3. Sumaṅgalattheragāthāvaṇṇanā
SumuttikotiM1.139 āyasmato sumaṅgalattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle rukkhadevatā hutvā nibbatti .
So ekadivasaṃ satthāraṃ nhāyitvā ekacīvaraṃ ṭhitaṃ disvā somanassappatto hutvā apphoṭesi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyā avidūre aññatarasmiṃ gāmake tādisena kammanissandena daliddakule nibbatti .
Tassa sumaṅgaloti nāmaṃ ahosi .
So vayappatto khujjakāsitanaṅgalakuddālaparikkhāro hutvā kasiyā jīvati .
So ekadivasaṃ raññā pasenadikosalena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādāne pavattiyamāne dānopakaraṇāni gahetvā āgacchantehi manussehi saddhiṃ dadhighaṭaṃ gahetvā āgato bhikkhūnaṃ sakkārasammānaṃ disvā ‘‘ ime samaṇā sakyaputtiyā sukhumavatthasunivatthā subhojanāni bhuñjitvā nivātesu senāsanesu viharanti , yaṃnūnāhampi pabbajeyyan ’’ ti cintetvā , aññataraṃ mahātheraṃ upasaṅkamitvā attano pabbajjādhippāyaṃ nivedesi .
So taṃ karuṇāyanto pabbājetvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi .
So araññe viharanto ekavihāre nibbinno ukkaṇṭhito hutvā , vibbhamitukāmo ñātigāmaṃ gacchanto antarāmagge kacchaṃ bandhitvā khettaṃ kasante kiliṭṭhavatthanivatthe samantato rajokiṇṇasarīre vātātapena phussante kassake disvā ,‘‘ mahantaṃ vatime sattā jīvikanimittaṃ dukkhaṃ paccanubhontī ’’ tiP1.119 saṃvegaṃ paṭilabhi .
Ñāṇassa paripākaṃ gatattā yathāgahitaṃ kammaṭṭhānaṃ upaṭṭhāsi .
So aññataraṃ rukkhamūlaṃ upagantvā vivekaṃ labhitvā yoniso manasikaronto vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.11-19)–
‘‘ Atthadassī jinavaro , lokajeṭṭho narāsabho ;
Vihārā abhinikkhamma , taḷākaṃ upasaṅkami .
‘‘ Nhātvā pitvā ca sambuddho , uttaritvekacīvaro ;
Aṭṭhāsi bhagavā tattha , vilokento disodisaṃ .
‘‘ BhavaneM1.140V1.118 upaviṭṭhohaṃ , addasaṃ lokanāyakaṃ ;
Haṭṭho haṭṭhena cittena , apphoṭesiṃ ahaṃ tadā .
‘‘ Sataraṃsiṃva jotantaṃ , pabhāsantaṃva kañcanaṃ ;
Naccagīte payuttohaṃ , pañcaṅgatūriyamhi ca .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Sabbe satte abhibhomi , vipulo hoti me yaso .
‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;
Attānaṃ tosayitvāna , pare tosesi tvaṃ muni .
‘‘ Pariggahe nisīditvā , hāsaṃ katvāna subbate ;
Upaṭṭhahitvā sambuddhaṃ , tusitaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ Soḷaseto kappasate , dvinavaekacintitā ;
Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā sampattiṃ attano dukkhavimuttiñca kittanavasena udānaṃ udānento ‘‘ sumuttiko ’’ tiādimāha .
M1.139 āyasmato sumaṅgalattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle rukkhadevatā hutvā nibbatti .
So ekadivasaṃ satthāraṃ nhāyitvā ekacīvaraṃ ṭhitaṃ disvā somanassappatto hutvā apphoṭesi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyā avidūre aññatarasmiṃ gāmake tādisena kammanissandena daliddakule nibbatti .
Tassa sumaṅgaloti nāmaṃ ahosi .
So vayappatto khujjakāsitanaṅgalakuddālaparikkhāro hutvā kasiyā jīvati .
So ekadivasaṃ raññā pasenadikosalena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādāne pavattiyamāne dānopakaraṇāni gahetvā āgacchantehi manussehi saddhiṃ dadhighaṭaṃ gahetvā āgato bhikkhūnaṃ sakkārasammānaṃ disvā ‘‘ ime samaṇā sakyaputtiyā sukhumavatthasunivatthā subhojanāni bhuñjitvā nivātesu senāsanesu viharanti , yaṃnūnāhampi pabbajeyyan ’’ ti cintetvā , aññataraṃ mahātheraṃ upasaṅkamitvā attano pabbajjādhippāyaṃ nivedesi .
So taṃ karuṇāyanto pabbājetvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi .
So araññe viharanto ekavihāre nibbinno ukkaṇṭhito hutvā , vibbhamitukāmo ñātigāmaṃ gacchanto antarāmagge kacchaṃ bandhitvā khettaṃ kasante kiliṭṭhavatthanivatthe samantato rajokiṇṇasarīre vātātapena phussante kassake disvā ,‘‘ mahantaṃ vatime sattā jīvikanimittaṃ dukkhaṃ paccanubhontī ’’ tiP1.119 saṃvegaṃ paṭilabhi .
Ñāṇassa paripākaṃ gatattā yathāgahitaṃ kammaṭṭhānaṃ upaṭṭhāsi .
So aññataraṃ rukkhamūlaṃ upagantvā vivekaṃ labhitvā yoniso manasikaronto vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.11-19)–
‘‘ Atthadassī jinavaro , lokajeṭṭho narāsabho ;
Vihārā abhinikkhamma , taḷākaṃ upasaṅkami .
‘‘ Nhātvā pitvā ca sambuddho , uttaritvekacīvaro ;
Aṭṭhāsi bhagavā tattha , vilokento disodisaṃ .
‘‘ BhavaneM1.140V1.118 upaviṭṭhohaṃ , addasaṃ lokanāyakaṃ ;
Haṭṭho haṭṭhena cittena , apphoṭesiṃ ahaṃ tadā .
‘‘ Sataraṃsiṃva jotantaṃ , pabhāsantaṃva kañcanaṃ ;
Naccagīte payuttohaṃ , pañcaṅgatūriyamhi ca .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Sabbe satte abhibhomi , vipulo hoti me yaso .
‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;
Attānaṃ tosayitvāna , pare tosesi tvaṃ muni .
‘‘ Pariggahe nisīditvā , hāsaṃ katvāna subbate ;
Upaṭṭhahitvā sambuddhaṃ , tusitaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ Soḷaseto kappasate , dvinavaekacintitā ;
Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā sampattiṃ attano dukkhavimuttiñca kittanavasena udānaṃ udānento ‘‘ sumuttiko ’’ tiādimāha . 43. Tattha sumuttikoti sundarā accantikatāya apunabbhavikā mutti etassāti sumuttiko .
Tassa pana vimuttiyā pāsaṃsiyatāya acchariyatāya ca apphoṭento āha ‘‘ sumuttiko ’’ ti .
Puna tattha vimuttiyaṃ attano pasādassa daḷhabhāvaṃ dassento ‘‘ sāhu sumuttikomhī ’’ ti āha .
‘‘ Sādhu suṭṭhu muttiko vatamhī ’’ ti attho .
‘‘ Kuto panāyaṃ sumuttikatā ’’ ti ?
Kāmañcāyaṃ thero sabbasmāpi vaṭṭadukkhato suvimutto , attano pana tāva upaṭṭhitaṃ ativiya aniṭṭhabhūtaṃ dukkhaṃ dassento ‘‘ tīhi khujjakehī ’’ tiādimāha .
Tattha khujjakehīti khujjasabhāvehi , khujjākārehi vā .
Nissakkavacanañcetaṃ muttasaddāpekkhāya .
Kassako hi akhujjopi samāno tīsu ṭhānesu attānaṃ khujjaṃ katvā dasseti lāyane kasane kuddālakamme ca .
Yo hi pana kassako lāyanādīni karoti
M1.141 , tānipi asitādīni kuṭilākārato khujjakānīti vuttaṃ ‘‘ tīhi khujjakehī ’’ ti .Idāni tāni sarūpato dassento ‘‘ asitāsu mayā , naṅgalāsu mayā , khuddakuddālāsu mayā ’’ ti āha .
Tattha asitāsu mayāti lavittehi mayā muttanti attho .
Nissakke cetaṃ bhummavacanaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Apare pana ‘‘ asitāsu mayāti lavittehi karaṇabhūtehi mayā khujjitan ’’ ti vadanti .
Tesaṃ matena karaṇatthe hetumhi vā bhummavacanaṃ .
‘‘ Naṅgalāsū ’’ ti liṅgavipallāsaṃ
V1.119 katvā vuttaṃ , naṅgalehi kasirehīti attho .
Attanā vaḷañjitakuddālassa sabhāvato vaḷañjanena vā appakatāya vuttaṃ ‘‘ khuddakuddālāsū ’’ ti ‘‘ kuṇṭhakuddālāsū ’’ tipiP1.120 pāḷi .
Vaḷañjaneneva atikhiṇakhaṇittesūti attho .Idhamevāti ma -kāro padasandhikaro .
Atha vāpīti vā -saddo nipātamattaṃ .
Gāmake ṭhitattā tāni asitādīni kiñcāpi idheva mama samīpeyeva , tathāpi alameva hotīti attho .
Turitavasena cetaṃ āmeḍitavacanaṃ .
Jhāyāti phalasamāpattijjhānavasena diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ dibbavihārādivasena ca jhāya .
Sumaṅgalāti attānaṃ ālapati .
Jhāne pana ādaradassanatthaṃ āmeḍitaṃ kataṃ .
Appamatto viharāti satipaññāvepullappattiyā sabbatthakameva appamattosi tvaṃ , tasmā idāni sukhaṃ vihara , sumaṅgala .
Keci pana ‘‘ arahattaṃ appatvā eva vipassanāya vīthipaṭipannāya sāsane sañjātābhiratiyā yathānubhūtaṃ gharāvāsadukkhaṃ jigucchanto thero imaṃ gāthaṃ vatvā pacchā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇī ’’ ti vadanti .
Tesaṃ matena ‘‘ jhāya appamatto viharā ’’ ti padānaṃ attho vipassanāmaggavasenapi yujjati eva .
Sumaṅgalattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .