4. Catutthavaggo
1. Gahvaratīriyattheragāthāvaṇṇanā
PhuṭṭhoM1.113V1.95 ḍaṃsehīti āyasmato gahvaratīriyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle migaluddo hutvā araññe vicaranto addasa sikhiṃ bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle devanāgayakkhānaṃ dhammaṃ desentaṃ , disvā pana pasannamānaso ‘‘ dhammo esa vuccatī ’’ ti sare nimittaṃ aggahesi .
So tena cittappasādena devaloke uppanno puna aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā ‘‘ aggidatto ’’ ti laddhanāmo vayappatto bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā sañjātappasādo sāsane pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā gahvaratīre nāma araññaṭṭhāne vasati .
Tenassa gahvaratīrayoti samaññā ahosi .
So vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.52.44-50)–
‘‘ Migaluddo pure āsi , araññe vipine ahaṃ ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , devasaṅghapurakkhataṃ .
‘‘ Catusaccaṃ pakāsentaṃ , desentaṃ , amataṃ padaṃ ;
Assosiṃ madhuraṃ dhammaṃ , sikhino lokabandhuno .
‘‘ Ghose cittaṃ pasādesiṃ , asamappaṭipuggale ;
Tattha cittaṃ pasādetvā , uttariṃ duttaraṃ bhavaṃ .
‘‘ Ekatiṃse ito kappe , yaṃ saññamalabhiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , ghosasaññāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃP1.97 pana patvā bhagavantaṃ vanditvā sāvatthiyaṃ agamāsi .
Tassa āgatabhāvaṃ sutvā ñātakā upagantvā mahādānaṃ pavattesuṃ .
So katipayadivase vasitvā araññameva gantukāmo ahosi .
Taṃ ñātakā ,‘‘ bhante , araññaṃ nāma ḍaṃsamakasādivasena bahuparissayaṃ , idheva vasathā ’’ tiM1.114V1.96 āhaṃsu .
Taṃ sutvā thero ‘‘ araññavāsoyeva mayhaṃ ruccatī ’’ ti vivekābhiratikittanamukhena aññaṃ byākaronto ‘‘ phuṭṭho ḍaṃsehī ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.113V1.95 ḍaṃsehīti āyasmato gahvaratīriyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle migaluddo hutvā araññe vicaranto addasa sikhiṃ bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle devanāgayakkhānaṃ dhammaṃ desentaṃ , disvā pana pasannamānaso ‘‘ dhammo esa vuccatī ’’ ti sare nimittaṃ aggahesi .
So tena cittappasādena devaloke uppanno puna aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā ‘‘ aggidatto ’’ ti laddhanāmo vayappatto bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā sañjātappasādo sāsane pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā gahvaratīre nāma araññaṭṭhāne vasati .
Tenassa gahvaratīrayoti samaññā ahosi .
So vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.52.44-50)–
‘‘ Migaluddo pure āsi , araññe vipine ahaṃ ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , devasaṅghapurakkhataṃ .
‘‘ Catusaccaṃ pakāsentaṃ , desentaṃ , amataṃ padaṃ ;
Assosiṃ madhuraṃ dhammaṃ , sikhino lokabandhuno .
‘‘ Ghose cittaṃ pasādesiṃ , asamappaṭipuggale ;
Tattha cittaṃ pasādetvā , uttariṃ duttaraṃ bhavaṃ .
‘‘ Ekatiṃse ito kappe , yaṃ saññamalabhiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , ghosasaññāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃP1.97 pana patvā bhagavantaṃ vanditvā sāvatthiyaṃ agamāsi .
Tassa āgatabhāvaṃ sutvā ñātakā upagantvā mahādānaṃ pavattesuṃ .
So katipayadivase vasitvā araññameva gantukāmo ahosi .
Taṃ ñātakā ,‘‘ bhante , araññaṃ nāma ḍaṃsamakasādivasena bahuparissayaṃ , idheva vasathā ’’ tiM1.114V1.96 āhaṃsu .
Taṃ sutvā thero ‘‘ araññavāsoyeva mayhaṃ ruccatī ’’ ti vivekābhiratikittanamukhena aññaṃ byākaronto ‘‘ phuṭṭho ḍaṃsehī ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 31. Tattha phuṭṭho ḍaṃsehi makasehīti ḍaṃsanasīlatāya ‘‘ ḍaṃsā ’’ ti laddhanāmāhi andhakamakkhikāhi , makasanaññitehi ca sūcimukhapāṇehi phussito daṭṭhoti attho .
Araññasmin ti ‘‘ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) vuttaaraññalakkhaṇayogato araññe .
Brahāvaneti mahārukkhagacchagahanatāya mahāvane araññāniyaṃ .
Nāgo saṅgāmasīsevāti saṅgāmāvacaro hatthināgo viya saṅgāmamuddhani parasenāsampahāraṃ .
‘‘ Araññavāso nāma buddhādīhi vaṇṇito thomito ’’ ti ussāhajāto sato satimā hutvā tatra tasmiṃ araññe , tasmiṃ vā ḍaṃsādisamphasse upaṭṭhite adhivāsaye adhivāseyya saheyya ,‘‘ ḍaṃsādayo maṃ ābādhentī ’’ ti araññavāsaṃ na jaheyyāti attho .
Gahvaratīriyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Suppiyattheragāthāvaṇṇanā
Ajaraṃ jīramānenāti āyasmato suppiyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane vasanto tattha bhagavantaṃ disvā pasannamānaso phalāphalaṃ adāsi , tathā bhikkhusaṅghassa .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa sammāsambuddhassa kāle khattiyakule nibbattitvā anukkamena viññutaṃ patto kalyāṇamittasannissayena laddhasaṃvego sāsane pabbajitvā bahussuto ahosi .
Jātimadena sutamadena ca attānaṃ ukkaṃsento pare ca vambhento vihāsi .
So imasmiṃ buddhuppāde tassaP1.98 kammassa nissandena sāvatthiyaṃ paribhūtarūpe susānagopakakule nibbatti .
Suppiyo tissa nāmaṃ ahosi .
Atha viññutaṃ patto attano sahāyabhūtaṃ sopākattheraṃM1.115 upasaṅkamitvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā sammāpaṭipattiṃ pūretvā ‘‘ ajaraṃ jīramānenā ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
P1.98 kammassa nissandena sāvatthiyaṃ paribhūtarūpe susānagopakakule nibbatti .
Suppiyo tissa nāmaṃ ahosi .
Atha viññutaṃ patto attano sahāyabhūtaṃ sopākattheraṃM1.115 upasaṅkamitvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā sammāpaṭipattiṃ pūretvā ‘‘ ajaraṃ jīramānenā ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 32. Tattha ajaran ti jarārahitaṃ , nibbānaṃ sandhāyāha .
Tañhi ajātattā natthi ettha jarā , etasmiṃ vā adhigate puggalassa sā natthīti jarābhāvahetutopi ajaraṃ nāma .
Jīramānenāti jīrantena , khaṇe khaṇe jaraṃ pāpuṇantena .
Tappamānenāti santappamānena , rāgādīhi
V1.97 ekādasahi aggīhi dayhamānena .
Nibbutin ti yathāvuttasantāpābhāvato nibbutasabhāvaṃ nibbānaṃ .
Nimiyan ti parivatteyyaṃ cetāpeyyaṃ .
Paramaṃ santin ti anavasesakilesābhisaṅkhārapariḷāhavūpasamadhammatāya uttamaṃ santiṃ .
Catūhi yogehi ananubandhattā yogakkhemaṃ .
Attano uttaritarassa kassaci abhāvato anuttaraṃ .
Ayañhettha saṅkhepattho – khaṇe khaṇe jarāya abhibhuyyamānattā jīramānena , tathā rāgaggiādīhi santappamānena gato evaṃ aniccena dukkhena asārena sabbathāpi anupasantasabhāvena saupaddavena , tappaṭipakkhabhāvato ajaraṃ paramupasamabhūtaṃ kenaci anupaddutaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ nimiyaṃ parivatteyyaṃ ‘‘ mahā vata me lābho mahā udayo hatthagato ’’ ti .
Yathā hi manussā yaṃ kiñci bhaṇḍaṃ parivattentā nirapekkhā gayhamānena sambahumānā honti , evamayaṃ thero pahitatto viharanto attano kāye ca jīvite ca nirapekkhataṃ , nibbānaṃ paṭipesitattañca pakāsento ‘‘ nimiyaṃ paramaṃ santiṃ , yogakkhemaṃ anuttaran ’’ ti vatvā tamevaP1.99 paṭipattiṃ paribrūhayanto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.52.51-77)–
‘‘ Varuṇo nāma nāmena , brāhmaṇo mantapāragū ;
Chaḍḍetvā dasa puttāni , vanamajjhogahiṃ tadā .
‘‘ Assamaṃ sukataṃ katvā , suvibhattaṃ manoramaṃ ;
Paṇṇasālaṃ karitvāna , vasāmi vipine ahaṃ .
‘‘ Padumuttaro lokavidū , āhutīnaṃ paṭiggaho ;
Mamuddharitukāmo so , āgacchi mama assamaṃ .
‘‘ Yāvatā
M1.116 vanasaṇḍamhi , obhāso vipulo ahu ;
Buddhassa ānubhāvena , pajjalī vipinaṃ tadā .
‘‘ Disvāna taṃ pāṭihīraṃ , buddhaseṭṭhassa tādino ;
Pattapuṭaṃ gahetvāna , phalena pūjayiṃ ahaṃ .
‘‘ Upagantvāna sambuddhaṃ , sahakhārimadāsahaṃ ;
Anukampāya me buddho , idaṃ vacanamabravi .
‘‘ Khāribhāraṃ gahetvāna , pacchato ehi me tuvaṃ ;
Paribhutte ca saṅghamhi , puññaṃ tava bhavissati .
‘‘ Puṭakaṃ taṃ gahetvāna , bhikkhusaṅghassadāsahaṃ ;
Tattha cittaṃ pasādetvā , tusitaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ TatthaV1.98 dibbehi naccehi , gītehi vāditehi ca ;
Puññakammena saṃyuttaṃ , anubhomi sadā sukhaṃ .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Bhoge me ūnatā natthi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Yāvatā caturo dīpā , sasamuddā sapabbatā ;
Phalaṃ buddhassa datvāna , issaraṃ kārayāmahaṃ .
‘‘ Yāvatā ye pakkhigaṇā , ākāse uppatanti ce ;
Tepi me vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Yāvatā vanasaṇḍamhi , yakkhā bhūtā ca rakkhasā ;
Kumbhaṇḍā garuḷā cāpi , pāricariyaṃ upenti me .
‘‘ Kummā soṇā madhukārā , ḍaṃsā ca makasā ubho ;
Tepi maṃ vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Supaṇṇā nāma sakuṇā , pakkhijātā mahabbalā ;
Tepi maṃ saraṇaṃ yanti , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Yepi dīghāyukā nāgā , iddhimanto mahāyasā ;
Tepi maṃ vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ SīhāM1.117 byagghā ca dīpī ca , acchakokataracchakā ;
Tepi maṃ vasamanventi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Osadhī tiṇavāsī ca , ye ca ākāsavāsino ;
Sabbe maṃ saraṇaṃ yanti , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sududdasaṃ sunipuṇaṃ , gambhīraṃ suppakāsitaṃ ;
Phassayitvā viharāmi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Vimokkhe aṭṭha phusitvā , viharāmi anāsavo ;
Ātāpī nipako cāhaṃ , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ye phalaṭṭhā buddhaputtā , khīṇadosā mahāyasā ;
Ahamaññataro tesaṃ , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Abhiññāpāramiṃ gantvā , sukkamūlena codito ;
Sabbāsave pariññāya , viharāmi anāsavo .
‘‘ Tevijjā iddhipattā ca , buddhaputtā mahāyasā ;
Dibbasotaṃ samāpannā , tesaṃ aññataro ahaṃ .
‘‘ Satasahassito kappe , yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ KilesāV1.99 jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvāpi tameva gāthaṃ aññābyākaraṇavasena abhāsi .
Suppiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .3. Sopākattheragāthāvaṇṇanā
Yathāpi ekaputtasmin ti āyasmato sopākattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro hutvā tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto kakusandhassa bhagavato kāle aññatarassa kuṭumbikassa putto hutvā nibbatto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto bījapūraphalāni satthu upanesi .
Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya
M1.118 .
So bhikkhusaṅghe ca abhippasanno salākabhattaṃ paṭṭhapetvā saṅghuddesavasena tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ yāvatāyukaṃ khīrabhattaṃ adāsi .
So tehi puññakammehi aparāparaṃ devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ekadā manussayoniyaṃ nibbatto ekassa paccekabuddhassa khīrabhattaṃ adāsi .
Evaṃ tattha tattha puññāni katvā sugatīsu eva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde purimakammanissandena sāvatthiyaṃ aññatarāya duggatitthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tassa mātā dasa māse kucchinā pariharitvā paripakke gabbhe vijāyanakāle vijāyituṃ asakkontī mucchaṃ āpajjitvā bahuvelaṃ matā viya nipajji .
Taṃ ñātakā ‘‘ matā ’’ ti saññāya susānaṃ netvā citakaṃ āropetvā devatānubhāvena vātavuṭṭhiyā uṭṭhitāya aggiṃ adatvā pakkamiṃsu .
DārakoP1.100 pacchimabhāvikattā devatānubhāvena mātukucchito arogo nikkhami .
Mātā pana kālamakāsi .
Devatā taṃ gahetvā manussarūpena susānagopakassa gehe ṭhapetvā katipayakālaṃ patirūpena āhārena posesi .
Tato paraṃ susānagopako ca naṃ attano puttaṃ katvā vaḍḍheti .
So tathā vaḍḍhento tassa puttena supiyena nāma dārakena saddhiṃ kīḷanto vicarati .
Tassa susāne jātasaṃvaḍḍhabhāvato sopākoti samaññā ahosi .
Athekadivasaṃ sattavassikaṃ taṃ bhagavā paccūsavelāya ñāṇajālaṃ pattharitvā veneyyabandhave oloketvā ñāṇajalantogadhaṃ disvā susānaṭṭhānaṃ agamāsi .
Dārako pubbahetunā codiyamāno pasannamānaso satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi .
Satthā tassa dhammaṃ kathesi .
So dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yācitvā ‘‘ pitarā anuññātosī ’’ ti vutto pitaraṃ satthu santikaṃ nesi .
TassaV1.100 pitā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ bhante , imaṃ dārakaṃ pabbājethā ’’ ti anujāni .
Satthā taṃ pabbājetvā mettābhāvanāya niyojesi .
So mettākammaṭṭhānaṃ gahetvā susāne viharanto ca cirasseva mettājhānaṃ nibbattetvā jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.45.1-7)–
‘‘ KakusandhoM1.119 mahāvīro , sabbadhammāna pāragū ;
Gaṇamhā vūpakaṭṭho so , agamāsi vanantaraṃ .
‘‘ Bījamiñjaṃ gahetvāna , latāya āvuṇiṃ ahaṃ ;
Bhagavā tamhi samaye , jhāyate pabbatantare .
‘‘ Disvānahaṃ devadevaṃ , vippasannena cetasā ;
Dakkhiṇeyyassa vīrassa , bījamiñjamadāsahaṃ .
‘‘ Imasmiṃyeva kappamhi , yaṃ miñjamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , bījamiñjassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahā hutvā pana aññesaṃ sosānikabhikkhūnaṃ mettābhāvanāvidhiṃ dassento ‘‘ yathāpi ekaputtasmin ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 33. Tattha yathāti opammatthe nipāto .
Ekaputtasmin ti punāti ca kulavaṃsaṃ tāyati cāti putto , atrajādibhedo putto .
Eko putto ekaputto , tasmiṃ ekaputtasmiṃ .
Visaye cetaṃ bhummavacanaṃ .
Piyasmin ti piyāyitabbatāya ceva ekaputtatāya ca rūpasīlācārādīhi ca pemakaraṇaṭṭhānabhūte .
Kusalīti kusalaṃ vuccati khemaṃ sotthibhāvo , taṃ labhitabbaṃ etassa atthīti kusalī , sattānaṃ hitesī
P1.101 mettajjhāsayo .
Sabbesu pāṇesūti sabbesu sattesu .
Sabbatthāti sabbāsu disāsu sabbesu vā bhavādīsu , sabbāsu vā avatthāsu .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ekaputtake piye manāpe mātāpitā kusalī ekantahitesī bhaveyya , evaṃ puratthimādibhedāsu sabbāsu disāsu , kāmabhavādibhedesu sabbesu bhavesu daharādibhedāsu sabbāsu avatthāsu ca ṭhitesu sabbesu sattesu ekantahitesitāya kusalī bhaveyya ,‘‘ mitto udāsīno pañcatthiko ’’ ti sīmaṃ akatvā sīmāsambhedavasena sabbattha ekarasaṃ mettaṃ bhāveyyāti .
Imaṃ pana gāthaṃ vatvā ‘‘ sace tumhe āyasmanto evaṃ mettābhāvanaṃM1.120 anuyuñjeyyātha , ye te bhagavatā ‘ sukhaṃ supatī ’ tiādināV1.101 ( a . ni .11.15) ekādasa mettānisaṃsā vuttā , ekaṃsena tesaṃ bhāgino bhavathā ’’ ti ovādamadāsi .
Sopākattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .4. Posiyattheragāthāvaṇṇanā
Anāsannavarāti āyasmato posiyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ kusalaṃ upacinitvā sugatīsu eva saṃsaranto ito dvenavute kappe tissassa bhagavato kāle migaluddo hutvā araññe vicarati .
Atha bhagavā tassa anuggahaṃ kātuṃ araññaṃ gantvā tassa cakkhupathe attānaṃ dassesi .
So bhagavantaṃ disvā pasannacitto āvudhaṃ nikkhipitvā upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi .
Bhagavā nisīditukāmataṃ dassesi .
So tāvadeva tiṇamuṭṭhiyo gahetvā same bhūmibhāge sakkaccaṃ santharitvā adāsi .
Nisīdi tattha bhagavā anukampaṃ upādāya .
Nisinne pana bhagavati anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento bhagavantaṃ vanditvā sayampi ekamantaṃ nisīdi .
Atha bhagavā ‘‘ ettakaṃ vaṭṭati imassa kusalabījan ’’ ti uṭṭhāyāsanā pakkāmi .
Acirapakkante bhagavati taṃ sīho migarājā ghātesi .
So
P1.102 kālaṅkato devaloke nibbatti .
‘‘ So kira bhagavati anupagacchante sīhena ghātito niraye nibbattissatī ’’ ti taṃ disvā bhagavā sugatiyaṃ nibbattanatthaṃ kusalabījaropanatthañca upasaṅkami .
So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato devalokato cavitvā sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa mahāvibhavassa seṭṭhino putto saṅgāmajitattherassa kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti .
Posiyo tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto dārapariggahaṃ katvā ekaṃ puttaṃ labhitvā antimabhavikatāya dhammatāya codiyamāno jātiādiṃ paṭicca uppannasaṃvego pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vūpakaṭṭho hutvāM1.121 catusaccakammaṭṭhānabhāvanaṃ anuyuñjanto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.53.1-12)–
‘‘ Himavantassāvidūre , lambako nāma pabbato ;
Tattheva tisso sambuddho , abbhokāsamhi caṅkami .
‘‘ MigaluddoV1.102 tadā āsiṃ , araññe kānane ahaṃ ;
Disvāna taṃ devadevaṃ , tiṇamuṭṭhimadāsahaṃ .
‘‘ Nisīdanatthaṃ buddhassa , datvā cittaṃ pasādayiṃ ;
Sambuddhaṃ abhivādetvā , pakkāmiṃ uttarāmukho .
‘‘ Aciraṃ gatamattassa , migarājā apothayi ;
Sohena pothito , santo tattha kālaṅkato ahaṃ .
‘‘ Āsanne me kataṃ kammaṃ , buddhaseṭṭhe anāsave ;
Sumutto saravegova , devalokamagacchahaṃ .
‘‘ Yūpo tattha subho āsi , puññakammābhinimmito ;
Sahassakaṇḍo satabheṇḍu , dhajālu haritāmayo .
‘‘ Pabhā niddhāvate tassa , sataraṃsīva uggato ;
Ākiṇṇo devakaññāhi , āmodiṃ kāmakāmihaṃ .
‘‘ Devalokā cavitvāna , sukkamūlena codito ;
Āgantvāna manussattaṃ , pattomhi āsavakkhayaṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , nisīdanamadāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , tiṇamuṭṭhe idaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā bhagavantaṃ vandituṃ sāvatthiṃ āgato ñātiṃ anukampāya ñātigehaṃ agamāsi .
Tattha naṃ purāṇadutiyikā vanditvā āsanadānādinā paṭhamaṃ upāsikā viya vattaṃ dassetvā therassa ajjhāsayaṃ ajānantī pacchā itthikuttādīhi palobhetukāmā ahosiM1.122 .
Thero ‘‘ aho andhabālā mādisepi nāma evaṃ paṭipajjatī ’’ ti cintetvā kiñci avatvā uṭṭhāyāsanā araññameva gato .
Taṃ āraññakā bhikkhū ‘‘ kiṃ , āvuso , atilahuṃ , nivattosi , ñātakehi na diṭṭhosī ’’ ti pucchiṃsu .
Thero tattha pavattiṃ ācikkhanto ‘‘ anāsannavarā etā ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 34. Tattha anāsannavarāti etā itthiyo na āsannā anupagatā , dūre eva vā ṭhitā hutvā varā purisassa seṭṭhā hitāvahā , tañca kho niccameva sabbakālameva , na rattimeva , na divāpi , na rahovelāyapi .
Vijānatāti vijānantena .
‘‘ Anāsannaparā ’’ tipi pāḷi , so evattho .
Ayañhettha adhippāyo – caṇḍahatthiassamahiṃsasīhabyagghayakkharakkhasapisācāpi manussānaṃ
V1.103P1.103 anupasaṅkamanto varā seṭṭhā , na anatthāvahā , te pana upasaṅkamantā diṭṭhadhammikaṃyeva anatthaṃ kareyyuṃ .
Itthiyo pana upasaṅkamitvā diṭṭhadhammikaṃ samparāyikaṃ vimokkhanissitampi atthaṃ vināsetvā mahantaṃ anatthaṃ āpādenti , tasmā anāsannavarā etā niccameva vijānatāti .Idāni tamatthaṃ attūpanāyikaṃ katvā dassento ‘‘ gāmā ’’ tiādimāha .
Tattha gāmāti gāmaṃ .
Upayogatthe hi etaṃ nissakkavacanaṃ .
Araññamāgammāti araññato āgantvā .
Ma -kāro padasandhikaro , nissakke cetaṃ upayogavacanaṃ .
Tatoti mañcakato .
Anāmantetvāti anālapitvā purāṇadutiyikaṃ ‘‘ appamattā hohī ’’ ti ettakampi avatvā .
Posiyoti attānameva paraṃ viya vadati .
Ye pana ‘‘ pakkāmin ’’ ti paṭhanti , tesaṃ ahaṃ posiyo pakkāminti yojanā .
Ye pana ‘‘ sā itthī theraṃ gharaṃ upagataṃ bhojetvā palobhetukāmā jātā , taṃ disvā thero tāvadeva gehato nikkhamitvā vihāraṃ gantvā attano vasanaṭṭhāne mañcake nisīdi .
Sāpi kho itthī pacchābhattaṃ alaṅkatapaṭiyattā vihāre therassa vasanaṭṭhānaṃ upasaṅkami .
Taṃ disvā thero kiñci avatvā uṭṭhāya divāṭṭhānameva gato ’’ ti vadanti , tesaṃ ‘‘ gāmā araññamāgammā ’’ ti gāthāpadassa attho yathārutavaseneva niyyati .
Vihāro hi idha ‘‘ araññan ’’ ti adhippeto .
Posiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Sāmaññakānittheragāthāvaṇṇanā
Sukhaṃ
M1.123 sukhatthoti āyasmato sāmaññakānittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro hutvā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle manussayoniyaṃ nibbatto vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso ekaṃ mañcaṃ adāsi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aññatarassa paribbājakassa putto hutvāP1.104 nibbatti .
Sāmaññakānī tissa nāmaṃ ahosi .
So viññutaṃ patto satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā pasannamānaso sāsane pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā jhānaṃ nibbattetvā jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.36.30-33)–
‘‘ Vipassino bhagavato , lokajeṭṭhassa tādino ;
Ekaṃ mañcaṃ mayā dinnaṃ , pasannena sapāṇinā .
‘‘ HatthiyānaṃV1.104 assayānaṃ , dibbayānaṃ samajjhagaṃ ;
Tena mañcaka dānena , pattomhi āsavakkhayaṃ .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ mañcamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , mañcadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Therassa pana gihisahāyako kātiyāno nāma paribbājako buddhuppādato paṭṭhāya titthiyānaṃ hatalābhasakkāratāya ghāsacchādanamattampi alabhanto ājīvakāpakato theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tumhe sākiyaputtiyā nāma mahālābhaggayasaggappattā sukhena jīvatha , mayaṃ pana dukkhitā kicchajīvikā , kathaṃ nu kho paṭipajjamānassa diṭṭhadhammikañceva samparāyikañca sukhaṃ sampajjatī ’’ ti pucchi .
Athassa thero ‘‘ nippariyāyato sukhaṃ nāma lokuttarasukhameva , tañca tadanurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjantassevā ’’ ti attanā tassa adhigatabhāvaṃ pariyāyena vibhāvento ‘‘ sukhaṃ sukhattho labhate tadācaran ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 35. Tattha
M1.124 sukhan ti nirāmisaṃ sukhaṃ idhādhippetaṃ .
Tañca phalasamāpatti ceva nibbānañca .
Tathā hi ‘‘ ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko ’’( dī . ni .3.355; a . ni .5.27; vibha .804)‘‘ nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ ti ( dha . pa .203-204) ca vuttaṃ .Sukhatthoti sukhappayojano , yathāvuttena sukhena atthiko .
Labhateti pāpuṇāti , atthikassevedaṃ sukhaṃ , na itarassa .
Ko pana atthikoti āha ‘‘ tadācaran ’’ ti tadatthaṃ ācaranto , yāya paṭipattiyā taṃ paṭipattiṃ paṭipajjantoti attho .
Na kevalaṃ tadācaraṃ sukhameva labhate , atha kho kittiñca pappoti ‘‘ itipi sīlavā suparisuddhakāyavacīkammanto suparisuddhājīvo jhāyī jhānayutto ’’ tiādinā kittiṃ parammukhā patthaṭayasataṃ pāpuṇāti .
Yasassa vaḍḍhatīti
P1.105 sammukhe guṇābhitthavasaṅkhāto parivārasampadāsaṅkhāto ca yaso assa paribrūhati .Idāni ‘‘ tadācaran ’’ ti sāmaññato vuttamatthaṃ sarūpato dassento –
‘‘ yo ariyamaṭṭhaṅgikamañjasaṃ ujuṃ , bhāveti maggaṃ amatassa pattiyā ’’ ti āha .
Tassattho yo puggalo kilesehi ārakattā parisuddhaṭṭhena paṭipajjantānaṃ ariyabhāvakaraṇaṭṭhena ariyaṃ , sammādiṭṭhiādiaṭṭhaṅgasamudāyatāya aṭṭhaṅgikaṃ , antadvayarahitamajjhimapaṭipattibhāvato akuṭilaṭṭhena añjasaṃ , kāyavaṅkādippahānato ujuṃ , nibbānatthikehi magganiyaṭṭhena kilese mārento gamanaṭṭhena ca ‘‘ maggan ’’ ti laddhanāmaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadaṃ amatassa asaṅkhatāya dhātuyā pattiyā adhigamāya bhāveti attano santāne uppādeti vaḍḍheti ca , so nippariyāyena ‘‘ sukhattho tadācaran ’’ ti
V1.105 vuccati , tasmā yathāvuttaṃ sukhaṃ labhati .Taṃ sutvā paribbājako pasannamānaso pabbajitvā sammā paṭipajjanto nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Idameva therassa aññābyākaraṇaṃ ahosi .
Sāmaññakānittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Kumāputtattheragāthāvaṇṇanā
SādhuM1.125 sutan ti āyasmato kumāputtattherassa gāthā .
Kā uppati ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekanavute kappe ajinacammavasano tāpaso hutvā bandhumatīnagare rājuyyāne vasanto vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso pādabbhañjanatelaṃ adāsi .
So tena puññakammena devaloke nibbatto .
Tato paṭṭhāya sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde avantiraṭṭhe veḷukaṇṭakanagare gahapatikule nibbatto .
‘‘ Nando ’’ tissa nāmaṃ akaṃsu .
Mātā panassa kumā nāma , tena kumāputtoti paññāyittha .
So āyasmato sāriputtassa santike dhammaṃ sutvā laddhappasādo pabbajitvā katapubbakicco pariyantapabbatapasse samaṇadhammaṃ karonto visesaṃ nibbattetuṃ asakkontoP1.106 bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā kammaṭṭhānaṃ sodhetvā sappāyaṭṭhāne vasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.53.24-30)–
‘‘ Nagare bandhumatiyā , rājuyyāne vasāmahaṃ ;
Cammavāsī tadā āsiṃ , kamaṇḍaludharo ahaṃ .
‘‘ Addasaṃ vimalaṃ buddhaṃ , sayambhuṃ aparājitaṃ ;
Padhānaṃ pahitattaṃ taṃ , jhāyiṃ jhānarataṃ vasiṃ .
‘‘ Sabbakāmasamiddhañca , oghatiṇṇamanāsavaṃ ;
Disvā pasannasumano , abbhañjanamadāsahaṃ .
‘‘ Ekanavutito kappe , abbhañjanamadāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , abbhañjanassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃV1.106 pana patvā araññe kāyadaḷhibahule bhikkhū , disvā te ovadanto sāsanassa niyyānikabhāvaṃ pakāsento ‘‘ sādhu sutaṃ sādhu caritakan ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.125 sutan ti āyasmato kumāputtattherassa gāthā .
Kā uppati ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekanavute kappe ajinacammavasano tāpaso hutvā bandhumatīnagare rājuyyāne vasanto vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso pādabbhañjanatelaṃ adāsi .
So tena puññakammena devaloke nibbatto .
Tato paṭṭhāya sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde avantiraṭṭhe veḷukaṇṭakanagare gahapatikule nibbatto .
‘‘ Nando ’’ tissa nāmaṃ akaṃsu .
Mātā panassa kumā nāma , tena kumāputtoti paññāyittha .
So āyasmato sāriputtassa santike dhammaṃ sutvā laddhappasādo pabbajitvā katapubbakicco pariyantapabbatapasse samaṇadhammaṃ karonto visesaṃ nibbattetuṃ asakkontoP1.106 bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā kammaṭṭhānaṃ sodhetvā sappāyaṭṭhāne vasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.53.24-30)–
‘‘ Nagare bandhumatiyā , rājuyyāne vasāmahaṃ ;
Cammavāsī tadā āsiṃ , kamaṇḍaludharo ahaṃ .
‘‘ Addasaṃ vimalaṃ buddhaṃ , sayambhuṃ aparājitaṃ ;
Padhānaṃ pahitattaṃ taṃ , jhāyiṃ jhānarataṃ vasiṃ .
‘‘ Sabbakāmasamiddhañca , oghatiṇṇamanāsavaṃ ;
Disvā pasannasumano , abbhañjanamadāsahaṃ .
‘‘ Ekanavutito kappe , abbhañjanamadāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , abbhañjanassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃV1.106 pana patvā araññe kāyadaḷhibahule bhikkhū , disvā te ovadanto sāsanassa niyyānikabhāvaṃ pakāsento ‘‘ sādhu sutaṃ sādhu caritakan ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 36. Tattha
M1.126 sādhūti sundaraṃ .
Sutan ti savanaṃ .
Tañca kho vivaṭṭūpanissitaṃ visesato appicchatādipaṭisaṃyuttaṃ dasakathāvatthusavanaṃ idhādhippetaṃ .
Sādhu caritakan ti tadeva appicchatādicaritaṃ ciṇṇaṃ , sādhucaritameva hi ‘‘ caritakan ’’ ti vuttaṃ .
Padadvayenāpi bāhusaccaṃ tadanurūpaṃ paṭipattiñca ‘‘ sundaran ’’ ti dasseti .Sadāti sabbakāle navakamajjhimatherakāle , sabbesu vā iriyāpathakkhaṇesu .
Aniketavihāroti kilesānaṃ nivāsanaṭṭhānaṭṭhena pañcakāmaguṇā niketā nāma , lokiyā vā chaḷārammaṇadhammā .
Yathāha –
‘‘ rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho , gahapati ,‘ niketasārī ’ ti vuccatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.3).
Tesaṃ niketānaṃ pahānatthāya paṭipadā aniketavihāro .
Atthapucchanan ti taṃ ājānitukāmassa kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthapabhedassa pucchanaṃ , kusalādibhedassa vā atthassa sabhāvadhammassa ‘‘ kiṃ , bhante , kusalaṃ , kiṃ akusalaṃ , kiṃ sāvajjaṃ , kiṃ anavajjan ’’ tiādinā ( ma . ni .3.296) pucchanaṃ atthapucchanaṃ .
Padakkhiṇakamman ti taṃ pana pucchitvā padakkhiṇaggāhibhāvena tassa ovāde adhiṭṭhānaṃ sammāpaṭipatti .
Idhāpi ‘‘ sādhū ’’ ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ .
Etaṃ sāmaññan ti ‘‘ sādhu sutan ’’ tiādinā vuttaṃ yaṃ sutaṃ , yañca caritaṃ , yo ca aniketavihāro
P1.107 , yañca atthapucchanaṃ , yañca padakkhiṇakammaṃ , etaṃ sāmaññaṃ eso samaṇabhāvo .
Yasmā imāya eva paṭipadāya samaṇabhāvo , na aññathā , tasmā ‘‘ sāmaññan ’’ ti nippariyāyato maggaphalassa adhivacanaṃ .
Tassa vā pana ayaṃ apaṇṇakapaṭipadā , taṃ panetaṃ sāmaññaṃ yādisassa sambhavāti , taṃ dassetuṃ ‘‘ akiñcanassā ’’ ti vuttaṃ .
Apariggāhakassa , khettavatthuhiraññasuvaṇṇadāsidāsādipariggahapaṭiggahaṇarahitassāti attho .Kumāputtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Kumāputtasahāyattheragāthāvaṇṇanā
NānājanapadaṃM1.127 yantīti āyasmato kumāputtasahāyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto araññaṃ pavisitvā bahuṃ rukkhadaṇḍaṃ chinditvā kattarayaṭṭhiṃ katvā saṅghassa adāsi .
Aññañca yathāvibhavaṃ puññaṃ katvā devesuV1.107 nibbattitvā tato paṭṭhāya sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde veḷukaṇṭakanagare iddhe kule nibbatti .
Sudanto tissa nāmaṃ ahosi .
‘‘ Vāsulo ’’ ti keci vadanti .
So kumāputtassa piyasahāyo hutvā vicaranto ‘‘ kumāputto pabbajito ’’ ti sutvā ‘‘ na hi nūna so orako dhammavinayo , yattha kumāputto pabbajito ’’ ti tadanubandhena sayampi pabbajitukāmo hutvā satthu santikaṃ upasaṅkami .
Tassa satthā dhammaṃ desesi .
So bhiyyosomattāya pabbajjāya sañjātachando pabbajitvā kumāputteneva saddhiṃ pariyantapabbate bhāvanānuyutto viharati .
Tena ca samayena sambahulā bhikkhū nānājanapadesu janapadacārikaṃ carantāpi gacchantāpi āgacchantāpi taṃ ṭhānaṃP1.108 upagacchanti .
Tena tattha kolāhalaṃ hoti .
Taṃ disvā sudantatthero ‘‘ ime bhikkhū niyyānikasāsane pabbajitvā janapadavitakkaṃ anuvattentā cittasamādhiṃ virādhentī ’’ ti saṃvegajāto tameva saṃvegaṃ attano cittadamanassa aṅkusaṃ karonto ‘‘ nānājanapadaṃ yantī ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.127 yantīti āyasmato kumāputtasahāyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto araññaṃ pavisitvā bahuṃ rukkhadaṇḍaṃ chinditvā kattarayaṭṭhiṃ katvā saṅghassa adāsi .
Aññañca yathāvibhavaṃ puññaṃ katvā devesuV1.107 nibbattitvā tato paṭṭhāya sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde veḷukaṇṭakanagare iddhe kule nibbatti .
Sudanto tissa nāmaṃ ahosi .
‘‘ Vāsulo ’’ ti keci vadanti .
So kumāputtassa piyasahāyo hutvā vicaranto ‘‘ kumāputto pabbajito ’’ ti sutvā ‘‘ na hi nūna so orako dhammavinayo , yattha kumāputto pabbajito ’’ ti tadanubandhena sayampi pabbajitukāmo hutvā satthu santikaṃ upasaṅkami .
Tassa satthā dhammaṃ desesi .
So bhiyyosomattāya pabbajjāya sañjātachando pabbajitvā kumāputteneva saddhiṃ pariyantapabbate bhāvanānuyutto viharati .
Tena ca samayena sambahulā bhikkhū nānājanapadesu janapadacārikaṃ carantāpi gacchantāpi āgacchantāpi taṃ ṭhānaṃP1.108 upagacchanti .
Tena tattha kolāhalaṃ hoti .
Taṃ disvā sudantatthero ‘‘ ime bhikkhū niyyānikasāsane pabbajitvā janapadavitakkaṃ anuvattentā cittasamādhiṃ virādhentī ’’ ti saṃvegajāto tameva saṃvegaṃ attano cittadamanassa aṅkusaṃ karonto ‘‘ nānājanapadaṃ yantī ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 37. Tattha nānājanapadan ti visuṃ visuṃ nānāvidhaṃ janapadaṃ , kāsikosalādianekaraṭṭhanti attho .
Yantīti gacchanti .
Vicarantāti ‘‘ asuko janapado subhikkho sulabhapiṇḍo , asuko khemo arogo ’’ tiādivitakkavasena janapadacārikaṃ carantā .
Asaññatāti tasseva janapadavitakkassa appahīnatāya cittena asaṃyatā .
Samādhiñca virādhentīti sabbassapi uttarimanussadhammassa mūlabhūtaṃ upacārappanābhedaṃ samādhiñca nāma virādhenti
M1.128 .
Ca -saddo sambhāvane .
Desantaracaraṇena jhāyituṃ okāsābhāvena anadhigataṃ samādhiṃ nādhigacchantā , adhigatañca vasībhāvānāpādanena jīrantā vīrādhenti nāma .
Kiṃsu raṭṭhacariyā karissatīti sūti nipātamattaṃ .
‘‘ Evaṃbhūtānaṃ raṭṭhacariyā janapadacārikā kiṃ karissati , kiṃ nāma atthaṃ sādhessati , niratthakāvā ’’ ti garahanto vadati .
Tasmāti yasmā īdisī desantaracariyā bhikkhussa na atthāvahā , api ca kho anatthāvahā sampattīnaṃ virādhanato , tasmā .
Vineyya sārambhan ti vasanapadese arativasena uppannaṃ sārambhaṃ cittasaṃkilesaṃ tadanurūpena paṭisaṅkhānena vinetvā vūpasametvā .
Jhāyeyyāti ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena cāti duvidhenapi jhānena jhāyeyya .
Apurakkhatoti micchāvitakkehi taṇhādīhi vā na purakkhatoti tesaṃ vasaṃ anupagacchanto kammaṭṭhānameva manasi kareyyāti attho .
Evaṃ pana vatvā thero tameva saṃvegaṃ aṅkusaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.53.36-41)–
‘‘ KānanaṃP1.109 vanamoggayha , veḷuṃ chetvānahaṃ tadā ;
Ālambanaṃ karitvāna , saṅghassa adadiṃ bahuṃ .
‘‘ TenaV1.108 cittappasādena , subbate abhivādiya ;
Ālambadaṇḍaṃ datvāna , pakkāmiṃ uttarāmukho .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ daṇḍamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , daṇḍadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Yaṃ panatthaṃ aṅkusaṃ katvā ayaṃ thero arahattaṃ patto , tamevatthaṃ hadaye ṭhapetvā arahattaṃ pattopi ‘‘ nānājanapadaṃ yanti ’’ ti idameva gāthaṃ abhāsi .
Tasmā tadevassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti .
Kumāputtasahāyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .8. Gavampatittheragāthāvaṇṇanā
YoM1.129 iddhiyā sarabhun ti āyasmato gavampatittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekatiṃse kappe sikhiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso pupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devaloke uppanno aparāparaṃ puññāni karonto koṇāgamanassa bhagavato cetiye chattañca vedikañca kāresi .
Kassapassa pana bhagavato kāle aññatarasmiṃ kulagehe nibbatto .
Tasmiñca kule bahuṃ gomaṇḍalaṃ ahosi .
Taṃ gopālakā rakkhanti .
Ayaṃ tattha antarantarā yuttappayuttaṃ vicārento vicarati .
So ekaṃ khīṇāsavattheraṃ gāme piṇḍāya caritvā bahigāme devasikaṃ ekasmiṃ padese bhattakiccaṃ karontaṃ disvā ‘‘ ayyo sūriyātapena kilamissatī ’’ ti cintetvā cattāro sirīsadaṇḍe ussāpetvā tesaṃ upari sirīsasākhāyo ṭhapetvā sākhāmaṇḍapaṃ katvā adāsi .
‘‘ Maṇḍapassa samīpe sirīsarukkhaṃ ropesī ’’ ti ca vadanti .
Tassa anukampāya devasikaṃ thero tattha nisīdi .
So tena puññakammena tato cavitvā cātumahārājikesu nibbatti .
Tassa purimakammasaṃsūcakaṃ vimānadvāre mahantaṃ sirīsavanaṃ nibbatti vaṇṇagandhasampannehi aññehi pupphehi sabbakāle upasobhayamānaṃ , tena taṃ vimānaṃ ‘‘ serīsakan ’’ ti paññāyittha .
So devaputto ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde yasattherassa catūsuP1.110 gihisahāyesu gavampati nāma hutvā āyasmato yasassa pabbajitabhāvaṃ sutvā attano sahāyehi saddhiṃ bhagavato santikaṃ agamāsiV1.109 .
Satthā tassa dhammaṃ desesi .
So desanāvasāne sahāyehi saddhiṃ arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.53.42-47)–
‘‘ Migaluddo pure āsiṃ , vipine vicaraṃ ahaṃ ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , sabbadhammāna pāraguṃ .
‘‘ Tasmiṃ mahākāruṇike , sabbasattahite rate ;
Pasannacitto sumano , nelapupphaṃ apūjayiṃ .
‘‘ EkatiṃseM1.130 ito kappe , yaṃ pupphamabhipūjayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā thero vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento sākete viharati añjanavane .
Tena ca samayena bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sāketaṃ gantvā añjanavane vihāsi .
Senāsanaṃ nappahosi .
Sambahulā bhikkhū vihārasāmantā sarabhuyā nadiyā vālikāpuḷine sayiṃsu .
Atha aḍḍharattasamaye nadiyā udakoghe āgacchante sāmaṇerādayo uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ .
Bhagavā taṃ ñatvā āyasmantaṃ gavampatiṃ āṇāpesi –
‘‘ gaccha , gavampati , jaloghaṃ vikkhambhetvā bhikkhūnaṃ phāsuvihāraṃ karohī ’’ ti .
Thero ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti iddhibalena nadīsotaṃ vikkhambhi , taṃ dūratova pabbatakūṭaṃ viya aṭṭhāsi .
Tato paṭṭhāya therassa ānubhāvo loke pākaṭo ahosi .
Athekadivasaṃ satthā mahatiyā devaparisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentaṃ theraṃ disvā lokānukampāya tassa guṇānaṃ vibhāvanatthaṃ taṃ pasaṃsanto ‘‘ yo iddhiyā sarabhun ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.129 iddhiyā sarabhun ti āyasmato gavampatittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekatiṃse kappe sikhiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso pupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena devaloke uppanno aparāparaṃ puññāni karonto koṇāgamanassa bhagavato cetiye chattañca vedikañca kāresi .
Kassapassa pana bhagavato kāle aññatarasmiṃ kulagehe nibbatto .
Tasmiñca kule bahuṃ gomaṇḍalaṃ ahosi .
Taṃ gopālakā rakkhanti .
Ayaṃ tattha antarantarā yuttappayuttaṃ vicārento vicarati .
So ekaṃ khīṇāsavattheraṃ gāme piṇḍāya caritvā bahigāme devasikaṃ ekasmiṃ padese bhattakiccaṃ karontaṃ disvā ‘‘ ayyo sūriyātapena kilamissatī ’’ ti cintetvā cattāro sirīsadaṇḍe ussāpetvā tesaṃ upari sirīsasākhāyo ṭhapetvā sākhāmaṇḍapaṃ katvā adāsi .
‘‘ Maṇḍapassa samīpe sirīsarukkhaṃ ropesī ’’ ti ca vadanti .
Tassa anukampāya devasikaṃ thero tattha nisīdi .
So tena puññakammena tato cavitvā cātumahārājikesu nibbatti .
Tassa purimakammasaṃsūcakaṃ vimānadvāre mahantaṃ sirīsavanaṃ nibbatti vaṇṇagandhasampannehi aññehi pupphehi sabbakāle upasobhayamānaṃ , tena taṃ vimānaṃ ‘‘ serīsakan ’’ ti paññāyittha .
So devaputto ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde yasattherassa catūsuP1.110 gihisahāyesu gavampati nāma hutvā āyasmato yasassa pabbajitabhāvaṃ sutvā attano sahāyehi saddhiṃ bhagavato santikaṃ agamāsiV1.109 .
Satthā tassa dhammaṃ desesi .
So desanāvasāne sahāyehi saddhiṃ arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.53.42-47)–
‘‘ Migaluddo pure āsiṃ , vipine vicaraṃ ahaṃ ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , sabbadhammāna pāraguṃ .
‘‘ Tasmiṃ mahākāruṇike , sabbasattahite rate ;
Pasannacitto sumano , nelapupphaṃ apūjayiṃ .
‘‘ EkatiṃseM1.130 ito kappe , yaṃ pupphamabhipūjayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā thero vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento sākete viharati añjanavane .
Tena ca samayena bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sāketaṃ gantvā añjanavane vihāsi .
Senāsanaṃ nappahosi .
Sambahulā bhikkhū vihārasāmantā sarabhuyā nadiyā vālikāpuḷine sayiṃsu .
Atha aḍḍharattasamaye nadiyā udakoghe āgacchante sāmaṇerādayo uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ .
Bhagavā taṃ ñatvā āyasmantaṃ gavampatiṃ āṇāpesi –
‘‘ gaccha , gavampati , jaloghaṃ vikkhambhetvā bhikkhūnaṃ phāsuvihāraṃ karohī ’’ ti .
Thero ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti iddhibalena nadīsotaṃ vikkhambhi , taṃ dūratova pabbatakūṭaṃ viya aṭṭhāsi .
Tato paṭṭhāya therassa ānubhāvo loke pākaṭo ahosi .
Athekadivasaṃ satthā mahatiyā devaparisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentaṃ theraṃ disvā lokānukampāya tassa guṇānaṃ vibhāvanatthaṃ taṃ pasaṃsanto ‘‘ yo iddhiyā sarabhun ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 38. Tattha iddhiyāti adhiṭṭhāniddhiyā .
Sarabhun ti evaṃnāmikaṃ nadiṃ , yaṃ loke ‘‘ sarabhun ’’ ti vadanti .
Aṭṭhapesīti sandituṃ adento sotaṃ nivattetvā pabbatakūṭaṃ viya mahantaṃ jalarāsiṃ katvā ṭhapesi .
Asitoti nasito , taṇhādiṭṭhinissayarahito , bandhanasaṅkhātānaṃ vā sabbasaṃyojanānaṃ samucchinnattā kenacipi bandhanena abaddho , tato eva ejānaṃ kilesānaṃ abhāvato anejo so , gavampati , taṃ sabbasaṅgātigataṃ tādisaṃ sabbepi rāgadosamohamānadiṭṭhisaṅge atikkamitvā
P1.111 ṭhitattā sabbasaṅgātigataṃ , asekkhamunibhāvato mahāmuniṃ , tato eva kāmakammabhavādibhedassa sakalassapi bhavassa pāraṃ nibbānaṃ gatattā bhavassa pāraguṃ .
Devā namassantīti devāpi imassanti , pageva itarā pajāti .
GāthāpariyosāneM1.131V1.110 mahato janakāyassa dhammābhisamayo ahosi .
Thero aññaṃ byākaronto ‘‘ satthāraṃ pūjessāmī ’’ ti imameva gāthaṃ abhāsīti .
Gavampatittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .9. Tissattheragāthāvaṇṇanā
Sattiyā viya omaṭṭhoti āyasmato tissattherassa gāthā .
Kā uppati ?
Ayampi kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto tissassa bhagavato bodhiyā mūle purāṇapaṇṇāni nīharitvā sodhesi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare bhagavato pitucchāputto hutvā nibbatti tisso nāma nāmena .
So bhagavantaṃ anupabbajitvā upasampanno hutvā araññāyatane viharanto jātiṃ paṭicca mānaṃ karonto kodhūpāyāsabahulo ca ujjhānabahulo ca hutvā vicarati , samaṇadhamme ussukkaṃ na karoti .
Atha naṃ satthā ekadivasaṃ divāṭṭhāne vivaṭamukhaṃ niddāyantaṃ dibbacakkhunā olokento sāvatthito ākāsena gantvā tassa upari ākāseyeva ṭhatvā obhāsaṃ pharitvā tenobhāsena paṭibuddhassa satiṃ uppādetvā ovādaṃ dento ‘‘ sattiyā viya omaṭṭho ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
39. Tattha sattiyāti desanāsīsametaṃ , ekatodhārādinā satthenāti attho .
Omaṭṭhoti pahato .
Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti .
Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnapahāro omaṭṭho nāma , heṭṭhā ṭhatvā uddhammukhaṃ dinnapahāro ummaṭṭho nāma , aggaḷasūci
P1.112 viya vinivijjhitvā gato maṭṭho nāma , seso sabbopi vimaṭṭho nāma .
Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito .
So hi sabbadāruṇo duruddharaṇasallo duttikiccho antodoso antopubbalohitova hoti , pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati .
Pubbalohitaṃ nīharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabboM1.132 hoti , maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇanti .
Ḍayhamāneti agginā jhāyamāne .
Matthaketi sīse .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sattiyā omaṭṭho puriso sallubbāhanavaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati tādisaṃ payogaṃ karoti parakkamati , yathā ca ḍayhamāne matthake ādittasīso puriso tassa nibbāpanatthaṃ vīriyaṃ ārabhati tādisaṃ payogaṃ karoti , evamevaṃ , bhikkhu , kāmarāgappahānāya sato appamatto ativiya ussāhajāto hutvā vihareyyāti .
EvaṃV1.111 bhagavā tassa therassa kodhūpāyāsavūpasamāya ovādaṃ dento tadekaṭṭhatāya kāmarāgappahānasīsena desanaṃ niṭṭhāpesi .Thero imaṃ gāthaṃ sutvā saṃviggahadayo vipassanāya yuttappayutto vihāsi .
Tassa ajjhāsayaṃ ñatvā satthā saṃyuttake tissattherasuttaṃ ( saṃ . ni .3.84) desesi .
So desanāpariyosāne arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.53.66-73)–
‘‘ Devaloke manusse ce , anubhotvā ubho yase ;
Avasāne ca nibbānaṃ , sivaṃ patto anuttaraṃ .
‘‘ Sambuddhaṃ uddisitvāna , bodhiṃ vā tassa satthuno ;
Yo puññaṃ pasavī poso , tassa kiṃ nāma dullabhaṃ .
‘‘ Magge phale āgame ca , jhānābhiññāguṇesu ca ;
Aññesaṃ adhiko hutvā , nibbāyāmi anāsavo .
‘‘ Purehaṃ bodhiyā pattaṃ , chaḍḍetvā haṭṭhamānaso ;
Imehi vīsataṅgehi , samaṅgī homi sabbathā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto satthāraṃ pūjetuṃ tameva gāthaṃ abhāsi .
Tissattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Vaḍḍhamānattheragāthāvaṇṇanā
Sattiyā
M1.133P1.113 viya omaṭṭhoti āyasmato vaḍḍhamānattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi kira purimabuddhesu katādhikāro ito dvenavute kappe tissassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto tissaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso suparipakkāni vaṇṭato muttāni ambaphalāni adāsi .
So tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññakammāni upacinanto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ licchavirājakule nibbatti , vaḍḍhamāno tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto saddho pasanno dāyako dānarato kārako saṅghupaṭṭhāko hutvā tathārūpe aparādhe satthārā pattanikkujjanakamme kārāpite aggiṃ akkanto viya saṅghaṃ khamāpetvā kammaṃ paṭippassambhetvā sañjātasaṃvego pabbaji , pabbajitvā panaV1.112 thinamiddhābhibhūto vihāsi .
Taṃ satthā saṃvejento ‘‘ sattiyā viya omaṭṭho ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 40. Tattha bhavarāgappahānāyāti bhavarāgassa rūparāgassa arūparāgassa ca pajahanatthāya .
Yadipi ajjhattasaṃyojanāni appahāya bahiddhasaṃyojanānaṃ pahānaṃ nāma natthi , nānantarikabhāvato pana uddhambhāgiyasaṃyojanappahānavacanena orambhāgiyasaṃyojanappahānampi vuttameva hoti .
Yasmā vā samucchinnorambhāgiyasaṃyojanānampi kesañci ariyānaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanāni duppaheyyāni honti , tasmā suppaheyyato duppaheyyameva dassento bhagavā bhavarāgappahānasīsena sabbassāpi uddhambhāgiyasaṃyojanassa pahānamāha .
Therassa eva vā ajjhāsayavasenevaṃ vuttaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Vaḍḍhamānattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .