Ajaraṃ jīramānenāti āyasmato suppiyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane vasanto tattha bhagavantaṃ disvā pasannamānaso phalāphalaṃ adāsi , tathā bhikkhusaṅghassa .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa sammāsambuddhassa kāle khattiyakule nibbattitvā anukkamena viññutaṃ patto kalyāṇamittasannissayena laddhasaṃvego sāsane pabbajitvā bahussuto ahosi .
Jātimadena sutamadena ca attānaṃ ukkaṃsento pare ca vambhento vihāsi .
So imasmiṃ buddhuppāde tassaP1.98 kammassa nissandena sāvatthiyaṃ paribhūtarūpe susānagopakakule nibbatti .
Suppiyo tissa nāmaṃ ahosi .
Atha viññutaṃ patto attano sahāyabhūtaṃ sopākattheraṃM1.115 upasaṅkamitvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā sammāpaṭipattiṃ pūretvā ‘‘ ajaraṃ jīramānenā ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
P1.98 kammassa nissandena sāvatthiyaṃ paribhūtarūpe susānagopakakule nibbatti .
Suppiyo tissa nāmaṃ ahosi .
Atha viññutaṃ patto attano sahāyabhūtaṃ sopākattheraṃM1.115 upasaṅkamitvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā sammāpaṭipattiṃ pūretvā ‘‘ ajaraṃ jīramānenā ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 32. Tattha ajaran ti jarārahitaṃ , nibbānaṃ sandhāyāha .
Tañhi ajātattā natthi ettha jarā , etasmiṃ vā adhigate puggalassa sā natthīti jarābhāvahetutopi ajaraṃ nāma .
Jīramānenāti jīrantena , khaṇe khaṇe jaraṃ pāpuṇantena .
Tappamānenāti santappamānena , rāgādīhi
V1.97 ekādasahi aggīhi dayhamānena .
Nibbutin ti yathāvuttasantāpābhāvato nibbutasabhāvaṃ nibbānaṃ .
Nimiyan ti parivatteyyaṃ cetāpeyyaṃ .
Paramaṃ santin ti anavasesakilesābhisaṅkhārapariḷāhavūpasamadhammatāya uttamaṃ santiṃ .
Catūhi yogehi ananubandhattā yogakkhemaṃ .
Attano uttaritarassa kassaci abhāvato anuttaraṃ .
Ayañhettha saṅkhepattho – khaṇe khaṇe jarāya abhibhuyyamānattā jīramānena , tathā rāgaggiādīhi santappamānena gato evaṃ aniccena dukkhena asārena sabbathāpi anupasantasabhāvena saupaddavena , tappaṭipakkhabhāvato ajaraṃ paramupasamabhūtaṃ kenaci anupaddutaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ nimiyaṃ parivatteyyaṃ ‘‘ mahā vata me lābho mahā udayo hatthagato ’’ ti .
Yathā hi manussā yaṃ kiñci bhaṇḍaṃ parivattentā nirapekkhā gayhamānena sambahumānā honti , evamayaṃ thero pahitatto viharanto attano kāye ca jīvite ca nirapekkhataṃ , nibbānaṃ paṭipesitattañca pakāsento ‘‘ nimiyaṃ paramaṃ santiṃ , yogakkhemaṃ anuttaran ’’ ti vatvā tamevaP1.99 paṭipattiṃ paribrūhayanto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.52.51-77)–
‘‘ Varuṇo nāma nāmena , brāhmaṇo mantapāragū ;
Chaḍḍetvā dasa puttāni , vanamajjhogahiṃ tadā .
‘‘ Assamaṃ sukataṃ katvā , suvibhattaṃ manoramaṃ ;
Paṇṇasālaṃ karitvāna , vasāmi vipine ahaṃ .
‘‘ Padumuttaro lokavidū , āhutīnaṃ paṭiggaho ;
Mamuddharitukāmo so , āgacchi mama assamaṃ .
‘‘ Yāvatā
M1.116 vanasaṇḍamhi , obhāso vipulo ahu ;
Buddhassa ānubhāvena , pajjalī vipinaṃ tadā .
‘‘ Disvāna taṃ pāṭihīraṃ , buddhaseṭṭhassa tādino ;
Pattapuṭaṃ gahetvāna , phalena pūjayiṃ ahaṃ .
‘‘ Upagantvāna sambuddhaṃ , sahakhārimadāsahaṃ ;
Anukampāya me buddho , idaṃ vacanamabravi .
‘‘ Khāribhāraṃ gahetvāna , pacchato ehi me tuvaṃ ;
Paribhutte ca saṅghamhi , puññaṃ tava bhavissati .
‘‘ Puṭakaṃ taṃ gahetvāna , bhikkhusaṅghassadāsahaṃ ;
Tattha cittaṃ pasādetvā , tusitaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ TatthaV1.98 dibbehi naccehi , gītehi vāditehi ca ;
Puññakammena saṃyuttaṃ , anubhomi sadā sukhaṃ .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Bhoge me ūnatā natthi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Yāvatā caturo dīpā , sasamuddā sapabbatā ;
Phalaṃ buddhassa datvāna , issaraṃ kārayāmahaṃ .
‘‘ Yāvatā ye pakkhigaṇā , ākāse uppatanti ce ;
Tepi me vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Yāvatā vanasaṇḍamhi , yakkhā bhūtā ca rakkhasā ;
Kumbhaṇḍā garuḷā cāpi , pāricariyaṃ upenti me .
‘‘ Kummā soṇā madhukārā , ḍaṃsā ca makasā ubho ;
Tepi maṃ vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Supaṇṇā nāma sakuṇā , pakkhijātā mahabbalā ;
Tepi maṃ saraṇaṃ yanti , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Yepi dīghāyukā nāgā , iddhimanto mahāyasā ;
Tepi maṃ vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ SīhāM1.117 byagghā ca dīpī ca , acchakokataracchakā ;
Tepi maṃ vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Osadhī tiṇavāsī ca , ye ca ākāsavāsino ;
Sabbe maṃ saraṇaṃ yanti , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sududdasaṃ sunipuṇaṃ , gambhīraṃ suppakāsitaṃ ;
Phassayitvā viharāmi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Vimokkhe aṭṭha phusitvā , viharāmi anāsavo ;
Ātāpī nipako cāhaṃ , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ye phalaṭṭhā buddhaputtā , khīṇadosā mahāyasā ;
Ahamaññataro tesaṃ , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Abhiññāpāramiṃ gantvā , sukkamūlena codito ;
Sabbāsave pariññāya , viharāmi anāsavo .
‘‘ Tevijjā iddhipattā ca , buddhaputtā mahāyasā ;
Dibbasotaṃ samāpannā , tesaṃ aññataro ahaṃ .
‘‘ Satasahassito kappe , yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ KilesāV1.99 jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvāpi tameva gāthaṃ aññābyākaraṇavasena abhāsi .
Suppiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .3. Sopākattheragāthāvaṇṇanā
Yathāpi ekaputtasmin ti āyasmato sopākattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro hutvā tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto kakusandhassa bhagavato kāle aññatarassa kuṭumbikassa putto hutvā nibbatto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto bījapūraphalāni satthu upanesi .
Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya
M1.118 .
So bhikkhusaṅghe ca abhippasanno salākabhattaṃ paṭṭhapetvā saṅghuddesavasena tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ yāvatāyukaṃ khīrabhattaṃ adāsi .
So tehi puññakammehi aparāparaṃ devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ekadā manussayoniyaṃ nibbatto ekassa paccekabuddhassa khīrabhattaṃ adāsi .
Evaṃ tattha tattha puññāni katvā sugatīsu eva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde purimakammanissandena sāvatthiyaṃ aññatarāya duggatitthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tassa mātā dasa māse kucchinā pariharitvā paripakke gabbhe vijāyanakāle vijāyituṃ asakkontī mucchaṃ āpajjitvā bahuvelaṃ matā viya nipajji .
Taṃ ñātakā ‘‘ matā ’’ ti saññāya susānaṃ netvā citakaṃ āropetvā devatānubhāvena vātavuṭṭhiyā uṭṭhitāya aggiṃ adatvā pakkamiṃsu .
DārakoP1.100 pacchimabhāvikattā devatānubhāvena mātukucchito arogo nikkhami .
Mātā pana kālamakāsi .
Devatā taṃ gahetvā manussarūpena susānagopakassa gehe ṭhapetvā katipayakālaṃ patirūpena āhārena posesi .
Tato paraṃ susānagopako ca naṃ attano puttaṃ katvā vaḍḍheti .
So tathā vaḍḍhento tassa puttena supiyena nāma dārakena saddhiṃ kīḷanto vicarati .
Tassa susāne jātasaṃvaḍḍhabhāvato sopākoti samaññā ahosi .
Athekadivasaṃ sattavassikaṃ taṃ bhagavā paccūsavelāya ñāṇajālaṃ pattharitvā veneyyabandhave oloketvā ñāṇajalantogadhaṃ disvā susānaṭṭhānaṃ agamāsi .
Dārako pubbahetunā codiyamāno pasannamānaso satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi .
Satthā tassa dhammaṃ kathesi .
So dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yācitvā ‘‘ pitarā anuññātosī ’’ ti vutto pitaraṃ satthu santikaṃ nesi .
TassaV1.100 pitā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ bhante , imaṃ dārakaṃ pabbājethā ’’ ti anujāni .
Satthā taṃ pabbājetvā mettābhāvanāya niyojesi .
So mettākammaṭṭhānaṃ gahetvā susāne viharanto ca cirasseva mettājhānaṃ nibbattetvā jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.45.1-7)–
‘‘ KakusandhoM1.119 mahāvīro , sabbadhammāna pāragū ;
Gaṇamhā vūpakaṭṭho so , agamāsi vanantaraṃ .
‘‘ Bījamiñjaṃ gahetvāna , latāya āvuṇiṃ ahaṃ ;
Bhagavā tamhi samaye , jhāyate pabbatantare .
‘‘ Disvānahaṃ devadevaṃ , vippasannena cetasā ;
Dakkhiṇeyyassa vīrassa , bījamiñjamadāsahaṃ .
‘‘ Imasmiṃyeva kappamhi , yaṃ miñjamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , bījamiñjassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahā hutvā pana aññesaṃ sosānikabhikkhūnaṃ mettābhāvanāvidhiṃ dassento ‘‘ yathāpi ekaputtasmin ’’ ti gāthaṃ abhāsi .