3. Upavāṇattheragāthāvaṇṇanā
Arahaṃ sugatoti āyasmato upavāṇattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle daliddakule nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavati parinibbute tassa dhātuṃ gahetvā manussadevanāgagaruḷakumbhaṇḍayakkhagandhabbehi sattaratanamaye sattayojanike thūpe kate tattha sudhotaṃ attano uttarāsaṅgaṃ veḷagge ābandhitvā dhajaṃ katvā pūjaṃ akāsi .
Taṃ gahetvā abhisammatako nāma yakkhasenāpati devehi cetiyapūjārakkhaṇatthaṃ ṭhapito adissamānakāyo ākāse dhārento cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ akāsi .
So taṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso ahosi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā upavāṇoti laddhanāmo vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ patvā chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.56.122-178)–
‘‘ Padumuttaro nāma jino , sabbadhammāna pāragū ;
Jalitvā aggikkhandhova , sambuddho parinibbuto .
‘‘ MahājanāM1.394 samāgamma , pūjayitvā tathāgataṃ ;
Cittaṃ katvāna sugataṃ , sarīraṃ abhiropayuṃ .
‘‘ Sarīrakiccaṃ katvāna , dhātuṃ tattha samānayuṃ ;
Sadevamanussā sabbe , buddhathūpaṃ akaṃsu te .
‘‘ PaṭhamāV1.336 kañcanamayā , dutiyā ca maṇimayā ;
Tatiyā rūpiyamayā , catutthī phalikāmayā .
‘‘ Tattha pañcamikā ceva , lohitaṅkamayā ahu ;
Chaṭṭhā masāragallassa , sabbaṃ ratanamayūpari .
‘‘ Jaṅghā maṇimayā āsi , vedikā ratanāmayā ;
Sabbasoṇṇamayo thūpo , uddhaṃ yojanamuggato .
‘‘ Devā tattha samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ Dhātu āveṇikā natthi , sarīraṃ ekapiṇḍitaṃ ;
Imamhi buddhathūpamhi , kassāma kañcukaṃ mayaṃ .
‘‘ Devā sattahi ratnehi , aññaṃ vaḍḍhesuṃ yojanaṃ ;
Thūpo dviyojanubbedho , timiraṃ byapahanti so .
‘‘ Nāgā tattha samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā ceva devā ca , buddhathūpaṃ akaṃsu te .
‘‘ Mā no pamattā assumha , appamattā sadevakā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ Indanīlaṃ mahānīlaṃ , atho jotirasaṃ maṇiṃ ;
Ekato sannipātetvā , buddhathūpaṃ achādayuṃ .
‘‘ Sabbaṃ maṇimayaṃ āsi , yāvatā buddhacetiyaṃ ;
Tiyojanasamubbedhaṃ , ālokakaraṇaṃ tadā .
‘‘ Garuḷā ca samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā devanāgā ca , buddhapūjaṃ akaṃsu te .
‘‘ MāM1.395 no pamattā assumha , appamattā sadevakā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ Sabbaṃ maṇimayaṃ thūpaṃ , akaruṃ te ca kañcukaṃ ;
Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ , āyataṃ buddhacetiyaṃ .
‘‘ Catuyojanamubbedho , buddhathūpo virocati ;
Obhāseti disā sabbā , sataraṃsīva uggato .
‘‘ Kumbhaṇḍā ca samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā ceva devā ca , nāgā ca garuḷā tathā .
‘‘ Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa , akaṃsu thūpamuttamaṃ ;
Mā no pamattā assumha , appamattā sadevakā .
‘‘ MayampiV1.337 thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino ;
Ratanehi chādessāma , āyataṃ buddhacetiyaṃ .
‘‘ Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ , āyataṃ buddhacetiyaṃ ;
Pañcayojanamubbedho , thūpo obhāsate tadā .
‘‘ Yakkhā tattha samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā devanāgā ca , garuḷā ca kumbhaṇḍakā .
‘‘ Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa , akaṃsu thūpamuttamaṃ ;
Mā no pamattā assumha , appamattā sadevakā .
‘‘ Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino ;
Phalikā chādayissāma , āyataṃ buddhacetiyaṃ .
‘‘ Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ , āyataṃ buddhacetiyaṃ ;
Chayojanikamubbedho , thūpo obhāsate tadā .
‘‘ Gandhabbā ca samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manujā devatā nāgā , kumbhaṇḍā garuḷā tathā .
‘‘ Sabbe akaṃsu buddhathūpaṃ , mayamettha akārakā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ VediyoM1.396 satta katvāna , dhajaṃ chattaṃ akaṃsu te ;
Sabbasoṇṇamayaṃ thūpaṃ , gandhabbā kārayuṃ tadā .
‘‘ Sattayojanamubbedho , thūpo obhāsate tadā ;
Rattindivā na ñāyanti , āloko hoti sabbadā .
‘‘ Abhibhonti na tassābhā , candasūrā satārakā ;
Samantā yojanasate , padīpopi na pajjali .
‘‘ Tena kālena ye keci , thūpaṃ pūjenti mānusā ;
Na te thūpaṃ āruhanti , ambare ukkhipanti te .
‘‘ Devehi ṭhapito yakkho , abhisammatanāmako ;
Dhajaṃ vā pupphadāmaṃ vā , abhiropeti uttariṃ .
‘‘ Na te passanti taṃ yakkhaṃ , dāmaṃ passanti gacchato ;
Evaṃ passitvā gacchantā , sabbe gacchanti suggatiṃ .
‘‘ Viruddhā ye pāvacane , pasannā ye ca sāsane ;
Pāṭihīraṃ daṭṭhukāmā , thūpaṃ pūjenti mānusā .
‘‘ Nagare haṃsavatiyā , ahosiṃ bhatako tadā ;
Āmoditaṃ janaṃ disvā , evaṃ cintesahaṃ tadā .
‘‘ UḷāroV1.338 bhagavā neso , yassa dhātughare disaṃ ;
Imā ca janatā tuṭṭhā , kāraṃ kubbaṃ na tappare .
‘‘ Ahampi kāraṃ kassāmi , lokanāthassa tādino ;
Tassa dhammesu dāyādo , bhavissāmi anāgate .
‘‘ Sudhotaṃ rajakenāhaṃ , uttareyyaṃ paṭaṃ mama ;
Veḷagge ālaggetvāna , dhajaṃ ukkhipimambare .
‘‘ Abhisammatako gayha , ambare hāsi me dhajaṃ ;
Vāteritaṃ dhajaṃ disvā , bhiyyo hāsaṃ janesahaṃ .
‘‘ Tattha cittaṃ pasādetvā , samaṇaṃ upasaṅkamiṃ ;
Taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā , vipākaṃ pucchahaṃ dhaje .
‘‘ SoM1.397 me kathesi ānandī , pītisañjananaṃ mama ;
Tassa dhajassa vipākaṃ , anubhossasi sabbadā .
‘‘ Hatthiassarathāpattī , senā ca caturaṅginī ;
Parivāressanti taṃ niccaṃ , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Saṭṭhitūriyasahassāni , bheriyo samalaṅkatā ;
Parivāressanti taṃ niccaṃ , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Chaḷasīti sahassāni , nāriyo samalaṅkatā ;
Vicittavatthābharaṇā , āmukkamaṇikuṇḍalā .
‘‘ Aḷārapamhā hasulā , susaññā tanumajjhimā ;
Parivāressanti taṃ niccaṃ , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Tiṃsakappasahassāni , devaloke ramissasi ;
Asītikkhattuṃ devindo , devarajjaṃ karissasi .
‘‘ Sahassakkhattuṃ rājā ca , cakkavattī bhavissati ;
Padesarajjaṃ vipulaṃ , gaṇanāto asaṅkhiyaṃ .
‘‘ Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo ;
Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .
‘‘ Devalokā cavitvāna , sukkamūlena codito ;
Puññakammena saññutto , brahmabandhu bhavissasi .
‘‘ Asītikoṭiṃ chaḍḍetvā , dāse kammakare bahū ;
Gotamassa bhagavato , sāsane pabbajissasi .
‘‘ Ārādhayitvā sambuddhaṃ , gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ ;
Upavāṇoti nāmena , hessasi satthu sāvako .
‘‘ SatasahasseV1.339 kataṃ kammaṃ , phalaṃ dassesi me idha ;
Sumutto saravegova , kilese jhāpayiṃ mama .
‘‘ Cakkavattissa santassa , cātuddīpissarassa me ;
Tīṇi yojanāni sāmantā , ussīyanti dhajā sadā .
‘‘ SatasahassitoM1.398 kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
AthāyasmāP2.57 upavāṇo bhagavato upaṭṭhāko ahosi .
Tena ca samayena bhagavato vātābādho uppajji .
Therassa ca gihisahāyo devahito nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati .
So theraṃ catūhi paccayehi pavedesi .
Athāyasmā upavāṇo nivāsetvā pattacīvaramādāya tassa brāhmaṇassa nivesanaṃ upagacchi .
Brāhmaṇo ‘‘ kenaci aññena payojanena thero āgato ’’ ti ñatvā ,‘‘ vadeyyātha , bhante , kenattho ’’ ti āha .
Thero tassa brāhmaṇassa payojanaṃ ācikkhanto –
M1.394 samāgamma , pūjayitvā tathāgataṃ ;
Cittaṃ katvāna sugataṃ , sarīraṃ abhiropayuṃ .
‘‘ Sarīrakiccaṃ katvāna , dhātuṃ tattha samānayuṃ ;
Sadevamanussā sabbe , buddhathūpaṃ akaṃsu te .
‘‘ PaṭhamāV1.336 kañcanamayā , dutiyā ca maṇimayā ;
Tatiyā rūpiyamayā , catutthī phalikāmayā .
‘‘ Tattha pañcamikā ceva , lohitaṅkamayā ahu ;
Chaṭṭhā masāragallassa , sabbaṃ ratanamayūpari .
‘‘ Jaṅghā maṇimayā āsi , vedikā ratanāmayā ;
Sabbasoṇṇamayo thūpo , uddhaṃ yojanamuggato .
‘‘ Devā tattha samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ Dhātu āveṇikā natthi , sarīraṃ ekapiṇḍitaṃ ;
Imamhi buddhathūpamhi , kassāma kañcukaṃ mayaṃ .
‘‘ Devā sattahi ratnehi , aññaṃ vaḍḍhesuṃ yojanaṃ ;
Thūpo dviyojanubbedho , timiraṃ byapahanti so .
‘‘ Nāgā tattha samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā ceva devā ca , buddhathūpaṃ akaṃsu te .
‘‘ Mā no pamattā assumha , appamattā sadevakā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ Indanīlaṃ mahānīlaṃ , atho jotirasaṃ maṇiṃ ;
Ekato sannipātetvā , buddhathūpaṃ achādayuṃ .
‘‘ Sabbaṃ maṇimayaṃ āsi , yāvatā buddhacetiyaṃ ;
Tiyojanasamubbedhaṃ , ālokakaraṇaṃ tadā .
‘‘ Garuḷā ca samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā devanāgā ca , buddhapūjaṃ akaṃsu te .
‘‘ MāM1.395 no pamattā assumha , appamattā sadevakā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ Sabbaṃ maṇimayaṃ thūpaṃ , akaruṃ te ca kañcukaṃ ;
Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ , āyataṃ buddhacetiyaṃ .
‘‘ Catuyojanamubbedho , buddhathūpo virocati ;
Obhāseti disā sabbā , sataraṃsīva uggato .
