PassatiV1.149 passoti āyasmato vappattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ‘‘ asuko ca asuko ca thero satthu paṭhamaṃ dhammapaṭiggāhakā ahesun ’’ ti thomanaṃ sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā patthanaṃ paṭṭhapesi –
‘‘ ahampi bhagavā anāgate tādisassa sammāsambuddhassa paṭhamaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ aññataro bhaveyyan ’’ ti , satthuM1.176 santike saraṇagamanañca pavedesi .
So yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devamanussesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ vāseṭṭhassa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , vappo tissa nāmaṃ ahosi .
So asitena isinā ‘‘ siddhatthakumāro sabbaññū bhavissatī ’’ ti byākato koṇḍaññappamukhehi brāhmaṇaputtehi saddhiṃ gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā ‘‘ tasmiṃ sabbaññutaṃ patte tassa santike dhammaṃ sutvā amataṃ pāpuṇissāmī ’’ ti uruvelāyaṃ viharantaṃ mahāsattaṃ chabbassāni padhānaṃ padahantaṃ upaṭṭhahitvā oḷārikāhāraparibhogena nibbijjitvā isipatanaṃ gato .
Abhisambujjhitvā satthārā sattasattāhāni vītināmetvā isipatanaṃP1.151 gantvā dhammacakke pavattite pāṭipadadivase sotāpattiphale patiṭṭhito pañcamiyaṃ pakkhassa aññāsikoṇḍaññādīhi saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.20-30)–
‘‘ Ubhinnaṃ devarājūnaṃ , saṅgāmo samupaṭṭhito ;
Ahosi samupabyūḷho , mahāghoso avattatha .
‘‘ Padumuttaro lokavidū , āhutīnaṃ paṭiggaho ;
Antalikkhe ṭhito satthā , saṃvejesi mahājanaṃ .
‘‘ Sabbe devā attamanā , nikkhittakavacāvudhā ;
Sambuddhaṃ abhivādetvā , ekaggāsiṃsu tāvade .
‘‘ Mayhaṃ saṅkappamaññāya , vācāsabhimudīrayi ;
Anukampako lokavidū , nibbāpesi mahājanaṃ .
‘‘ PaduṭṭhacittoV1.150 manujo , ekapāṇaṃ viheṭhayaṃ ;
Tena cittappadosena , apāyaṃ upapajjati .
‘‘ Saṅgāmasīse nāgova , bahū pāṇe viheṭhayaṃ ;
Nibbāpetha sakaṃ cittaṃ , mā haññittho punappunaṃ .
‘‘ Dvinnampi yakkharājūnaṃ , senā sā vimhitā ahu ;
Saraṇañca upāgacchuṃ , lokajeṭṭhaṃ sutādinaṃ .
‘‘ Saññāpetvāna janataṃ , padamuddhari cakkhumā ;
Pekkhamānova devehi , pakkāmi uttarāmukho .
‘‘ PaṭhamaṃM1.177 saraṇaṃ gacchiṃ , dvipadindassa tādino ;
Kappānaṃ satasahassaṃ , duggatiṃ nupapajjahaṃ .
‘‘ Mahādundubhināmā ca , soḷasāsuṃ rathesabhā ;
Tiṃsakappasahassamhi , rājāno cakkavattino .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attanā paṭiladdhasampattiṃ paccavekkhaṇamukhena satthu guṇamahantataṃ paccavekkhitvā ‘‘ īdisaṃ nāma satthāraṃ bāhulikādivādena samudācarimha .
Aho puthujjanabhāvo nāma andhakaraṇo acakkhukaraṇo ariyabhāvoyeva cakkhukaraṇo ’’ ti dassento ‘‘ passati passo ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
V1.149 passoti āyasmato vappattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ‘‘ asuko ca asuko ca thero satthu paṭhamaṃ dhammapaṭiggāhakā ahesun ’’ ti thomanaṃ sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā patthanaṃ paṭṭhapesi –
‘‘ ahampi bhagavā anāgate tādisassa sammāsambuddhassa paṭhamaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ aññataro bhaveyyan ’’ ti , satthuM1.176 santike saraṇagamanañca pavedesi .
So yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devamanussesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ vāseṭṭhassa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , vappo tissa nāmaṃ ahosi .
So asitena isinā ‘‘ siddhatthakumāro sabbaññū bhavissatī ’’ ti byākato koṇḍaññappamukhehi brāhmaṇaputtehi saddhiṃ gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā ‘‘ tasmiṃ sabbaññutaṃ patte tassa santike dhammaṃ sutvā amataṃ pāpuṇissāmī ’’ ti uruvelāyaṃ viharantaṃ mahāsattaṃ chabbassāni padhānaṃ padahantaṃ upaṭṭhahitvā oḷārikāhāraparibhogena nibbijjitvā isipatanaṃ gato .
Abhisambujjhitvā satthārā sattasattāhāni vītināmetvā isipatanaṃP1.151 gantvā dhammacakke pavattite pāṭipadadivase sotāpattiphale patiṭṭhito pañcamiyaṃ pakkhassa aññāsikoṇḍaññādīhi saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.20-30)–
‘‘ Ubhinnaṃ devarājūnaṃ , saṅgāmo samupaṭṭhito ;
Ahosi samupabyūḷho , mahāghoso avattatha .
‘‘ Padumuttaro lokavidū , āhutīnaṃ paṭiggaho ;
Antalikkhe ṭhito satthā , saṃvejesi mahājanaṃ .
‘‘ Sabbe devā attamanā , nikkhittakavacāvudhā ;
Sambuddhaṃ abhivādetvā , ekaggāsiṃsu tāvade .
‘‘ Mayhaṃ saṅkappamaññāya , vācāsabhimudīrayi ;
Anukampako lokavidū , nibbāpesi mahājanaṃ .
‘‘ PaduṭṭhacittoV1.150 manujo , ekapāṇaṃ viheṭhayaṃ ;
Tena cittappadosena , apāyaṃ upapajjati .
‘‘ Saṅgāmasīse nāgova , bahū pāṇe viheṭhayaṃ ;
Nibbāpetha sakaṃ cittaṃ , mā haññittho punappunaṃ .
‘‘ Dvinnampi yakkharājūnaṃ , senā sā vimhitā ahu ;
Saraṇañca upāgacchuṃ , lokajeṭṭhaṃ sutādinaṃ .
‘‘ Saññāpetvāna janataṃ , padamuddhari cakkhumā ;
Pekkhamānova devehi , pakkāmi uttarāmukho .
‘‘ PaṭhamaṃM1.177 saraṇaṃ gacchiṃ , dvipadindassa tādino ;
Kappānaṃ satasahassaṃ , duggatiṃ nupapajjahaṃ .
‘‘ Mahādundubhināmā ca , soḷasāsuṃ rathesabhā ;
Tiṃsakappasahassamhi , rājāno cakkavattino .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attanā paṭiladdhasampattiṃ paccavekkhaṇamukhena satthu guṇamahantataṃ paccavekkhitvā ‘‘ īdisaṃ nāma satthāraṃ bāhulikādivādena samudācarimha .
Aho puthujjanabhāvo nāma andhakaraṇo acakkhukaraṇo ariyabhāvoyeva cakkhukaraṇo ’’ ti dassento ‘‘ passati passo ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 61. Tattha passati passoti passati sammādiṭṭhiyā dhamme aviparītaṃ jānāti bujjhatīti passo , dassanasampanno ariyo , so passantaṃ aviparītadassāviṃ ‘‘ ayaṃ aviparītadassāvī ’’ ti passati paññācakkhunā dhammādhammaṃ yathāsabhāvato jānāti .
Na kevalaṃ passantameva , atha kho apassantañca passati , yo paññācakkhuvirahito dhamme yathāsabhāvato na passati , tampi apassantaṃ puthujjanaṃ ‘‘ andho vatāyaṃ bhavaṃ acakkhuko ’’ ti attano paññācakkhunā passati .
Apassanto apassantaṃ , passantañca na passatīti apassanto paññācakkhurahito andhabālo tādisaṃ andhabālaṃ ayaṃ dhammādhammaṃ yathāsabhāvato na passatīti yathā apassantaṃ na passati na jānāti , evaṃ attano paññācakkhunā dhammādhammaṃ yathāsabhāvato passantañca paṇḍitaṃ ‘‘ ayaṃ evaṃvidho ’’ ti na passati na jānāti , tasmā ahampi pubbe dassanarahito sakalaṃ ñeyyaṃ hatthāmalakaṃ viya passantaṃ bhagavantaṃ apassantampi pūraṇādiṃ yathāsabhāvato na passiṃ , idāni pana buddhānubhāvena sampanno ubhayepi yathāsabhāvato passāmīti sevitabbāsevitabbesu attano aviparītapaṭipattiṃ dasseti .
Vappattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Vajjiputtattheragāthāvaṇṇanā
Ekakā
M1.178V1.151P1.152 mayaṃ araññeti āyasmato vajjiputtattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso nāgapupphakesarehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde amaccakule nibbatti , vajjiputto tissa nāmaṃ ahosi .
So bhagavato vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco kammaṭṭhānaṃ gahetvā vesāliyā avidūre aññatarasmiṃ vanasaṇḍe viharati .
Tena ca samayena vesāliyaṃ ussavo ahosi .
Tattha tattha naccagītavāditaṃ pavattati , mahājano haṭṭhatuṭṭho ussavasampattiṃ paccanubhoti , taṃ sutvā so bhikkhu ayoniso ummujjanto vivekaṃ vajjamāno kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā attano anabhiratiṃ pakāsento –
‘‘ Ekakā mayaṃ araññe viharāma , apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ ;
Etādisikāya rattiyā , ko su nāma amhehi pāpiyo ’’ ti .
– gāthamāha ;
Taṃ sutvā vanasaṇḍe adhivatthā devatā taṃ bhikkhuṃ anukampamānā ‘‘ yadipi , tvaṃ bhikkhu , araññavāsaṃ hīḷento vadasi , vivekakāmā pana viddasuno taṃ bahu maññantiyevā ’’ ti imamatthaṃ dassentī –
‘‘ Ekako tvaṃ araññe viharasi , apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ ;
Tassa te bahukā pihayanti , nerayikā viya saggagāminan ’’ ti .
–
Gāthaṃ vatvā ,‘‘ kathañhi nāma tvaṃ , bhikkhu , niyyānike sammāsambuddhassa sāsane pabbajitvā aniyyānikaṃ vitakkaṃ vitakkessasī ’’ ti santajjentī saṃvejesiM1.179 .
Evaṃ so bhikkhu tāya devatāya saṃvejito kasābhihato viya bhadro assājānīyo vipassanāvīthiṃP1.153 otaritvā nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.62-66)–
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ , sataraṃsiṃva bhāṇumaṃ ;
Obhāsentaṃ disā sabbā , uḷurājaṃva pūritaṃ .
‘‘ PurakkhataṃV1.152 sāvakehi , sāgareheva medaniṃ ;
Nāgaṃ paggayha reṇūhi , vipassissābhiropayiṃ .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ reṇumabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Paṇṇatālīsito kappe , reṇu nāmāsi khattiyo ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā ‘‘ ayaṃ me arahattappattiyā aṅkuso jāto ’’ ti attano devatāya ca vuttanayaṃ saṃkaḍḍhitvā –