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sattapaññāsakappamhi , eko vītamalo ahuṃ ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhaṃ anubhavanto attano pubbabhāgapaṭipattiyā saddhiṃ ariyadhammādhigamanadīpaniṃ ‘‘ yathāpi bhaddo ājañño , khalitvā patitiṭṭhatī ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.145 bhaddo ājaññoti āyasmato ramaṇīyavihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha puññāni upacinanto ito ekanavute kappe vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pañcapatiṭṭhitena vanditvā koraṇḍapupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devesu nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa seṭṭhissa putto hutvā nibbatto yobbanamadena kāmesu mucchaṃ āpanno viharati .
So ekadivasaṃ aññataraṃ pāradārikaṃ rājapurisehi vividhā kammakāraṇā karīyamānaṃ disvā saṃvegajāto satthu santike dhammaṃ sutvā pabbaji .
Pabbajito ca rāgacaritatāya niccakālaṃ susammaṭṭhaṃ pariveṇaṃ sūpaṭṭhitaṃ pānīyaparibhojanīyaṃ supaññataṃ mañcapīṭhaṃ katvā viharati .
Tena so ramaṇīyavihārī tveva paññāyittha .
So rāgussannatāya ayoniso manasi karitvā sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiāpattiṃ āpajjitvā ,‘‘ dhiratthu , maṃ evaṃbhūto saddhādeyyaṃP1.124 bhuñjeyyan ’’ ti vippaṭisārī hutvā ‘‘ vibbhamissāmī ’’ ti gacchanto antarāmagge rukkhamūle nisīdi , tena ca maggena sakaṭesu gacchantesu eko sakaṭayutto goṇo parissamanto visamaṭṭhāne khalitvā pati , taṃ sākaṭikā yugato muñcitvā tiṇodakaṃ datvā parissamaṃ vinodetvā punapi dhure yojetvā agamaṃsu .
Thero taṃ disvā –
‘‘ yathāyaṃ goṇo sakiṃ khalitvāpi uṭṭhāya sakiṃ dhuraṃ vahati , evaṃ mayāpi kilesavasena sakiṃ khalitenāpi vuṭṭhāya samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti yoniso ummujjanto nivattitvā upālittherassa attano pavattiṃ ācikkhitvā tena vuttavidhinā āpattito vuṭṭhahitvā sīlaṃ pākatikaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.35-39)–
‘‘ Akkantañca padaṃ disvā , cakkālaṅkārabhūsitaṃ ;
Padenānupadaṃ yanto , vipassissa mahesino .
‘‘ KoraṇḍaṃM1.146V1.123 pupphitaṃ disvā , samūlaṃ pūjitaṃ mayā ;
Haṭṭho haṭṭhena cittena , avandiṃ padamuttamaṃ .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pupphamabhipūjayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sattapaññāsakappamhi , eko vītamalo ahuṃ ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhaṃ anubhavanto attano pubbabhāgapaṭipattiyā saddhiṃ ariyadhammādhigamanadīpaniṃ ‘‘ yathāpi bhaddo ājañño , khalitvā patitiṭṭhatī ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 45. Tattha khalitvāti pakkhalitvā .
Patitiṭṭhatīti patiṭṭhahati , punadeva yathāṭhāne tiṭṭhati .
Evan ti yathā bhaddo usabhājānīyo bhāraṃ vahanto parissamappatto visamaṭṭhānaṃ āgamma ekavāraṃ pakkhalitvā patito na tattakena dhuraṃ chaḍḍeti , thāmajavaparakkamasampannatāya pana khalitvāpi patitiṭṭhati , attano sabhāveneva ṭhatvā bhāraṃ vahati , evaṃ kilesaparissamappatto kiriyāparādhena khalitvā taṃ khalitaṃ thāmavīriyasampattitāya paṭipākatikaṃ katvā maggasammādiṭṭhiyā dassanasampannaṃ , tato eva sammāsambuddhassa savanante ariyāya jātiyā jātatāya sāvakaṃ , tassa ure vāyāmajanitābhijātitāya orasaṃ
P1.125 puttaṃ bhaddājānīyasadisakiccatāya ājānīyanti ca maṃ dhāretha upadhārethāti attho .Ramaṇīyavihārittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Samiddhittheragāthāvaṇṇanā
SaddhāyāhaṃM1.147 pabbajitoti āyasmato samiddhittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu kattādhikāro tattha tattha puññāni upacinanto ito catunavute kappe siddhatthaṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso savaṇṭāni pupphāni kaṇṇikabaddhāni gahetvā pūjesi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde rājagahe kulagehe nibbatti .
Tassa jātakālato paṭṭhāya taṃ kulaṃ dhanadhaññādīhi vaḍḍhi , attabhāvo cassa abhirūpo dassanīyo guṇavā iti vibhavasamiddhiyā ca guṇasamiddhiyāV1.124 ca samiddhī tveva paññāyittha .
So bimbisārasamāgame buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā bhāvanāya yuttappayutto viharanto bhagavati tapodārāme viharante ekadivasaṃ evaṃ cintesi –
‘‘ lābhā vata me satthā arahaṃ sammāsambuddho , svākkhāte cāhaṃ dhammavinaye pabbajito , sabrahmacārī ca me sīlavanto kalyāṇadhammā ’’ ti .
Tassevaṃ cintentassa uḷāraṃ pītisomanassaṃ udapādi .
Taṃ asahanto māro pāpimā therassa avidūre mahantaṃ bheravasaddamakāsi , pathaviyā undriyanakālo viya ahosi .
Thero bhagavato tamatthaṃ ārocesi .
Bhagavā ‘‘ māro tuyhaṃ vicakkhukammāya ceteti , gaccha , bhikkhu tattha acintetvā viharāhī ’’ ti āha .
Thero tattha gantvā viharanto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.30-34)–
‘‘ KaṇikāraṃvaP1.126 jotantaṃ , nisinnaṃ pabbatantare ;
Obhāsentaṃ disā sabbā , siddhatthaṃ narasārathiṃ .
‘‘ Dhanuṃ advejjhaṃ katvāna , usuṃ sannayhahaṃ tadā ;
Pupphaṃ savaṇṭaṃ chetvāna , buddhassa abhiropayiṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ekapaññāsito kappe , eko āsiṃ jutindharo ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.148 pana patvā tattheva viharantassa therassa khīṇāsavabhāvaṃ ajānanto purimanayeneva māro mahantaṃ bheravasaddaṃ akāsi .
Taṃ sutvā thero abhīto acchambhī ‘‘ tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi mayhaṃ lomampi na kampetī ’’ ti aññaṃ byākaronto ‘‘ saddhāyāhaṃ pabbajito ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.147 pabbajitoti āyasmato samiddhittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu kattādhikāro tattha tattha puññāni upacinanto ito catunavute kappe siddhatthaṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso savaṇṭāni pupphāni kaṇṇikabaddhāni gahetvā pūjesi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde rājagahe kulagehe nibbatti .
Tassa jātakālato paṭṭhāya taṃ kulaṃ dhanadhaññādīhi vaḍḍhi , attabhāvo cassa abhirūpo dassanīyo guṇavā iti vibhavasamiddhiyā ca guṇasamiddhiyāV1.124 ca samiddhī tveva paññāyittha .
So bimbisārasamāgame buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā bhāvanāya yuttappayutto viharanto bhagavati tapodārāme viharante ekadivasaṃ evaṃ cintesi –
‘‘ lābhā vata me satthā arahaṃ sammāsambuddho , svākkhāte cāhaṃ dhammavinaye pabbajito , sabrahmacārī ca me sīlavanto kalyāṇadhammā ’’ ti .
Tassevaṃ cintentassa uḷāraṃ pītisomanassaṃ udapādi .
Taṃ asahanto māro pāpimā therassa avidūre mahantaṃ bheravasaddamakāsi , pathaviyā undriyanakālo viya ahosi .
Thero bhagavato tamatthaṃ ārocesi .
Bhagavā ‘‘ māro tuyhaṃ vicakkhukammāya ceteti , gaccha , bhikkhu tattha acintetvā viharāhī ’’ ti āha .
Thero tattha gantvā viharanto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.30-34)–
‘‘ KaṇikāraṃvaP1.126 jotantaṃ , nisinnaṃ pabbatantare ;
Obhāsentaṃ disā sabbā , siddhatthaṃ narasārathiṃ .
‘‘ Dhanuṃ advejjhaṃ katvāna , usuṃ sannayhahaṃ tadā ;
Pupphaṃ savaṇṭaṃ chetvāna , buddhassa abhiropayiṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ekapaññāsito kappe , eko āsiṃ jutindharo ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.148 pana patvā tattheva viharantassa therassa khīṇāsavabhāvaṃ ajānanto purimanayeneva māro mahantaṃ bheravasaddaṃ akāsi .
Taṃ sutvā thero abhīto acchambhī ‘‘ tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi mayhaṃ lomampi na kampetī ’’ ti aññaṃ byākaronto ‘‘ saddhāyāhaṃ pabbajito ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 46. Tattha saddhāyāti dhammacchandasamuṭṭhānāya kammaphalasaddhāya ceva ratanattayasaddhāya ca .
Ahan ti attānaṃ niddisati .
Pabbajitoti upagato .
Agārasmāti gehato gharāvāsato vā .
Anagāriyan ti pabbajjaṃ , sā hi yaṃkiñci kasivāṇijjādikammaṃ ‘ agārassa hitan ’ ti agāriyaṃ nāma , tadabhāvato ‘‘ anagāriyā ’’ ti vuccati .
Sati paññā ca me vuḍḍhāti saraṇalakkhaṇā sati , pajānanalakkhaṇā paññāti ime dhammā vipassanākkhaṇato paṭṭhāya maggapaṭipāṭiyā
V1.125 yāva arahattā me vuḍḍhā vaḍḍhitā , na dāni vaḍḍhetabbā atthi satipaññā vepullappattāti dasseti .
Cittañca susamāhitan ti aṭṭhasamāpattivasena ceva lokuttarasamādhivasena ca cittaṃ me suṭṭhu samāhitaṃ , na dāni tassa samādhātabbaṃ atthi , samādhi vepullappattoti dasseti .Tasmā kāmaṃ karassu rūpānīti pāpima maṃ uddissa yāni kānici vippakārāni yathāruciṃ karohi , tehi pana neva maṃ byādhayissasi mama sarīrakampanamattampi kātuṃ na sakkhissasi , kuto cittaññathattaṃ ?
Tasmā tava kiriyā appaṭicchitapahenakaṃ viya na kiñci atthaṃ sodheti , kevalaṃ tava cittavighātamattaphalāti thero māraṃ tajjesi .
Taṃ sutvā māro ‘‘ jānāti maṃ samaṇo ’’ ti tatthevantaradhāyi .
Samiddhittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Ujjayattheragāthāvaṇṇanā
NamoP1.127 te buddha vīratthūti āyasmato ujjayattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto ito dvānavute kappe tissaṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso kaṇikārapupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devalokeM1.149 nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa sottiyabrāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , ujjayo tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā tattha sāraṃ apassanto upanissayasampattiyā codiyamāno veḷuvanaṃ gantvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.1-4)–
‘‘ Kaṇikāraṃ pupphitaṃ disvā , ocinitvānahaṃ tadā ;
Tissassa abhiropesiṃ , oghatiṇṇassa tādino .
‘‘ Dvenavute ito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Pañcatiṃse ito kappe , aruṇapāṇīti vissuto ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃV1.126 pana patvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā bhagavato thomanākārena aññaṃ byākaronto ‘‘ namo te buddha vīratthū ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
P1.127 te buddha vīratthūti āyasmato ujjayattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto ito dvānavute kappe tissaṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso kaṇikārapupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devalokeM1.149 nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa sottiyabrāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , ujjayo tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā tattha sāraṃ apassanto upanissayasampattiyā codiyamāno veḷuvanaṃ gantvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.1-4)–
‘‘ Kaṇikāraṃ pupphitaṃ disvā , ocinitvānahaṃ tadā ;
Tissassa abhiropesiṃ , oghatiṇṇassa tādino .
‘‘ Dvenavute ito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Pañcatiṃse ito kappe , aruṇapāṇīti vissuto ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃV1.126 pana patvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā bhagavato thomanākārena aññaṃ byākaronto ‘‘ namo te buddha vīratthū ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 47. Tattha namoti paṇāmakittanaṃ .
Teti paṇāmakiriyāya sampadānakittanaṃ , tuyhanti attho .
Buddha vīrāti ca bhagavato ālapanaṃ .
Bhagavā hi yathā abhiññeyyādibhedassa atthassa abhiññeyyādibhedena sayambhūñāṇena anavasesato buddhattā ‘‘ buddho ’’ ti vuccati .
Evaṃ pañcannampi mārānaṃ abhippamaddanavasena padahantena mahatā vīriyena samannāgatattā ‘‘ vīro ’’ ti vuccati .
Atthūti hotu , tassa ‘‘ namo ’’ ti iminā sambandho .
Vippamuttosi sabbadhīti sabbehi kilesehi sabbasmiñca saṅkhāragate vippamutto visaṃyutto asi bhavasi , na tayā kiñci avippamuttaṃ nāma atthi , yatohaṃ tuyhāpadāne viharaṃ , viharāmi anāsavoti tuyhaṃ tava apadāne ovāde
P1.128 gatamagge paṭipatticariyāya viharaṃ yathāsattiM1.150 yathābalaṃ paṭipajjanto kāmāsavādīnaṃ catunnampi āsavānaṃ suppahīnattā anāsavo viharāmi , tādisassa namo te buddha-vīratthūti .Vippamuttosi sabbadhīti sabbehi kilesehi sabbasmiñca saṅkhāragate vippamutto visaṃyutto asi bhavasi , na tayā kiñci avippamuttaṃ nāma atthi , yatohaṃ tuyhāpadāne viharaṃ , viharāmi anāsavoti tuyhaṃ tava apadāne ovāde
P1.128 gatamagge paṭipatticariyāya viharaṃ yathāsattiM1.150 yathābalaṃ paṭipajjanto kāmāsavādīnaṃ catunnampi āsavānaṃ suppahīnattā anāsavo viharāmi , tādisassa namo te buddha-vīratthūti .Ujjayattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Sañjayattheragāthāvaṇṇanā
Yato ahan ti āyasmato sañjayattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle mahati pūge saṃkittivasena vatthuṃ saṅgharitvā ratanattayaṃ uddissa puññaṃ karonto sayaṃ daliddo hutvā nesaṃ gaṇādīnaṃ puññakiriyāya byāvaṭo ahosi .
Kālena kālaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā pasannamānaso bhikkhūnañca taṃ taṃ veyyāvaccaṃ akāsi .
So tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe vibhavasampannassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti sañjayo nāma nāmena , so vayappatto brahmāyupokkharasātiādike abhiññāte brāhmaṇe sāsane abhippasanne disvā sañjātappasādo satthāraṃ upasaṅkami .
Tassa satthā dhammaṃ desesi .
So dhammaṃ sutvā sotāpanno ahosi .
Aparabhāge pabbaji .
Pabbajanto ca khuraggeyeva chaḷabhiñño ahosī .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.10.51-55)–
‘‘ VipassissaV1.127 bhagavato , mahāpūgagaṇo ahu ;
Veyyāvaccakaro āsiṃ , sabbakiccesu vāvaṭo .
‘‘ Deyyadhammo ca me natthi , sugatassa mahesino ;
Avandiṃ satthuno pāde , vippasannena cetasā .
‘‘ Ekanavutito kappe , veyyāvaccaṃ akāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , veyyāvaccassidaṃ phalaṃ .
‘‘ ItoM1.151 ca aṭṭhame kappe , rājā āsiṃ sucintito ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ChaḷabhiññoP1.129 pana hutvā aññaṃ byākaronto ‘‘ yato ahaṃ pabbajito ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
V1.127 bhagavato , mahāpūgagaṇo ahu ;
Veyyāvaccakaro āsiṃ , sabbakiccesu vāvaṭo .
‘‘ Deyyadhammo ca me natthi , sugatassa mahesino ;
Avandiṃ satthuno pāde , vippasannena cetasā .
‘‘ Ekanavutito kappe , veyyāvaccaṃ akāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , veyyāvaccassidaṃ phalaṃ .
‘‘ ItoM1.151 ca aṭṭhame kappe , rājā āsiṃ sucintito ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ChaḷabhiññoP1.129 pana hutvā aññaṃ byākaronto ‘‘ yato ahaṃ pabbajito ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 48. Tattha yato ahaṃ pabbajitoti yato pabhuti yato paṭṭhāya ahaṃ pabbajito .
Pabbajitakālato paṭṭhāya nābhijānāmi saṅkappaṃ , anariyaṃ dosasaṃhitan ti rāgādidosasaṃhitaṃ tato eva anariyaṃ nihīnaṃ , ariyehi vā anaraṇīyatāya anariyehi araṇīyatāya ca anariyaṃ pāpakaṃ ārammaṇe abhūtaguṇādisaṅkappanato ‘‘ saṅkappo ’’ ti laddhanāmaṃ kāmavitakkādimicchāvitakkaṃ uppāditaṃ nābhijānāmīti ,‘‘ khuraggeyeva mayā arahattaṃ pattan ’’ ti aññaṃ byākāsi .
Sañjayattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Rāmaṇeyyakattheragāthāvaṇṇanā
Cihacihābhinaditeti āyasmato rāmaṇeyyakattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsu eva parivattento imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ ibbhakule nibbattitvā vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe sañjātappasādo pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharati .
Tassa attano sampattiyā pabbajitasāruppāya ca paṭipattiyā pāsādikabhāvato rāmaṇeyyako tveva samaññā ahosiV1.128 .
Athekadivasaṃ māro theraṃ bhiṃsāpetukāmo bheravasaddaṃ akāsi .
Taṃ sutvā thero thirapakatitāyaM1.152 tena asantasanto ‘‘ māro ayan ’’ ti ñatvā tattha anādaraṃ dassento ‘‘ cihacihābhinadite ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
V1.128 .
Athekadivasaṃ māro theraṃ bhiṃsāpetukāmo bheravasaddaṃ akāsi .
Taṃ sutvā thero thirapakatitāyaM1.152 tena asantasanto ‘‘ māro ayan ’’ ti ñatvā tattha anādaraṃ dassento ‘‘ cihacihābhinadite ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 49. Tattha cihacihābhinaditeti cihacihāti abhiṇhaṃ pavattasaddatāya ‘‘ cihacihā ’’ ti laddhanāmānaṃ vaṭṭakānaṃ abhinādanimittaṃ , viravahetūti
P1.130 attho .Sippikābhirutehi cāti sippikā vuccanti devakā paranāmakā gelaññena chātakisadārakākārā sākhāmigā .
‘‘ Mahākalandakā ’’ ti keci , sippikānaṃ abhirutehi mahāviravehi , hetumhi cetaṃ karaṇavacanaṃ , taṃ hetūti attho .
Na me taṃ phandati cittan ti mama cittaṃ na phandati na cavati .
Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ araññe viravahetu sippikābhirutahetu viya , pāpima , tava vissarakaraṇahetu mama cittaṃ kammaṭṭhānato na paripatatīti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ ekattaniratañhi me ’’ ti .
Hi -saddo hetu attho , yasmā mama cittaṃ gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya ekatte ekībhāve , bahiddhā vā vikkhepaṃ pahāya ekatte ekaggatāya , ekatte ekasabhāve vā nibbāne nirataṃ abhirataṃ , tasmā kammaṭṭhānato na phandati na cavatīti , imaṃ kira gāthaṃ vadanto eva thero vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.5-9)–
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇo bhagavā , sataraṃsī patāpavā ;
Caṅkamanaṃ samārūḷho , mettacitto sikhīsabho .
‘‘ Pasannacitto sumano , vanditvā ñāṇamuttamaṃ ;
Minelapupphaṃ paggayha , buddhassa abhiropayiṃ .
‘‘ Ekatiṃse ito kappe , yaṃ pupphamabhipūjayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ekūnatiṃsakappamhi , sumeghaghananāmako ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Ayameva ca therassa aññābyākaraṇagāthā ahosi .
Rāmaṇeyyakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Vimalattheragāthāvaṇṇanā
DharaṇīM1.153V1.129 ca siñcati vāti āyasmato vimalattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle saṅkhadhamanakule nibbattitvā viññutaṃ patto tasmiṃP1.131 sippe nipphattiṃ gato ekadivasaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso saṅkhadhamanena pūjaṃ katvā tato paṭṭhāya kālena kālaṃ satthu upaṭṭhānaṃ akāsi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle ‘‘ anāgate me vimalo visuddho kāyo hotū ’’ ti bodhirukkhaṃ gandhodakehi nhāpesi , cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu āsanāni dhovāpesi , bhikkhūnampi kiliṭṭhe samaṇaparikkhāre dhovāpesi .
So tato cavitvā devesu ca manussesu ca parivattento imasmiṃ buddhuppāde rājagahe ibbhakule nibbatti .
Tassa mātukucchiyaṃ vasantassa nikkhamantassa ca kāyo pittasemhādīhi asaṃkiliṭṭho padumapalāse udakabindu viya alaggo pacchimabhavikabodhisattassa viya suvisuddho ahosi , tenassa vimalo tveva nāmaṃ akaṃsu .
So vayappatto rājagahappavesane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā kosalaraṭṭhe pabbataguhāyaṃ viharati .
Athekadivasaṃ cātuddīpikamahāmegho sakalaṃ cakkavāḷagabbhaṃ pattharitvā pāvassi .
Vivaṭṭaṭṭhāyimhi buddhānaṃ cakkavattīnañca dharamānakāle eva kira evaṃ vassati .
Ghammapariḷāhavūpasamato utusappāyalābhena therassa cittaṃ samāhitaṃ ahosi ekaggaṃ .
So samāhitacitto tāvadeva vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.10.56-60)–
‘‘ Vipassissa bhagavato , ahosiṃ saṅkhadhammako ;
Niccupaṭṭhānayuttomhi , sugatassa mahesino .
‘‘ Upaṭṭhānaphalaṃ passa , lokanāthassa tādino ;
Saṭṭhi tūriyasahassāni , parivārenti maṃ sadā .
‘‘ EkanavutitoM1.154 kappe , upaṭṭhahiṃ mahāisiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , upaṭṭhānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Catuvīse ito kappe , mahānigghosanāmakā ;
Soḷasāsiṃsu rājāno , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ KilesāV1.130 jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā katakiccatāya tuṭṭhamānaso udānaṃ udānento ‘‘ dharaṇī ca siñcati vāti māluto ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.153V1.129 ca siñcati vāti āyasmato vimalattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle saṅkhadhamanakule nibbattitvā viññutaṃ patto tasmiṃP1.131 sippe nipphattiṃ gato ekadivasaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso saṅkhadhamanena pūjaṃ katvā tato paṭṭhāya kālena kālaṃ satthu upaṭṭhānaṃ akāsi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle ‘‘ anāgate me vimalo visuddho kāyo hotū ’’ ti bodhirukkhaṃ gandhodakehi nhāpesi , cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu āsanāni dhovāpesi , bhikkhūnampi kiliṭṭhe samaṇaparikkhāre dhovāpesi .
So tato cavitvā devesu ca manussesu ca parivattento imasmiṃ buddhuppāde rājagahe ibbhakule nibbatti .
Tassa mātukucchiyaṃ vasantassa nikkhamantassa ca kāyo pittasemhādīhi asaṃkiliṭṭho padumapalāse udakabindu viya alaggo pacchimabhavikabodhisattassa viya suvisuddho ahosi , tenassa vimalo tveva nāmaṃ akaṃsu .
So vayappatto rājagahappavesane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā kosalaraṭṭhe pabbataguhāyaṃ viharati .
Athekadivasaṃ cātuddīpikamahāmegho sakalaṃ cakkavāḷagabbhaṃ pattharitvā pāvassi .
Vivaṭṭaṭṭhāyimhi buddhānaṃ cakkavattīnañca dharamānakāle eva kira evaṃ vassati .
Ghammapariḷāhavūpasamato utusappāyalābhena therassa cittaṃ samāhitaṃ ahosi ekaggaṃ .
So samāhitacitto tāvadeva vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.10.56-60)–
‘‘ Vipassissa bhagavato , ahosiṃ saṅkhadhammako ;
Niccupaṭṭhānayuttomhi , sugatassa mahesino .
‘‘ Upaṭṭhānaphalaṃ passa , lokanāthassa tādino ;
Saṭṭhi tūriyasahassāni , parivārenti maṃ sadā .
‘‘ EkanavutitoM1.154 kappe , upaṭṭhahiṃ mahāisiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , upaṭṭhānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Catuvīse ito kappe , mahānigghosanāmakā ;
Soḷasāsiṃsu rājāno , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ KilesāV1.130 jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā katakiccatāya tuṭṭhamānaso udānaṃ udānento ‘‘ dharaṇī ca siñcati vāti māluto ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 50. Tattha dharaṇīti pathavī , sā hi sakalaṃ dharādharaṃ dhāretīti ‘‘ dharaṇī ’’ ti vuccati .
Siñcatīti samantato nabhaṃ pūretvā abhippavassato mahāmeghassa vuṭṭhidhārāhi siñcati
P1.132 .
Vāti mālutoti udakaphusitasammissatāya sītalo vāto vāyati .
Vijjutā carati nabheti tattha tattha gajjatā gaḷagaḷāyatā mahāmeghato niccharantiyo sateratā ākāse ito cito ca vicaranti .Upasamanti vitakkāti utusappāyasiddhena samathavipassanādhigamena pubbabhāge tadaṅgādivasena vūpasantā hutvā kāmavitakkādayo sabbepi nava mahāvitakkā ariyamaggādhigamena upasamanti .
Anavasesato samucchijjantīti .
Vattamānasamīpatāya ariyamaggakkhaṇaṃ vattamānaṃ katvā vadati .
Atītatthe vā etaṃ paccuppannavacanaṃ .
Cittaṃ susamāhitaṃ mamāti tato eva lokuttarasamādhinā mama cittaṃ suṭṭhu samāhitaṃ , na dāni tassa samādhāne kiñci kātabbaṃ atthīti thero aññaṃ byākāsi .
Vimalattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .