6. Khaṇḍasumanattheragāthāvaṇṇanā
EkapupphaṃV1.215 cajitvānāti āyasmato khaṇḍasumanattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa thūpassa samantato candanavedikāya parikkhipitvā mahantaṃ pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devamanussesu uḷāraṃ sampattiṃ anubhavanto kassapassa bhagavato kāle kuṭumbikakuleM1.251 nibbatto satthari parinibbute kanakathūpaṃ uddissa raññā pupphapūjāya kayiramānāya pupphāni alabhanto ekaṃ khaṇḍasumanapupphaṃ disvā mahatā mūlenaP1.210 taṃ kiṇitvā gaṇhanto cetiye pūjaṃ karonto uḷāraṃ pītisomanassaṃ uppādesi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā asīti vassakoṭiyo saggasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde pāvāyaṃ mallarājakule nibbatti .
Tassa jātakāle gehe khaṇḍasakkharā sumanapupphāni ca uppannāni ahesuṃ .
Tenassa khaṇḍasumanoti nāmamakaṃsu .
So viññutaṃ patto bhagavati pāvāyaṃ cundassa ambavane viharante upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.15.15-20)–
‘‘ Padumuttaro nāma jino , lokajeṭṭho narāsabho ;
Jalitvā aggikkhandhova , sambuddho parinibbuto .
‘‘ Nibbute ca mahāvīre , thūpo vitthāriko ahu ;
Dūratova upaṭṭhenti , dhātugehavaruttame .
‘‘ Pasannacitto , sumano , akaṃ candanavedikaṃ ;
Dissati thūpakhandho ca , thūpānucchaviko tadā .
‘‘ Bhave nibbattamānamhi , devatte atha mānuse ;
Omattaṃ me na passāmi , pubbakammassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Pañcadasakappasate , ito aṭṭha janā ahuṃ ;
Sabbe samattanāmā te cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano purimajātiṃ anussaranto tattha attano sumanapupphapariccāgassa saggasampattinimittakaṃ nibbānūpanissayatañca disvā udānavasena tamatthaṃ pakāsento –
V1.215 cajitvānāti āyasmato khaṇḍasumanattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa thūpassa samantato candanavedikāya parikkhipitvā mahantaṃ pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devamanussesu uḷāraṃ sampattiṃ anubhavanto kassapassa bhagavato kāle kuṭumbikakuleM1.251 nibbatto satthari parinibbute kanakathūpaṃ uddissa raññā pupphapūjāya kayiramānāya pupphāni alabhanto ekaṃ khaṇḍasumanapupphaṃ disvā mahatā mūlenaP1.210 taṃ kiṇitvā gaṇhanto cetiye pūjaṃ karonto uḷāraṃ pītisomanassaṃ uppādesi .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā asīti vassakoṭiyo saggasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde pāvāyaṃ mallarājakule nibbatti .
Tassa jātakāle gehe khaṇḍasakkharā sumanapupphāni ca uppannāni ahesuṃ .
Tenassa khaṇḍasumanoti nāmamakaṃsu .
So viññutaṃ patto bhagavati pāvāyaṃ cundassa ambavane viharante upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.15.15-20)–
‘‘ Padumuttaro nāma jino , lokajeṭṭho narāsabho ;
Jalitvā aggikkhandhova , sambuddho parinibbuto .
‘‘ Nibbute ca mahāvīre , thūpo vitthāriko ahu ;
Dūratova upaṭṭhenti , dhātugehavaruttame .
‘‘ Pasannacitto , sumano , akaṃ candanavedikaṃ ;
Dissati thūpakhandho ca , thūpānucchaviko tadā .
‘‘ Bhave nibbattamānamhi , devatte atha mānuse ;
Omattaṃ me na passāmi , pubbakammassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Pañcadasakappasate , ito aṭṭha janā ahuṃ ;
Sabbe samattanāmā te cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano purimajātiṃ anussaranto tattha attano sumanapupphapariccāgassa saggasampattinimittakaṃ nibbānūpanissayatañca disvā udānavasena tamatthaṃ pakāsento – 96.
‘‘ Ekapupphaṃ
V1.216 cajitvāna , asīti vassakoṭiyo ;
Saggesu paricāretvā , sesakenamhi nibbuto ’’ ti .
– gāthaṃ abhāsi ;
TatthaM1.252 ekapupphan ti ekaṃ kusumaṃ , taṃ pana idha sumanapupphaṃ adhippetaṃ .
Cajitvānāti satthu thūpapūjākaraṇavasena pariccajitvā pariccāgahetu .
Asīti vassakoṭiyoti manussagaṇanāya vassānaṃ asīti koṭiyo , accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ , idañca chasu kāmasaggesu dutiye aparāparuppattivasena vuttanti veditabbaṃ .
Tasmā saggesūti tāvatiṃsasaṅkhāte saggaloke , punappunaṃ uppajjanavasena hettha bahuvacanaṃ .
Paricāretvāti rūpādīsu ārammaṇesu indriyāni paricāretvā sukhaṃ anubhavitvā , devaccharāhi vā attānaṃ paricāretvāP1.211 upaṭṭhāpetvā .
Sesakenamhi nibbutoti pupphapūjāya vasena pavattakusalacetanāsu bhavasampatti dāyakakammato sesena yaṃ tattha vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ , taṃ sandhāya vadati .
Bahū hi tattha pubbāparavasena pavattā cetanā .
Sesakenāti vā tasseva kammassa vipākāvasesena aparikkhīṇeyeva tasmiṃ kammavipāke nibbuto amhi , kilesaparinibbānena parinibbutosmi .
Etena yasmiṃ attabhāve ṭhatvā attanā arahattaṃ sacchikataṃ , sopi carimattabhāvo tassa kammavipākoti dasseti .
Yādisaṃ sandhāya aññatthāpi ‘‘ tasseva kammassa vipākāvasesenā ’’ ti ( pārā .228; saṃ . ni .1.131) vuttaṃ .Khaṇḍasumanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Tissattheragāthāvaṇṇanā
Hitvā satapalaṃ kaṃsan ti āyasmato tissattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro vipassissa bhagavato kāle yānakārakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso candanakhaṇḍena phalakaṃ katvā bhagavato upanāmesi , tañca bhagavā paribhuñji .
So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde roruvanagare rājakule nibbatti .
So vayappatto pitari kālaṅkate rajje patiṭṭhito bimbisārarañño adiṭṭhasahāyo hutvā tassa maṇimuttāvatthādīni paṇṇākārāni pesesi .
Tassa rājā bimbisāro puññavantataṃ
M1.253 sutvā paṭipābhataṃ pesento cittapaṭe buddhacaritaṃV1.217 suvaṇṇapaṭṭe ca paṭiccasamuppādaṃ likhāpetvā pesesi .
So taṃ disvā purimabuddhesu katādhikāratāya pacchimabhavikatāya ca cittapaṭe dassentaṃ buddhacaritaṃ suvaṇṇapaṭṭake likhitaṃ paṭiccasamuppādakkamañca oloketvāP1.212 pavattinivattiyo sallakkhetvā sāsanakkamaṃ hadaye ṭhapetvā sañjātasaṃvego ‘‘ diṭṭho mayā bhagavato veso , sāsanakkamo ca ekapadesena ñāto , bahudukkhā kāmā bahupāyāsā , kiṃ dāni mayhaṃ gharāvāsenā ’’ ti rajjaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādento bhagavantaṃ uddissa pabbajitvā mattikāpattaṃ gahetvā rājā pukkusāti viya mahājanassa paridevantasseva nagarato nikkhamitvā anukkamena rājagahaṃ gantvā tattha sappasoṇḍikapabbhāre viharantaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi .
Satthā dhammaṃ desesi .
So dhammadesanaṃ sutvā vipassanāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā yuttappayutto viharanto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.15.37-42)–
‘‘ Yānakāro pure āsiṃ , dārukamme susikkhito ;
Candanaṃ phalakaṃ katvā , adāsiṃ lokabandhuno .
‘‘ Pabhāsati idaṃ byamhaṃ , suvaṇṇassa sunimmitaṃ ;
Hatthiyānaṃ assayānaṃ , dibbayānaṃ upaṭṭhitaṃ .
‘‘ Pāsādā sivikā ceva , nibbattanti yadicchakaṃ ;
Akkhubbhaṃ ratanaṃ mayhaṃ , phalakassa idaṃ phalaṃ .
‘‘ Ekanavutito kappe , phalakaṃ yamahaṃ dadiṃ ;
Duggati nābhijānāmi , phalakassa idaṃ phalaṃ .
‘‘ Sattapaññāsakappamhi , caturo nimmitāvhayā ;
Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā udānavasena attano paṭipattiṃ kathento –