‘‘ Kumbhaṇḍā ca samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā ceva devā ca , nāgā ca garuḷā tathā .
‘‘ Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa , akaṃsu thūpamuttamaṃ ;
Mā no pamattā assumha , appamattā sadevakā .
‘‘ MayampiV1.337 thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino ;
Ratanehi chādessāma , āyataṃ buddhacetiyaṃ .
‘‘ Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ , āyataṃ buddhacetiyaṃ ;
Pañcayojanamubbedho , thūpo obhāsate tadā .
‘‘ Yakkhā tattha samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manussā devanāgā ca , garuḷā ca kumbhaṇḍakā .
‘‘ Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa , akaṃsu thūpamuttamaṃ ;
Mā no pamattā assumha , appamattā sadevakā .
‘‘ Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino ;
Phalikā chādayissāma , āyataṃ buddhacetiyaṃ .
‘‘ Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ , āyataṃ buddhacetiyaṃ ;
Chayojanikamubbedho , thūpo obhāsate tadā .
‘‘ Gandhabbā ca samāgantvā , ekato mantayuṃ tadā ;
Manujā devatā nāgā , kumbhaṇḍā garuḷā tathā .
‘‘ Sabbe akaṃsu buddhathūpaṃ , mayamettha akārakā ;
Mayampi thūpaṃ kassāma , lokanāthassa tādino .
‘‘ VediyoM1.396 satta katvāna , dhajaṃ chattaṃ akaṃsu te ;
Sabbasoṇṇamayaṃ thūpaṃ , gandhabbā kārayuṃ tadā .
‘‘ Sattayojanamubbedho , thūpo obhāsate tadā ;
Rattindivā na ñāyanti , āloko hoti sabbadā .
‘‘ Abhibhonti na tassābhā , candasūrā satārakā ;
Samantā yojanasate , padīpopi na pajjali .
‘‘ Tena kālena ye keci , thūpaṃ pūjenti mānusā ;
Na te thūpaṃ āruhanti , ambare ukkhipanti te .
‘‘ Devehi ṭhapito yakkho , abhisammatanāmako ;
Dhajaṃ vā pupphadāmaṃ vā , abhiropeti uttariṃ .
‘‘ Na te passanti taṃ yakkhaṃ , dāmaṃ passanti gacchato ;
Evaṃ passitvā gacchantā , sabbe gacchanti suggatiṃ .
‘‘ Viruddhā ye pāvacane , pasannā ye ca sāsane ;
Pāṭihīraṃ daṭṭhukāmā , thūpaṃ pūjenti mānusā .
‘‘ Nagare haṃsavatiyā , ahosiṃ bhatako tadā ;
Āmoditaṃ janaṃ disvā , evaṃ cintesahaṃ tadā .
‘‘ UḷāroV1.338 bhagavā neso , yassa dhātughare disaṃ ;
Imā ca janatā tuṭṭhā , kāraṃ kubbaṃ na tappare .
‘‘ Ahampi kāraṃ kassāmi , lokanāthassa tādino ;
Tassa dhammesu dāyādo , bhavissāmi anāgate .
‘‘ Sudhotaṃ rajakenāhaṃ , uttareyyaṃ paṭaṃ mama ;
Veḷagge ālaggetvāna , dhajaṃ ukkhipimambare .
‘‘ Abhisammatako gayha , ambare hāsi me dhajaṃ ;
Vāteritaṃ dhajaṃ disvā , bhiyyo hāsaṃ janesahaṃ .
‘‘ Tattha cittaṃ pasādetvā , samaṇaṃ upasaṅkamiṃ ;
Taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā , vipākaṃ pucchahaṃ dhaje .
‘‘ SoM1.397 me kathesi ānandī , pītisañjananaṃ mama ;
Tassa dhajassa vipākaṃ , anubhossasi sabbadā .
‘‘ Hatthiassarathāpattī , senā ca caturaṅginī ;
Parivāressanti taṃ niccaṃ , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Saṭṭhitūriyasahassāni , bheriyo samalaṅkatā ;
Parivāressanti taṃ niccaṃ , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Chaḷasīti sahassāni , nāriyo samalaṅkatā ;
Vicittavatthābharaṇā , āmukkamaṇikuṇḍalā .
‘‘ Aḷārapamhā hasulā , susaññā tanumajjhimā ;
Parivāressanti taṃ niccaṃ , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Tiṃsakappasahassāni , devaloke ramissasi ;
Asītikkhattuṃ devindo , devarajjaṃ karissasi .
‘‘ Sahassakkhattuṃ rājā ca , cakkavattī bhavissati ;
Padesarajjaṃ vipulaṃ , gaṇanāto asaṅkhiyaṃ .
‘‘ Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo ;
Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .
‘‘ Devalokā cavitvāna , sukkamūlena codito ;
Puññakammena saññutto , brahmabandhu bhavissasi .
‘‘ Asītikoṭiṃ chaḍḍetvā , dāse kammakare bahū ;
Gotamassa bhagavato , sāsane pabbajissasi .
‘‘ Ārādhayitvā sambuddhaṃ , gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ ;
Upavāṇoti nāmena , hessasi satthu sāvako .
‘‘ SatasahasseV1.339 kataṃ kammaṃ , phalaṃ dassesi me idha ;
Sumutto saravegova , kilese jhāpayiṃ mama .
‘‘ Cakkavattissa santassa , cātuddīpissarassa me ;
Tīṇi yojanāni sāmantā , ussīyanti dhajā sadā .
‘‘ SatasahassitoM1.398 kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , dhajadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
AthāyasmāP2.57 upavāṇo bhagavato upaṭṭhāko ahosi .
Tena ca samayena bhagavato vātābādho uppajji .
Therassa ca gihisahāyo devahito nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati .
So theraṃ catūhi paccayehi pavedesi .
Athāyasmā upavāṇo nivāsetvā pattacīvaramādāya tassa brāhmaṇassa nivesanaṃ upagacchi .
Brāhmaṇo ‘‘ kenaci aññena payojanena thero āgato ’’ ti ñatvā ,‘‘ vadeyyātha , bhante , kenattho ’’ ti āha .
Thero tassa brāhmaṇassa payojanaṃ ācikkhanto – 185.
‘‘ Arahaṃ sugato loke , vātehābādhiko muni ;
Sace uṇhodakaṃ atthi , munino dehi brāhmaṇa .
186.
‘‘ Pūjito pūjaneyyānaṃ , sakkareyyāna sakkato ;
Apacitopaceyyānaṃ , tassa icchāmi hātave ’’ ti .
– gāthādvayaṃ abhāsi ;
Tassattho – yo imasmiṃ loke pūjaneyyānaṃ pūjetabbehi sakkādīhi devehi mahābrahmādīhi ca brahmehi pūjito , sakkareyyānaṃ sakkātabbehi bimbisārakosalarājādīhi sakkato , apaceyyānaṃ apacāyitabbehi mahesīhi khīṇāsavehi apacito , kilesehi ārakattādinā arahaṃ , sobhanagamanādinā sugato sabbaññū muni mayhaṃ satthā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā , so dāni vātehi vātahetu vātakkhobhanimittaṃ ābādhiko jāto .
Sace , brāhmaṇa , uṇhodakaṃ atthi , tassa vātābādhavūpasamanatthaṃ taṃ hātave upanetuṃ icchāmīti .
Taṃ sutvā brāhmaṇo uṇhodakaṃ tadanurūpaṃ vātārahañca
M1.399 bhesajjaṃ bhagavato upanāmesi .
Tena ca satthu rogo vūpasami .
Tassa bhagavā anumodanaṃ akāsīti .Upavāṇattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .