1.

‘‘ Channā me kuṭikā sukhā nivātā , vassa deva yathāsukhaṃ ; Cittaṃ me susamāhitaṃ vimuttaṃ , ātāpī viharāmi vassa devā ’’ ti . – Gāthamāha . TatthaM1.29 channa -saddo tāva ‘‘ channā sā kumārikā imassa kumārakassa ’’( pārā .296)‘‘ nacchannaṃ nappatirūpan ’’ tiādīsu ( pārā .383) patirūpe āgato . ‘‘ Channaṃ tveva , phagguṇa , phassāyatanānan ’’ tiādīsu vacanavisiṭṭhe saṅkhyāvisese . ‘‘ Channamativassati , vivaṭaṃ nātivassatī ’’ tiādīsuP1.26 ( udā .45; cūḷava .385) gahaṇe . ‘‘ Kyāhaṃ te nacchannopi karissāmī ’’ tiādīsu nivāsanapārupane ‘‘ āyasmā channo anācāraṃ ācaratī ’’ tiādīsu ( pārā .424) paññattiyaṃ . ‘‘ Sabbacchannaṃ sabbaparicchannaṃ ( pāci .52,54), channā kuṭi āhitoV1.24 ginī ’’ ti ( su . ni .18) ca ādīsu tiṇādīhi chādane . Idhāpi tiṇādīhi chādaneyeva daṭṭhabbo , tasmā tiṇena vā paṇṇena vā channā yathā na vassati vassodakapatanaṃ na hoti na ovassati , evaṃ sammadeva chāditāti attho . Me -saddo ‘‘ kicchena me adhigataṃ , halaṃ dāni pakāsitun ’’ tiādīsu ( mahāva .8; dī . ni .2.65; ma . ni .1.281;2.337; saṃ . ni .1.172) karaṇe āgato , mayāti attho . ‘‘ Tassa me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.182; a . ni .4.257) sampadāne , mayhanti attho . ‘‘ Pubbeva me , bhikkhave , sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ’’ ādīsu ( ma . ni .1.206; saṃ . ni .4.14) sāmiatthe āgato . Idhāpi sāmiatthe eva daṭṭhabbo , mamāti attho . Kiñcāpi khīṇāsavānaṃ mamāyitabbaṃ nāma kiñci natthi lokadhammehi anupalittabhāvato , lokasamaññāvasena pana tesampi ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti vohāramattaṃ hoti . Tenāha bhagavā – ‘‘ kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ , no āmisadāyādā ’’ ti ( ma . ni .1.29). Kuṭikāti pana mātukucchipi karajakāyopi tiṇādicchadano patissayopi vuccati . Tathā hi – ‘‘ Mātaraṃ kuṭikaṃ brūsi , bhariyaṃ brūsi kulāvakaṃ ; Putte santānake brūsi , taṇhā me brūsi bandhanan ’’ ti .( saṃ . ni .1.19)– Ādīsu mātukucchi ‘‘ kuṭikā ’’ ti vuttā . ‘‘ AṭṭhikaṅkalakuṭikeM1.30 , maṃsanhārupasibbite ; Dhiratthu pūre duggandhe , paragatte mamāyasī ’’ ti .( theragā .1153)– Ādīsu kesādisamūhabhūto karajakāyo . ‘‘ Kassapassa bhagavato bhagini kuṭi ovassati ’’( ma . ni .2.291)‘‘ kuṭi nāma ullittā vā hoti avalittā vā ’’ tiādīsu ( pārā .349) tiṇachadanapatissayo . IdhāpiP1.27 so eva veditabbo paṇṇasālāya adhippetattā . Kuṭi eva hi kuṭikā , apākaṭakuṭi ‘‘ kuṭikā ’’ ti vuttā . Sukha -saddo pana ‘‘ vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca , pubbeva ca somanassadomanassan ’’ tiādīsuV1.25 ( su . ni .67) sukhavedanāyaṃ āgato . ‘‘ Sukho buddhānamuppādo , sukhā saddhammadesanā ’’ tiādīsu ( dha . pa .194) sukhamūle . ‘‘ Sukhassetaṃ , bhikkhave , adhivacanaṃ yadidaṃ puññānī ’’ tiādīsu ( a . ni .7.62; itivu .22) sukhahetumhi . ‘‘ Yasmā ca , kho , mahāli , rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.60) sukhārammaṇe ,‘‘ diṭṭhadhammasukhavihārā ete , cunda , ariyassa vinaye ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.82) abyāpajje . ‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.215; dha . pa .203-204) nibbāne . ‘‘ Yāvañcidaṃ , bhikkhave , na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.225) sukhappaccayaṭṭhāne . ‘‘ Sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikan ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.163; saṃ . ni .1.130) iṭṭhe , piyamanāpeti attho . Idhāpi iṭṭhe sukhappaccaye vā daṭṭhabbo . Sā hi kuṭi anto bahi ca manāpabhāvena sampāditā nivāsanaphāsutāya ‘‘ sukhā ’’ ti vuttā . Tathā nātisītanātiuṇhatāya utusukhasampattiyogena kāyikacetasikasukhassa paccayabhāvato . Nivātāti avātā , phusitaggaḷapihitavātapānattā vātaparissayarahitāti attho . Idaṃ tassā kuṭikā sukhabhāvavibhāvanaṃ . Savāte hi senāsane utusappāyo na labbhati , nivāte so labbhatīti . Vassāti pavassa sammā dhāraṃ anuppaveccha . Devāti ayaṃ deva -saddo ‘‘ imāni te , deva , caturāsīti nagarasahassāni kusavatīrājadhānippamukhāni , etthaM1.31 , deva , chandaṃ janehi jīvite apekkhan ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.266) sammutideve khattiye āgato . ‘‘ Cātumahārājikā devā vaṇṇavanto sukhabahulā ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.337) upapattidevesu . ‘‘ Tassa devātidevassa , sāsanaṃ sabbadassino ’’ tiādīsu visuddhidevesuP1.28 . Visuddhidevānañhi bhagavato atidevabhāve vutte itaresaṃ vutto eva hoti . ‘‘ Viddhe vigatavalāhake deve ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.486; saṃ . ni .1.110; itivu .27) ākāse . ‘‘ Devo ca kālena kālaṃ na sammā dhāraṃ anuppavecchatī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.70) meghe pajjunne vā . Idhāpi meghe pajjunne vā daṭṭhabbo . Vassāti hi te āṇāpento thero ālapati . Yathāsukhan ti yathāruciṃ . Tava vassanena mayhaṃ bāhiro parissayo natthi , tasmā yathākāmaṃ vassāti vassūpajīvisatte anuggaṇhanto vadati . Idāni abbhantare parissayābhāvaṃ dassento ‘‘ cittan ’’ tiādimāha . Tattha cittaṃ me susamāhitan ti mama cittaṃ suṭṭhu ativiya sammā sammadeva ekaggabhāvena ārammaṇe ṭhapitaṃ . Tañca kho na nīvaraṇādivikkhambhanamattena ; api ca kho vimuttaṃ orambhāgiyauddhaṃbhāgiyasaṅgahehiV1.26 sabbasaṃyojanehi sabbakilesadhammato ca visesena vimuttaṃ , samucchedappahānavasena paṭipassaddhippahānavasena te pajahitvā ṭhitanti attho . Ātāpīti vīriyavā . Phalasamāpattiatthaṃ vipassanārambhavasena diṭṭhadhammasukhavihāratthañca āraddhavīriyo hutvā viharāmi , dibbavihārādīhi attabhāvaṃ pavattemi , na pana kilesappahānatthaṃ , pahātabbasseva abhāvatoti adhippāyo . ‘‘ Yathā pana bāhiraparissayābhāvena , deva , mayā tvaṃ vassane niyojito , evaṃ abbhantaraparissayābhāvenapī ’’ ti dassento punapi ‘‘ vassa , devā ’’ ti āha . Aparo nayo channāti chāditā pihitā . Kuṭikāti attabhāvo . So hi ‘‘ anekāvayavassa samudāyassa avijjānīvaraṇassa , bhikkhave , puggalassa taṇhāsaṃyuttassa ayañceva kāyo samudāgato , bahiddhā ca nāmarūpan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.19) kāyoti āgato . ‘‘ Siñca , bhikkhu , imaṃ nāvaṃM1.32 , sittā te lahumessatī ’’ tiādīsu ( dha . pa .66) nāvāti āgato . ‘‘ Gahakāraka diṭṭhosi , gahakūṭaṃ visaṅkhatan ’’ ti ( dha . pa .154) ca ādīsu gahanti āgato . ‘‘ Satto guhāyaṃ bahunābhichanno , tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho ’’ tiādīsu ( su . ni .778) guhātiP1.29 āgato . ‘‘ Nelaṅgo setapacchādo , ekāro vattatī ratho ’’ tiādīsu ( udā .65) rathoti āgato . ‘‘ Puna gehaṃ na kāhasī ’’ tiādīsu ( dha . pa .154) gehanti āgato . ‘‘ Vivaṭā kuṭi nibbuto ginī ’’ tiādīsu ( su . ni .19) kuṭīti āgato . Tasmā idhāpi so ‘‘ kuṭikā ’’ ti vutto . Attabhāvo hi kaṭṭhādīni paṭicca labbhamānā gehanāmikā kuṭikā viya aṭṭhiādisaññite pathavīdhātuādike phassādike ca paṭicca labbhamāno ‘‘ kuṭikā ’’ ti vutto , cittamakkaṭassa nivāsabhāvato ca . Yathāha – ‘‘ Aṭṭhikaṅkalakuṭivesā , makkaṭāvasatho iti ; Makkaṭo pañcadvārāya , kuṭikāya pasakkiya ; Dvārenānupariyāti , ghaṭṭayanto punappunan ’’ ti ca . Sā panesā attabhāvakuṭikā therassa tiṇṇaṃ channaṃ aṭṭhannañca asaṃvaradvārānaṃ vasena samati vijjhanakassa rāgādiavassutassa paññāya saṃvutattā sammadeva pihitattā ‘‘ channā ’’ ti vuttā . Tenāha bhagavā – ‘‘ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare ’’ ti ( su . ni .1041). Vuttanayena channattā eva kilesadukkhābhāvato nirāmisasukhasamaṅgitāya ca sukhā sukhappattā , tato eva ca nivātā nihatamānamadathambhasārambhatāya nivātavuttikā . Ayañca nayoV1.27 ‘‘ mayhaṃ na saṃkilesadhammānaṃ saṃvaraṇamattena siddho , atha kho aggamaggasamādhinā suṭṭhu samāhitacittatāya ceva aggamaggapaññāya sabbasaṃyojanehi vippamuttacittatāya cā ’’ ti dassento āha ‘‘ cittaṃ me susamāhitaṃ vimuttan ’’ ti . Evaṃbhūto ca ‘‘ idānāhaṃ katakaraṇīyo ’’ ti na appossukko homi , atha kho ātāpī viharāmi , sadevakassa lokassa hitasukhūpasaṃhāre ussāhajāto bhikkhācārakālepi anugharaṃ brahmavihāreneva viharāmi . TasmāP1.30 tvampi , deva , pajjunna mayhaṃ piyaṃ kātukāmatāyapi vassūpajīvīnaṃ sattānaṃ anukampāyapi vassa sammā dhāraṃ anuppavecchāti evamettha attho daṭṭhabbo . EtthaM1.33 ca thero ‘‘ channā me kuṭikā sukhā nivātā ’’ ti iminā lokiyalokuttarabhedaṃ attano adhisīlasikkhaṃ dasseti . ‘‘ Cittaṃ me susamāhitan ’’ ti iminā adhicittasikkhaṃ . ‘‘ Vimuttan ’’ ti iminā adhipaññāsikkhaṃ . ‘‘ Ātāpī viharāmī ’’ ti iminā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ . Atha vā ‘‘ channā me kuṭikā sukhā nivātā ’’ ti iminā animittavihāraṃ dasseti kilesavassapidhānamukhena niccādinimittugghāṭanadīpanato . ‘‘ Cittaṃ me susamāhitan ’’ ti iminā appaṇihitavihāraṃ . ‘‘ Vimuttan ’’ ti iminā suññatavihāraṃ . ‘‘ Ātāpī viharāmī ’’ ti iminā tesaṃ tiṇṇaṃ vihārānaṃ adhigamūpāyaṃ . Paṭhamena vā dosappahānaṃ , dutiyena rāgappahānaṃ , tatiyena mohappahānaṃ . Tathā dutiyena paṭhamadutiyehi vā dhammavihārasampattiyo dasseti . Tatiyena vimuttisampattiyo . ‘‘ Ātāpī viharāmī ’’ ti iminā parahitapaṭipattiyaṃ atanditabhāvaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ .

Evaṃ ‘‘ yathānāmā ’’ ti gāthāya vuttānaṃ dhammavihārādīnaṃ imāya gāthāya dassitattā tattha adassitesu nāmagottesu nāmaṃ dassetuṃ ‘‘ itthaṃ sudan ’’ tiādi vuttaṃ . Ye hi therā nāmamattena pākaṭā , te nāmena , ye gottamattena pākaṭā , te gottena , ye ubhayathā pākaṭā , te ubhayenapi dassissan ’’ ti . Ayaṃ pana thero nāmena abhilakkhito , na tathā gottenāti ‘‘ itthaṃ sudaṃ āyasmā subhūtī ’’ ti vuttaṃ . Tattha itthan ti idaṃ pakāraṃ , iminā ākārenāti attho . Sudan ti su idaṃ , sandhivasena ikāralopo . Sūti ca nipātamattaṃ , idaṃ gāthanti yojanā . Āyasmāti piyavacanametaṃ garugāravasappatissavacanametaṃ . Subhūtīti nāmakittanaṃ . So hi sarīrasampattiyāpi dassanīyo pāsādiko , guṇasampattiyāpi . Iti sundarāya sarīrāvayavavibhūtiyā sīlasampattiyādivibhūtiyā ca samannāgatattā subhūtīti paññāyittha sīlasārādithiraguṇayogato thero . Abhāsitthāti kathesi . Kasmā panete mahātherā attano guṇe pakāsentīti ? Iminā dīghena addhunāP1.31 anadhigatapubbaṃ paramagambhīraṃ ativiya santaṃ paṇītaṃ attanā adhigataṃ lokuttaradhammaṃ paccavekkhitvāV1.28 pītivegasamussāhitaudānavasena sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanavasena ca paramappicchā ariyāM1.34 attano guṇe pakāsenti , yathā taṃ lokanātho bodhaneyyaajjhāsayavasena ‘‘ dasabalasamannāgato , bhikkhave , tathāgato catuvesārajjavisārado ’’ tiādinā attano guṇe pakāseti , evamayaṃ therassa aññābyākaraṇagāthā hotīti .

Paramatthadīpaniyā theragāthāsaṃvaṇṇanāya Subhūtittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .