4. Suyāmanattheragāthāvaṇṇanā
Kāmacchando ca byāpādoti āyasmato suyāmanattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle dhaññavatīnagare brāhmaṇakule nibbattitvāP1.175 vayappatto brāhmaṇasippesu nipphattiṃ patvā brāhmaṇamante vāceti .
Tena ca samayena vipassī bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ dhaññavatīnagaraṃ piṇḍāya paviṭṭho hoti .
Taṃ disvā brāhmaṇo pasannacitto attano gehaṃ netvā āsanaṃ paññāpetvā tassūpari pupphasanthāraṃ santharitvā adāsi , satthari tattha nisinne paṇītena āhārena santappesi , bhuttāviñca pupphagandhena pūjesi .
Satthā anumodanaṃ vatvā pakkāmi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvāM1.208 devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , suyāmano tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū paramanissamayutto hutvā gehavāsīnaṃ kāmūpabhogaṃ jigucchitvā jhānaninno bhagavato vesāligamane paṭiladdhasaddho pabbajitvā khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.13.65-74)–
‘‘ NagareV1.177 dhaññavatiyā , ahosiṃ brāhmaṇo tadā ;
Lakkhaṇe itihāse ca , sanighaṇḍusakeṭubhe .
‘‘ Padako veyyākaraṇo , nimittakovido ahaṃ ;
Mante ca sisse vācesiṃ , tiṇṇaṃ vedāna pāragū .
‘‘ Pañca uppalahatthāni , piṭṭhiyaṃ ṭhapitāni me ;
Āhutiṃ yiṭṭhukāmohaṃ , pitumātusamāgame .
‘‘ Tadā vipassī bhagavā , bhikkhusaṅghapurakkhato ;
Obhāsento disā sabbā , āgacchati narāsabho .
‘‘ Āsanaṃ paññapetvāna , nimantetvā mahāmuniṃ ;
Santharitvāna taṃ pupphaṃ , abhinesiṃ sakaṃ gharaṃ .
‘‘ Yaṃ me atthi sake gehe , āmisaṃ paccupaṭṭhitaṃ ;
Tāhaṃ buddhassa pādāsiṃ , pasanno sehi pāṇibhi .
‘‘ Bhuttāviṃ kālamaññāya pupphahatthamadāsahaṃ ;
Anumoditvāna sabbaññū , pakkāmi uttarāmukho .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pupphamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Anantaraṃ ito kappe , rājāhuṃ varadassano ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā nīvaraṇappahānakittanamukhena aññaṃ byākaronto –
P1.175 vayappatto brāhmaṇasippesu nipphattiṃ patvā brāhmaṇamante vāceti .
Tena ca samayena vipassī bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ dhaññavatīnagaraṃ piṇḍāya paviṭṭho hoti .
Taṃ disvā brāhmaṇo pasannacitto attano gehaṃ netvā āsanaṃ paññāpetvā tassūpari pupphasanthāraṃ santharitvā adāsi , satthari tattha nisinne paṇītena āhārena santappesi , bhuttāviñca pupphagandhena pūjesi .
Satthā anumodanaṃ vatvā pakkāmi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvāM1.208 devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , suyāmano tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū paramanissamayutto hutvā gehavāsīnaṃ kāmūpabhogaṃ jigucchitvā jhānaninno bhagavato vesāligamane paṭiladdhasaddho pabbajitvā khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.13.65-74)–
‘‘ NagareV1.177 dhaññavatiyā , ahosiṃ brāhmaṇo tadā ;
Lakkhaṇe itihāse ca , sanighaṇḍusakeṭubhe .
‘‘ Padako veyyākaraṇo , nimittakovido ahaṃ ;
Mante ca sisse vācesiṃ , tiṇṇaṃ vedāna pāragū .
‘‘ Pañca uppalahatthāni , piṭṭhiyaṃ ṭhapitāni me ;
Āhutiṃ yiṭṭhukāmohaṃ , pitumātusamāgame .
‘‘ Tadā vipassī bhagavā , bhikkhusaṅghapurakkhato ;
Obhāsento disā sabbā , āgacchati narāsabho .
‘‘ Āsanaṃ paññapetvāna , nimantetvā mahāmuniṃ ;
Santharitvāna taṃ pupphaṃ , abhinesiṃ sakaṃ gharaṃ .
‘‘ Yaṃ me atthi sake gehe , āmisaṃ paccupaṭṭhitaṃ ;
Tāhaṃ buddhassa pādāsiṃ , pasanno sehi pāṇibhi .
‘‘ Bhuttāviṃ kālamaññāya pupphahatthamadāsahaṃ ;
Anumoditvāna sabbaññū , pakkāmi uttarāmukho .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pupphamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Anantaraṃ ito kappe , rājāhuṃ varadassano ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā nīvaraṇappahānakittanamukhena aññaṃ byākaronto – 74.
‘‘ Kāmacchando
M1.209 ca byāpādo , thinamiddhañca bhikkhuno ;
Tattha kāmacchandoti kāmesu chando , kāmo ca so chando cātipi kāmacchando , kāmarāgo .
Idha pana sabbopi rāgo kāmacchando aggamaggavajjhassāpi adhippetattā , tenāha ‘‘ sabbasova na vijjatī ’’ ti .
Sabbepi hi tebhūmakadhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā , tattha pavatto rāgo kāmacchando , tenāha bhagavā –
‘‘ āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .3.8.8) byāpajjatiP1.176 cittaṃ pūtibhāvaṃV1.178 gacchati etenāti byāpādo ,‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ tiādinayappavatto ( dha . sa .1066; vibha .909) āghāto .
Thinaṃ cittassa akalyatā anussāhasaṃhananaṃ , middhaṃ kāyassa akalyatā asattivighāto , tadubhayampi thinañca middhañca thinamiddhaṃ , kiccāhārapaṭipakkhānaṃ ekatāya ekaṃ katvā vuttaṃ .
Uddhatabhāvo uddhaccaṃ , yena dhammena cittaṃ uddhataṃ hoti avūpasantaṃ , so cetaso vikkhepo uddhaccaṃ .
Uddhaccaggahaṇeneva cettha kiccāhārapaṭipakkhānaṃ samānatāya kukkuccampi gahitamevāti daṭṭhabbaṃ .
Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ .
Yo hi katākatakusalākusalūpanissayo vippaṭisāro , taṃ kukkuccaṃ .
Vicikicchāti ,‘‘ evaṃ nu kho na nu kho ’’ ti saṃsayaṃ āpajjati , dhammasabhāvaṃ vā vicinanto kicchati kilamati etāyāti vicikicchā , buddhādivatthuko saṃsayo .
Sabbasoti anavasesato .
Na vijjatīti natthi , maggena samucchinnattā na upalabbhati .
Idañca padadvayaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ayañhettha yojanā – yassa bhikkhuno tena tena ariyamaggena samucchinnattā kāmacchando ca byāpādo ca thinamiddhañca uddhaccakukkuccañca vicikicchā ca sabbasova na vijjati , tassa na kiñci karaṇīyaṃ , katassa vā paticayoti aññāpadesena aññaṃ byākaroti .
Pañcasu hi nīvaraṇesu maggena samucchinnesu tadekaṭṭhatāya sabbepi kilesā samucchinnāyeva honti .
Tenāha –
‘‘ sabbete bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese ’’ ti ( dī . ni .2.146).Uddhaccaṃ vicikicchā ca , sabbasova na vijjatī ’’ ti .
– gāthaṃ abhāsi ;
Suyāmanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .