4. Sānuttheragāthāvaṇṇanā
MataṃM1.142 vā amma rodantīti āyasmato sānuttherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato hatthapādadhovanamukhavikkhālanānaṃ atthāya udakaṃ upanesi .
Satthā hi bhojanakāle hatthapāde dhovitukāmo ahosi .
So satthu ākāraṃ sallakkhetvā udakaṃ upanesi .
Bhagavā hatthapāde dhovitvā bhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletukāmo ahosi .
So tampiP1.121 ñatvā mukhodakaṃ upanesi .
Satthā mukhaṃ vikkhāletvā mukhadhovanakiccaṃ niṭṭhāpesi .
Evaṃ bhagavā anukampaṃ upādāya tena karīyamānaṃ veyyāvaccaṃ sādiyi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tasmiṃ gabbhagateyeva pitā pavāsaṃ gato , upāsikā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā sānū tissa nāmaṃ akāsi .
Tasmiṃ anukkamena vaḍḍhante sattavassikaṃyeva naṃ bhikkhūnaṃ santike pabbājesi ,‘‘ evamayaṃ anantarāyo vaḍḍhitvā accantasukhabhāgī bhavissatī ’’ ti .
‘‘ So sānusāmaṇero ’’ ti paññāto paññavā vattasampanno bahussutoV1.120 dhammakathiko sattesu mettajjhāsayo hutvā devamanussānaṃ piyo ahosi manāpoti sabbaṃ sānusutte āgatanayena veditabbaṃ .
Tassa atītajātiyaṃ mātā yakkhayoniyaṃ nibbatti .
Taṃ yakkhā ‘‘ sānuttherassa ayaṃ mātā ’’ ti garucittikārabahulā hutvā mānenti .
Evaṃ gacchante kāle puthujjanabhāvassa ādīnavaṃ vibhāventaṃ viya ekadivasaṃ sānussa yoniso manasikārābhāvā ayoniso ummujjantassa vibbhamitukāmatācittaṃ uppajji .
Taṃ tassa yakkhinimātā ñatvā manussamātuyā ārocesi –
‘‘ tava putto , sānu ,‘ vibbhamissāmī ’ ti cittaṃ uppādesi , tasmā tvaṃ –
‘‘ Sānuṃ pabuddhaṃ vajjāsi , yakkhānaṃ vacanaṃ idaṃ ;
Mākāsi pāpakaṃ kammaṃ , āvi vā yadi vā raho .
‘‘ SaceM1.143 tvaṃ pāpakaṃ kammaṃ , karissasi karosi vā ;
Na te dukkhā pamutyatthi , uppaccāpi palāyato ’’ ti .( saṃ . ni .1.239; dha . pa . aṭṭha .2.325 sānusāmaṇeravatthu )–
Evaṃ bhaṇāhī ’’ ti .
Evañca pana vatvā yakkhinimātā tatthevantaradhāyi .
Manussamātā pana taṃ sutvā paridevasokasamāpannā cetodukkhasamappitā ahosi .
Atha sānusāmaṇero pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvāP1.122 pattacīvaramādāya mātu santikaṃ upagato mātaraṃ rodamānaṃ disvā ‘‘ amma , kiṃ nissāya rodasī ’’ ti vatvā ‘‘ taṃ nissāyā ’’ ti ca vutto mātu ‘‘ mataṃ vā , amma , rodanti , yo vā jīvaṃ na dissatī ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.142 vā amma rodantīti āyasmato sānuttherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato hatthapādadhovanamukhavikkhālanānaṃ atthāya udakaṃ upanesi .
Satthā hi bhojanakāle hatthapāde dhovitukāmo ahosi .
So satthu ākāraṃ sallakkhetvā udakaṃ upanesi .
Bhagavā hatthapāde dhovitvā bhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletukāmo ahosi .
So tampiP1.121 ñatvā mukhodakaṃ upanesi .
Satthā mukhaṃ vikkhāletvā mukhadhovanakiccaṃ niṭṭhāpesi .
Evaṃ bhagavā anukampaṃ upādāya tena karīyamānaṃ veyyāvaccaṃ sādiyi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tasmiṃ gabbhagateyeva pitā pavāsaṃ gato , upāsikā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā sānū tissa nāmaṃ akāsi .
Tasmiṃ anukkamena vaḍḍhante sattavassikaṃyeva naṃ bhikkhūnaṃ santike pabbājesi ,‘‘ evamayaṃ anantarāyo vaḍḍhitvā accantasukhabhāgī bhavissatī ’’ ti .
‘‘ So sānusāmaṇero ’’ ti paññāto paññavā vattasampanno bahussutoV1.120 dhammakathiko sattesu mettajjhāsayo hutvā devamanussānaṃ piyo ahosi manāpoti sabbaṃ sānusutte āgatanayena veditabbaṃ .
Tassa atītajātiyaṃ mātā yakkhayoniyaṃ nibbatti .
Taṃ yakkhā ‘‘ sānuttherassa ayaṃ mātā ’’ ti garucittikārabahulā hutvā mānenti .
Evaṃ gacchante kāle puthujjanabhāvassa ādīnavaṃ vibhāventaṃ viya ekadivasaṃ sānussa yoniso manasikārābhāvā ayoniso ummujjantassa vibbhamitukāmatācittaṃ uppajji .
Taṃ tassa yakkhinimātā ñatvā manussamātuyā ārocesi –
‘‘ tava putto , sānu ,‘ vibbhamissāmī ’ ti cittaṃ uppādesi , tasmā tvaṃ –
‘‘ Sānuṃ pabuddhaṃ vajjāsi , yakkhānaṃ vacanaṃ idaṃ ;
Mākāsi pāpakaṃ kammaṃ , āvi vā yadi vā raho .
‘‘ SaceM1.143 tvaṃ pāpakaṃ kammaṃ , karissasi karosi vā ;
Na te dukkhā pamutyatthi , uppaccāpi palāyato ’’ ti .( saṃ . ni .1.239; dha . pa . aṭṭha .2.325 sānusāmaṇeravatthu )–
Evaṃ bhaṇāhī ’’ ti .
Evañca pana vatvā yakkhinimātā tatthevantaradhāyi .
Manussamātā pana taṃ sutvā paridevasokasamāpannā cetodukkhasamappitā ahosi .
Atha sānusāmaṇero pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvāP1.122 pattacīvaramādāya mātu santikaṃ upagato mātaraṃ rodamānaṃ disvā ‘‘ amma , kiṃ nissāya rodasī ’’ ti vatvā ‘‘ taṃ nissāyā ’’ ti ca vutto mātu ‘‘ mataṃ vā , amma , rodanti , yo vā jīvaṃ na dissatī ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 44. Tassattho –
‘‘ amma , rodantā nāma ñātakā mittā vā attano ñātakaṃ mittaṃ vā mataṃ uddissa rodanti paralokaṃ gatattā , yo vā ñātako mitto vā jīvaṃ jīvanto desantaraṃ pakkantatāya ca na dissati , taṃ vā uddissa rodanti , ubhayampetaṃ mayi na vijjati , evaṃ sante jīvantaṃ dharamānaṃ maṃ purato ṭhitaṃ passantī ;
kasmā , amma , rodasi ?
Maṃ uddissa tava rodanassa kāraṇameva natthī ’’ ti .
Taṃ sutvā tassa mātā ‘‘ maraṇañhetaṃ , bhikkhave , yo sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī ’’ ti ( ma . ni .3.63) suttapadānusārena uppabbajanaṃ ariyassa vinaye maraṇanti dassentī –
‘‘ Mataṃ
V1.121 vā putta rodanti , yo vā jīvaṃ na dissati ;
Yo ca kāme cajitvāna , punarāgacchate idha .
‘‘ Taṃ vāpi putta rodanti , puna jīvaṃ mato hi so ;
Kukkuḷā ubbhato tāta , kukkuḷaṃ patitumicchasī ’’ ti .( saṃ . ni .1.239; dha . pa . aṭṭha .2. sānusāmaṇeravatthu )–
Gāthādvayaṃ abhāsi .
Tattha kāme cajitvānāti nekkhammajjhāsayena vatthukāme pahāya , tañca kilesakāmassa tadaṅgappahānavasena veditabbaṃ .
Pabbajjā hettha kāmapariccāgo adhippeto .
Punarāgacchate idhāti idha gehe punadeva āgacchati , hīnāyāvattanaṃ sandhāya vadati .
Taṃ vāpīti yo pabbajitvā vibbhamatiM1.144 , taṃ vāpi puggalaṃ mataṃ viyamādisiyo rodanti .
Kasmāti ce ?
Puna jīvaṃ mato hi soti vibbhamanato pacchā yo jīvanto , so guṇamaraṇena atthato matoyeva .
Idānissa savisesasaṃvegaṃ janetuṃ ‘‘ kukkuḷā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho –
‘‘ ahorattaṃ ādittaṃ viya hutvā ḍahanaṭṭhena kukkuḷanirayasadisattā kukkuḷāP1.123 gihibhāvā anukampantiyā mayā ubbhato uddhato , tāta sānu , kukkuḷaṃ patituṃ icchasi patitukāmosī ’’ ti .Taṃ sutvā sānusāmaṇero saṃvegajāto hutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.21.25-29)–
‘‘ Bhuñjantaṃ samaṇaṃ disvā , vippasannamanāvilaṃ ;
Ghaṭenodakamādāya , siddhatthassa adāsahaṃ .
‘‘ Nimmalo homahaṃ ajja , vimalo khīṇasaṃsayo ;
Bhave nibbattamānassa , phalaṃ nibbattate subhaṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , udakaṃ yamadāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , dakadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ekasaṭṭhimhito kappe , ekova vimalo ahu ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ
V1.122 pana patvā thero imissā gāthāya vasena ‘‘ mayhaṃ vipassanārambho arahattappatti ca jātā ’’ ti udānavasena tameva gāthaṃ paccudāhāsi .
Sānuttheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .