3. Pakkhattheragāthāvaṇṇanā
CutāV1.153P1.154 patantīti āyasmato pakkhattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto ito ekanavute kappe yakkhasenāpati hutvā vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso dibbavatthena pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakkesu devadahanigame sākiyarājakule nibbatti ,‘‘ sammodakumāro ’’ tissa nāmaṃ ahosi .
Athassa daharakāle vātarogena pādā na vahiṃsu .
So katipayaṃ kālaṃ pīṭhasappī viya vicari .
Tenassa pakkhoti samaññā jātā .
Pacchā arogakālepi tatheva naṃ sañjānanti , so bhagavato ñātisamāgame pāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharati .
Athekadivasaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisituṃ gacchanto antarāmagge aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi .
Tasmiñca samaye aññataro kulalo maṃsapesiṃ ādāya ākāsena gacchati , taṃ bahū kulalā anupatitvā pātesuṃ .
Pātitaṃ maṃsapesiṃ eko kulalo aggahesi .
Taṃ añño acchinditvā gaṇhi , taṃ disvā thero ‘‘ yathāyaṃ maṃsapesi , evaṃ kāmā nāma bahusādhāraṇā bahudukkhā bahupāyāsā ’’ ti – kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘ aniccan ’’ tiādinā manasikaronto piṇḍāya caritvā katabhattakiccoM1.181 divāṭṭhāne nisīditvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.1-10)–
‘‘ Vipassī nāma bhagavā , lokajeṭṭho narāsabho ;
Aṭṭhasaṭṭhisahassehi , pāvisi bandhumaṃ tadā .
‘‘ Nagarā abhinikkhamma , agamaṃ dīpacetiyaṃ ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , āhutīnaṃ paṭiggahaṃ .
‘‘ Cullāsītisahassāni , yakkhā mayhaṃ upantike ;
Upaṭṭhahanti sakkaccaṃ , indaṃva tidasā gaṇā .
‘‘ Bhavanā abhinikkhamma , dussaṃ paggayhahaṃ tadā ;
Sirasā abhivādesiṃ , tañcādāsiṃ mahesino .
‘‘ Aho buddho aho dhammo , aho no satthu sampadā ;
Buddhassa ānubhāvena , vasudhāyaṃ pakampatha .
‘‘ Tañca acchariyaṃ disvā , abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ ;
Buddhe cittaṃ pasādemi , dvipadindamhi tādine .
‘‘ SohaṃV1.154 cittaṃ pasādetvā , dussaṃ datvāna satthuno ;
Saraṇañca upāgacchiṃ , sāmacco saparijjano .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ito pannarase kappe , soḷasāsuṃ suvāhanā ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā yadeva saṃvegavatthuṃ aṅkusaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aññā adhigatā , tassa saṃkittanamukhena aññaṃ byākaronto ‘‘ cutā patantī ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
V1.153P1.154 patantīti āyasmato pakkhattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto ito ekanavute kappe yakkhasenāpati hutvā vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso dibbavatthena pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakkesu devadahanigame sākiyarājakule nibbatti ,‘‘ sammodakumāro ’’ tissa nāmaṃ ahosi .
Athassa daharakāle vātarogena pādā na vahiṃsu .
So katipayaṃ kālaṃ pīṭhasappī viya vicari .
Tenassa pakkhoti samaññā jātā .
Pacchā arogakālepi tatheva naṃ sañjānanti , so bhagavato ñātisamāgame pāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharati .
Athekadivasaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisituṃ gacchanto antarāmagge aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi .
Tasmiñca samaye aññataro kulalo maṃsapesiṃ ādāya ākāsena gacchati , taṃ bahū kulalā anupatitvā pātesuṃ .
Pātitaṃ maṃsapesiṃ eko kulalo aggahesi .
Taṃ añño acchinditvā gaṇhi , taṃ disvā thero ‘‘ yathāyaṃ maṃsapesi , evaṃ kāmā nāma bahusādhāraṇā bahudukkhā bahupāyāsā ’’ ti – kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘ aniccan ’’ tiādinā manasikaronto piṇḍāya caritvā katabhattakiccoM1.181 divāṭṭhāne nisīditvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.1-10)–
‘‘ Vipassī nāma bhagavā , lokajeṭṭho narāsabho ;
Aṭṭhasaṭṭhisahassehi , pāvisi bandhumaṃ tadā .
‘‘ Nagarā abhinikkhamma , agamaṃ dīpacetiyaṃ ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , āhutīnaṃ paṭiggahaṃ .
‘‘ Cullāsītisahassāni , yakkhā mayhaṃ upantike ;
Upaṭṭhahanti sakkaccaṃ , indaṃva tidasā gaṇā .
‘‘ Bhavanā abhinikkhamma , dussaṃ paggayhahaṃ tadā ;
Sirasā abhivādesiṃ , tañcādāsiṃ mahesino .
‘‘ Aho buddho aho dhammo , aho no satthu sampadā ;
Buddhassa ānubhāvena , vasudhāyaṃ pakampatha .
‘‘ Tañca acchariyaṃ disvā , abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ ;
Buddhe cittaṃ pasādemi , dvipadindamhi tādine .
‘‘ SohaṃV1.154 cittaṃ pasādetvā , dussaṃ datvāna satthuno ;
Saraṇañca upāgacchiṃ , sāmacco saparijjano .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ito pannarase kappe , soḷasāsuṃ suvāhanā ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā yadeva saṃvegavatthuṃ aṅkusaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aññā adhigatā , tassa saṃkittanamukhena aññaṃ byākaronto ‘‘ cutā patantī ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 63. Tattha cutāti bhaṭṭhā .
Patantīti anupatanti .
Patitāti
P1.155 cavanavasena bhūmiyaṃ patitā , ākāse vā sampatanavasena patitā .
Giddhāti gedhaṃ āpannāM1.182 .
Punarāgatāti punadeva upagatā .
Ca -saddo sabbattha yojetabbo .
Idaṃ vuttaṃ hoti – patanti anupatanti ca idha kulalā , itarassa mukhato cutā ca maṃsapesi , cutā pana sā bhūmiyaṃ patitā ca , giddhā gedhaṃ āpannā sabbeva kulalā punarāgatā .
Yathā cime kulalā , evaṃ saṃsāre paribbhamantā sattā ye kusaladhammato cutā , te patanti nirayādīsu , evaṃ patitā ca , sampattibhave ṭhitā tattha kāmasukhānuyogavasena kāmabhave rūpārūpabhavesu ca bhavanikantivasena giddhā ca punarāgatā bhavato aparimuttattā tena tena bhavagāminā kammena taṃ taṃ bhavasaññitaṃ dukkhaṃ āgatā eva , evaṃbhūtā ime sattā .Mayā pana kataṃ kiccaṃ pariññādibhedaṃ soḷasavidhampi kiccaṃ kataṃ , na dāni taṃ kātabbaṃ atthi .
Rataṃ rammaṃ ramitabbaṃ ariyehi sabbasaṅkhatavinissaṭaṃ nibbānaṃ rataṃ abhirataṃ rammaṃ .
Tena ca sukhenanvāgataṃ sukhaṃ phalasamāpattisukhena anuāgataṃ upagataṃ accantasukhaṃ nibbānaṃ , sukhena vā sukhāpaṭipadābhūtena vipassanāsukhena maggasukhena ca anvāgataṃ phalasukhaṃ nibbānasukhañcāti attho veditabbo .
Pakkhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .