6. Chaṭṭhavaggo
1. Godhikādicatuttheragāthāvaṇṇanā
VassatiM1.155V1.131 devotiādikā catasso – godhiko , subāhu , valliyo , uttiyoti imesaṃ catunnaṃ therānaṃ gāthā .
Kā uppatti ?
Imepi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave puññāni upacinantā ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā aññamaññaṃ sahāyā hutvā vicariṃsu .
Tesu eko siddhatthaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā kaṭacchubhikkhaṃ adāsi .
Dutiyo pasannacitto hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggaṇhi .
Tatiyo pasannacitto ekena pupphahatthena bhagavantaṃ pūjesi .
Catuttho sumanapupphehi pūjamakāsi .
Evaṃ te satthari cittaṃ pasādetvā pasutena tena puññakammena devaloke nibbattitvā puna aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā sahāyakā hutvā sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā amhākaṃ bhagavato kāle pāvāyaṃ catunnaṃ mallarājānaṃ puttā hutvā nibbattiṃsu .
TesaṃP1.133 godhiko , subāhu , valliyo , uttiyoti nāmāni akaṃsu .
Aññamaññaṃ piyasahāyā ahesuṃ .
Te kenacideva karaṇīyena kapilavatthuṃ agamaṃsu .
Tasmiñca samaye satthā kapilavatthuṃ gantvā nigrodhārāme vasanto yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā suddhodanappamukhe sakyarājāno damesi .
Tadā tepi cattāro mallarājaputtā pāṭihāriyaṃ disvā laddhappasādā pabbajitvā vipassanākammaṃ karontā nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.1-23)–
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ , āhutīnaṃ paṭiggahaṃ ;
Pavarā abhinikkhantaṃ , vanā nibbanamāgataṃ .
‘‘ Kaṭacchubhikkhaṃ pādāsiṃ , siddhatthassa mahesino ;
Paññāya upasantassa , mahāvīrassa tādino .
‘‘ Padenānupadāyantaṃ , nibbāpente mahājanaṃ ;
Uḷārā vitti me jātā , buddhe ādiccabandhune .
‘‘ CatunnavutitoM1.156V1.132 kappe , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , bhikkhādānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sattāsītimhito kappe , mahāreṇusanāmakā ;
Sattaratanasampannā , sattete cakkavattino .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Godhiko thero .
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ , nisabhājāniyaṃ yathā ;
Tidhāpabhinnaṃ mātaṅgaṃ , kuñjaraṃva mahesinaṃ .
‘‘ Obhāsentaṃ disā sabbā , uḷurājaṃva pūritaṃ ;
Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ , lokajeṭṭhaṃ apassahaṃ .
‘‘ Ñāṇe cittaṃ pasādetvā , paggahetvāna añjaliṃ ;
Pasannacitto sumano , siddhatthamabhivādayiṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , ñāṇasaññāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Tesattatimhito kappe , soḷasāsuṃ naruttamā ;
Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Subāhutthero .
‘‘ Tivarāyaṃ nivāsīhaṃ , ahosiṃ māliko tadā ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , siddhatthaṃ lokapūjitaṃ .
‘‘ Pasannacitto sumano , pupphahatthamadāsahaṃ ;
Yattha yatthupapajjāmi , tassa kammassa vāhasā .
‘‘ Anubhomi phalaṃ iṭṭhaṃ , pubbe sukatamattano ;
Parikkhitto sumallehi , pupphadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ CatunnavutupādāyaM1.157 , ṭhapetvā vattamānakaṃ ;
Pañcarājasatā tattha , najjasamasanāmakā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Valliyo thero .
‘‘ SiddhatthassaV1.133 bhagavato , jātipupphamadāsahaṃ ;
Pādesu satta pupphāni , hāsenokiritāni me .
‘‘ Tena kammenahaṃ ajja , abhibhomi narāmare ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Samantagandhanāmāsuṃ , terasa cakkavattino ;
Ito pañcamake kappe , cāturantā janādhipā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .( apa . thera 1.11.1-23);
Uttiyo thero .
Arahattaṃ pana patvā ime cattāropi therā loke pākaṭā paññātā rājarājamahāmattehi sakkatā garukatā hutvā araññeP1.134 saheva viharanti .
Athekadā rājā bimbisāro te cattāro there rājagahaṃ upagate upasaṅkamitvā vanditvā temāsaṃ vassāvāsatthāya nimantetvā tesaṃ pāṭiyekkaṃ kuṭikāyo kāretvā satisammosena na chādesi .
Therā acchannāsu kuṭikāsu viharanti .
Vassakāle devo na vassati .
Rājā ‘‘ kiṃ nu kho kāraṇaṃ devo na vassatī ’’ ti cintento , taṃ kāraṇaṃ ñatvā , tā kuṭikāyo chādāpetvā , mattikākammaṃ cittakammañca kārāpetvā , kuṭikāmahaṃ karonto mahato bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi .
Therā rañño anukampāya kuṭikāyo pavisitvā mettāsamāpattiyo samāpajjiṃsu .
Athuttarapācīnadisato mahāmegho uṭṭhahitvāM1.158 therānaṃ samāpattito vuṭṭhānakkhaṇeyeva vassituṃ ārabhi .
Tesu godhikatthero samāpattito vuṭṭhāya saha meghagajjitena –
M1.155V1.131 devotiādikā catasso – godhiko , subāhu , valliyo , uttiyoti imesaṃ catunnaṃ therānaṃ gāthā .
Kā uppatti ?
Imepi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave puññāni upacinantā ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā aññamaññaṃ sahāyā hutvā vicariṃsu .
Tesu eko siddhatthaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā kaṭacchubhikkhaṃ adāsi .
Dutiyo pasannacitto hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggaṇhi .
Tatiyo pasannacitto ekena pupphahatthena bhagavantaṃ pūjesi .
Catuttho sumanapupphehi pūjamakāsi .
Evaṃ te satthari cittaṃ pasādetvā pasutena tena puññakammena devaloke nibbattitvā puna aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā sahāyakā hutvā sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā amhākaṃ bhagavato kāle pāvāyaṃ catunnaṃ mallarājānaṃ puttā hutvā nibbattiṃsu .
TesaṃP1.133 godhiko , subāhu , valliyo , uttiyoti nāmāni akaṃsu .
Aññamaññaṃ piyasahāyā ahesuṃ .
Te kenacideva karaṇīyena kapilavatthuṃ agamaṃsu .
Tasmiñca samaye satthā kapilavatthuṃ gantvā nigrodhārāme vasanto yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā suddhodanappamukhe sakyarājāno damesi .
Tadā tepi cattāro mallarājaputtā pāṭihāriyaṃ disvā laddhappasādā pabbajitvā vipassanākammaṃ karontā nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.1-23)–
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ , āhutīnaṃ paṭiggahaṃ ;
Pavarā abhinikkhantaṃ , vanā nibbanamāgataṃ .
‘‘ Kaṭacchubhikkhaṃ pādāsiṃ , siddhatthassa mahesino ;
Paññāya upasantassa , mahāvīrassa tādino .
‘‘ Padenānupadāyantaṃ , nibbāpente mahājanaṃ ;
Uḷārā vitti me jātā , buddhe ādiccabandhune .
‘‘ CatunnavutitoM1.156V1.132 kappe , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , bhikkhādānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sattāsītimhito kappe , mahāreṇusanāmakā ;
Sattaratanasampannā , sattete cakkavattino .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Godhiko thero .
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ , nisabhājāniyaṃ yathā ;
Tidhāpabhinnaṃ mātaṅgaṃ , kuñjaraṃva mahesinaṃ .
‘‘ Obhāsentaṃ disā sabbā , uḷurājaṃva pūritaṃ ;
Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ , lokajeṭṭhaṃ apassahaṃ .
‘‘ Ñāṇe cittaṃ pasādetvā , paggahetvāna añjaliṃ ;
Pasannacitto sumano , siddhatthamabhivādayiṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , ñāṇasaññāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Tesattatimhito kappe , soḷasāsuṃ naruttamā ;
Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Subāhutthero .
‘‘ Tivarāyaṃ nivāsīhaṃ , ahosiṃ māliko tadā ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , siddhatthaṃ lokapūjitaṃ .
‘‘ Pasannacitto sumano , pupphahatthamadāsahaṃ ;
Yattha yatthupapajjāmi , tassa kammassa vāhasā .
‘‘ Anubhomi phalaṃ iṭṭhaṃ , pubbe sukatamattano ;
Parikkhitto sumallehi , pupphadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ CatunnavutupādāyaM1.157 , ṭhapetvā vattamānakaṃ ;
Pañcarājasatā tattha , najjasamasanāmakā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Valliyo thero .
‘‘ SiddhatthassaV1.133 bhagavato , jātipupphamadāsahaṃ ;
Pādesu satta pupphāni , hāsenokiritāni me .
‘‘ Tena kammenahaṃ ajja , abhibhomi narāmare ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Catunnavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Samantagandhanāmāsuṃ , terasa cakkavattino ;
Ito pañcamake kappe , cāturantā janādhipā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .( apa . thera 1.11.1-23);
Uttiyo thero .
Arahattaṃ pana patvā ime cattāropi therā loke pākaṭā paññātā rājarājamahāmattehi sakkatā garukatā hutvā araññeP1.134 saheva viharanti .
Athekadā rājā bimbisāro te cattāro there rājagahaṃ upagate upasaṅkamitvā vanditvā temāsaṃ vassāvāsatthāya nimantetvā tesaṃ pāṭiyekkaṃ kuṭikāyo kāretvā satisammosena na chādesi .
Therā acchannāsu kuṭikāsu viharanti .
Vassakāle devo na vassati .
Rājā ‘‘ kiṃ nu kho kāraṇaṃ devo na vassatī ’’ ti cintento , taṃ kāraṇaṃ ñatvā , tā kuṭikāyo chādāpetvā , mattikākammaṃ cittakammañca kārāpetvā , kuṭikāmahaṃ karonto mahato bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi .
Therā rañño anukampāya kuṭikāyo pavisitvā mettāsamāpattiyo samāpajjiṃsu .
Athuttarapācīnadisato mahāmegho uṭṭhahitvāM1.158 therānaṃ samāpattito vuṭṭhānakkhaṇeyeva vassituṃ ārabhi .
Tesu godhikatthero samāpattito vuṭṭhāya saha meghagajjitena – 51.
‘‘ Vassati devo yathā sugītaṃ , channā me kuṭikā sukhā nivātā ;
Cittaṃ susamāhitañca mayhaṃ , atha ce patthayasi pavassa devā ’’ ti .
–
Imaṃ gāthaṃ abhāsi .
Tattha vassatīti siñcati vuṭṭhidhāraṃ pavecchati .
Devoti megho .
Yathā sugītan ti sundaragītaṃ viya gajjantoti adhippāyo .
Megho hi vassanakāle satapaṭalasahassapaṭalo uṭṭhahitvā thanayanto vijjutā nicchārentova sobhati , na kevalo .
Tasmā siniddhamadhuragambhīranigghoso vassati
V1.134 devoti dasseti .
Tena saddato anupapīḷitaṃ āha ‘‘ channā me kuṭikā sukhā nivātā ’’ ti .
Yathā na devo vassati , evaṃ tiṇādīhi chāditā ayaṃ me kuṭikā , tena vuṭṭhivassena anupapīḷitaṃ āha .
Paribhogasukhassa utusappāyautusukhassa ca sabbhāvato sukhā .
Phusitaggaḷapihitavātapānatāhi vātaparissayarahitā .
Ubhayenapi āvāsasappāyavasena anupapīḷitaṃ āha .Cittaṃ susamāhitañca mayhan ti cittañca mama suṭṭhu samāhitaṃ anuttarasamādhinā nibbānārammaṇe
P1.135 suṭṭhu appitaṃ , etena abbhantaraparissayābhāvato appossukkataṃ dasseti .
Atha ce patthayasīti atha idāni patthayasi ce , yadi icchasi .
Pavassāti siñca udakaṃ pagghara vuṭṭhidhāraṃ paveccha .
Devāti meghaṃ ālapati .Godhikattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Subāhuttheragāthāvaṇṇanā
52. Itarehi vuttagāthāsu tatiyapade eva viseso .
Tattha subāhunā vuttagāthāyaṃ cittaṃ susamāhitañca kāyeti mama cittaṃ karajakāye kāyagatāsatibhāvanāvasena suṭṭhu samāhitaṃ sammadeva appitaṃ .
Ayañhi thero kāyagatāsatibhāvanāvasena paṭiladdhajhānaṃ pādakaṃ
M1.159 katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ cittaṃ susamāhitañca kāye ’’ ti .
Subāhuttheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .3. Valliyattheragāthāvaṇṇanā
53. Valliyattheragāthāyaṃ tassaṃ viharāmi appamattoti tassaṃ kuṭikāyaṃ appamādapaṭipattiyā matthakaṃ pāpitattā appamatto ariyavihārūpasaṃhitena dibbavihārādisaṃhitena ca iriyāpathavihārena viharāmi , attabhāvaṃ pavattemīti vuttaṃ hoti .
Valliyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā
4. Uttiyattheragāthāvaṇṇanā
54. Uttiyattherena
V1.135 vuttagāthāyaṃ adutiyoti asahāyo , kilesasaṅgaṇikāya gaṇasaṅgaṇikāya ca virahitoti attho .
Uttiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Catunnaṃ therānaṃ gāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .5. Añjanavaniyattheragāthāvaṇṇanā
Āsandiṃ
P1.136 kuṭikaṃ katvāti āyasmato añjanavaniyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato kāle sudassano nāma mālākāro hutvā sumanapupphehi bhagavantaṃ pūjetvā aññampi tattha tattha bahuṃ puññaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ akāsi .
Atha imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ vajjirājakule nibbattitvā tassa vayappattakāle vajjiraṭṭhe avuṭṭhibhayaṃ byādhibhayaṃ amanussabhayanti tīṇi bhayāni uppajjiṃsuM1.160 .
Taṃ sabbaṃ ratanasuttavaṇṇanāyaṃ ( khu . pā . aṭṭha . ratanasuttavaṇṇanā ; su . ni . aṭṭha .1. ratanasuttavaṇṇanā ) vuttanayena veditabbaṃ .
Bhagavati pana vesāliṃ paviṭṭhe bhayesu ca vūpasantesu satthu dhammadesanāya sambahulānaṃ devamanussānaṃ dhammābhisamaye ca jāte ayaṃ rājakumāro buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbaji .
Yathā cāyaṃ evaṃ anantaraṃ vuccamānā cattāropi janā .
Tepi hi imassa sahāyabhūtā licchavirājakumārā evaṃ imināva nīhārena pabbajiṃsu .
Kassapasambuddhakālepi sahāyā hutvā iminā saheva pabbajitvā samaṇadhammaṃ akaṃsu , padumuttarassapi bhagavato pādamūle kusalabījaropanādiṃ akaṃsūti .
Tatthāyaṃ katapubbakicco sākete añjanavane susānaṭṭhāne vasanto upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya manussehi chaḍḍitaṃ jiṇṇakaṃ āsandiṃ labhitvā taṃ catūsu pāsāṇesu ṭhapetvā upari tiriyañca tiṇādīhi chādetvā dvāraṃ yojetvā vassaṃ upagato .
Paṭhamamāseyeva ghaṭento vāyamanto arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.24-28)–
‘‘ Sudassanoti nāmena , mālākāro ahaṃ tadā ;
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ , lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ .
‘‘ JātipupphaṃV1.136 gahetvāna , pūjayiṃ padumuttaraṃ ;
Visuddhacakkhu sumano , dibbacakkhuṃ samajjhagaṃ .
‘‘ Etissā pupphapūjāya , cittassa paṇidhīhi ca ;
Kappānaṃ satasahassaṃ , duggatiṃ nupapajjahaṃ .
‘‘ Soḷasāsiṃsu rājāno , devuttarasanāmakā ;
Chattiṃsamhi ito kappe , cakkavattī mahabbalā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento samāpattito vuṭṭhāya yathāladdhaṃ sampattiṃ paccavekkhitvā pītivegena udānento ‘‘ āsandiṃ kuṭikaṃ katvā ’’ ti gāthaṃ abhāsiP1.137 . 55. Tattha āsandiṃ kuṭikaṃ katvāti āsandī nāma dīghapādakaṃ caturassapīṭhaṃ , āyataṃ caturassampi atthiyeva , yattha nisīditumeva sakkā , na nipajjituṃ
M1.161 taṃ āsandiṃ kuṭikaṃ katvā vāsatthāya heṭṭhā vuttanayena kuṭikaṃ katvā yathā tattha nisinnassa utuparissayābhāvena sukhena samaṇadhammaṃ kātuṃ sakkā , evaṃ kuṭikaṃ katvā .
Etena paramukkaṃsagataṃ senāsane attano appicchataṃ santuṭṭhiñca dasseti .
Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā –
‘‘ Pallaṅkena nisinnassa , jaṇṇukenābhivassati ;
Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .985; mi . pa .6.1.1);
Apare ‘‘ āsandikuṭikan ’’ ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘ āsandippamāṇaṃ kuṭikaṃ katvā ’’ ti atthaṃ vadanti .
Aññe pana ‘‘ āsananisajjādigate manusse uddissa mañcakassa upari katakuṭikā āsandī nāma , taṃ āsandiṃ kuṭikaṃ katvā ’’ ti atthaṃ vadanti .Oggayhāti ogāhetvā anupavisitvā .
Añjanaṃ vanan ti evaṃnāmakaṃ vanaṃ , añjanavaṇṇapupphabhāvato hi añjanā vuccanti valliyo , tabbahulatāya taṃ vanaṃ ‘‘ añjanavanan ’’ ti nāmaṃ labhi .
Apare pana ‘‘ añjanā nāma mahāgacchā ’’ ti vadanti , taṃ añjanavanaṃ oggayha āsandikaṃ kuṭikaṃ katvā tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanan ti viharatā mayāti vacanaseseneva yojanā .
Idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti .
Añjanavaniyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Kuṭivihārittheragāthāvaṇṇanā
KoV1.137 kuṭikāyan ti āyasmato kuṭivihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato ākāsena gacchantassa ‘‘ udakadānaṃP1.138 dassāmī ’’ ti sītalaṃ udakaṃ gahetvā pītisomanassajāto uddhammukho hutvā ukkhipi .
Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ ākāse ṭhitova sampaṭicchi .
So tena anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi .
Sesaṃ añjanavaniyattherassa vatthumhi vuttasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā katapubbakicco vipassanaṃ anuyuñjanto sāyaṃ khettasamīpena gacchanto deve phusāyante khettapālakassa puññaṃ tiṇakuṭiṃ disvā pavisitvā tattha tiṇasanthārake nisīdiM1.162 .
Nisinnamattova utusappāyaṃ labhitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.29-35)–
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ , gacchantaṃ anilañjase ;
Ghatāsanaṃva jalitaṃ , ādittaṃva hutāsanaṃ .
‘‘ Pāṇinā udakaṃ gayha , ākāse ukkhipiṃ ahaṃ ;
Sampaṭicchi mahāvīro , buddho kāruṇiko isi .
‘‘ Antalikkhe ṭhito satthā , padumuttaranāmako ;
Mama saṅkappamaññāya , imā gāthā abhāsatha .
‘‘ Iminā dakadānena , pītiuppādanena ca ;
Kappasatasahassampi , duggatiṃ nupapajjati .
‘‘ Tena kammena dvipadinda , lokajeṭṭha narāsabha ;
Pattomhi acalaṃ ṭhānaṃ , hitvā jayaparājayaṃ .
‘‘ Sahassarājanāmena , tayo te cakkavattino ;
Pañcasaṭṭhikappasate , cāturantā janādhipā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā there tattha nisinne khettapālako āgantvā ‘‘ ko kuṭikāyan ’’ ti āha .
Taṃ sutvā thero ‘‘ bhikkhu kuṭikāyan ’’ tiādimāha .
Tayidaṃ khettapālassa therassa ca vacanaṃ ekajjhaṃ katvā –
V1.137 kuṭikāyan ti āyasmato kuṭivihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato ākāsena gacchantassa ‘‘ udakadānaṃP1.138 dassāmī ’’ ti sītalaṃ udakaṃ gahetvā pītisomanassajāto uddhammukho hutvā ukkhipi .
Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ ākāse ṭhitova sampaṭicchi .
So tena anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi .
Sesaṃ añjanavaniyattherassa vatthumhi vuttasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā katapubbakicco vipassanaṃ anuyuñjanto sāyaṃ khettasamīpena gacchanto deve phusāyante khettapālakassa puññaṃ tiṇakuṭiṃ disvā pavisitvā tattha tiṇasanthārake nisīdiM1.162 .
Nisinnamattova utusappāyaṃ labhitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.29-35)–
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ , gacchantaṃ anilañjase ;
Ghatāsanaṃva jalitaṃ , ādittaṃva hutāsanaṃ .
‘‘ Pāṇinā udakaṃ gayha , ākāse ukkhipiṃ ahaṃ ;
Sampaṭicchi mahāvīro , buddho kāruṇiko isi .
‘‘ Antalikkhe ṭhito satthā , padumuttaranāmako ;
Mama saṅkappamaññāya , imā gāthā abhāsatha .
‘‘ Iminā dakadānena , pītiuppādanena ca ;
Kappasatasahassampi , duggatiṃ nupapajjati .
‘‘ Tena kammena dvipadinda , lokajeṭṭha narāsabha ;
Pattomhi acalaṃ ṭhānaṃ , hitvā jayaparājayaṃ .
‘‘ Sahassarājanāmena , tayo te cakkavattino ;
Pañcasaṭṭhikappasate , cāturantā janādhipā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā there tattha nisinne khettapālako āgantvā ‘‘ ko kuṭikāyan ’’ ti āha .
Taṃ sutvā thero ‘‘ bhikkhu kuṭikāyan ’’ tiādimāha .
Tayidaṃ khettapālassa therassa ca vacanaṃ ekajjhaṃ katvā – 56.
‘‘ Ko
V1.138 kuṭikāyaṃ bhikkhu kuṭikāyaṃ , vītarāgo susamāhitacitto ;
Evaṃ jānāhi āvuso , amoghā te kuṭikā katā ’’ ti .
–
Tathārūpena saṅgītiṃ āropitaṃ .Tattha ko kuṭikāyan ti ,‘‘ imissaṃ kuṭikāyaṃ ko nisinno ’’ ti khettapālassa pucchāvacanaṃ .
Tassa bhikkhu kuṭikāyan ti therassa paṭivacanadānaṃ .
Atha naṃ attano anuttaradakkhiṇeyyabhāvato taṃ kuṭiparibhogaṃ anumodāpetvā
M1.163 uḷāraṃ tameva puññaṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘ vītarāgo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho – eko bhinnakileso bhikkhu te kuṭikāyaṃ nisinno , tato eva so aggamaggena sabbaso samucchinnarāgatāya vītarāgo anuttarasamādhinā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā suṭṭhu samāhitacittatāya susamāhitacitto , imañca atthaṃ , āvuso khettapāla , yathāhaṃ vadāmi , evaṃ jānāhi saddaha adhimuccassu .Amoghā
P1.139 te kuṭikā katā tayā katā kuṭikā amoghā avañjhā saphalā saudrayā , yasmā arahatā khīṇāsavena paribhuttā .
Sace tvaṃ anumodasi , taṃ te bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti .
Taṃ sutvā khettapālo ‘‘ lābhā vata me , suladdhaṃ vata me , yassa me kuṭikāyaṃ ediso ayyo pavisitvā nisīdatī ’’ ti pasannacitto anumodanto aṭṭhāsi .
Imaṃ pana tesaṃ kathāsallāpaṃ bhagavā dibbāya sotadhātuyā sutvā anumodanañcassa ñatvā tambhāviniṃ sampattiṃ vibhāvento khettapālaṃ imāhi gāthāhi ajjhabhāsi –
‘‘ Vihāsi kuṭiyaṃ bhikkhu , santacitto anāsavo ;
Tena kammavipākena , devindo tvaṃ bhavissasi .
‘‘ Chattiṃsakkhattuṃ devindo , devarajjaṃ karissasi ;
Catuttiṃsakkhattuṃ cakkavattī , rājā raṭṭhe bhavissasi ;
Ratanakuṭi nāma paccekabuddho , vītarāgo bhavissasī ’’ ti .Kuṭikāyaṃ laddhavisesattā pana therassa tato pabhuti kuṭivihārī tveva samaññā udapādi .
Ayameva ca therassa aññābyākaraṇagāthāpi ahosīti .
Kuṭivihārittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Dutiyakuṭivihārittheragāthāvaṇṇanā
AyamāhuM1.164V1.139 purāṇiyāti āyasmato kuṭivihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato pasannamānaso pariḷāhakāle naḷavilīvehi viracitaṃ bījaniṃ adāsi .
Taṃ satthā anumodanagāthāya sampahaṃsesi .
Sesaṃ yadettha vattabbaṃ , taṃ añjanavaniyattheravatthumhi vuttasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā aññatarāya purāṇakuṭikāya viharanto samaṇadhammaṃ acintetvā ,‘‘ ayaṃ kuṭikā jiṇṇā , aññaṃ kuṭikaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti navakammavasena cittaṃ uppādesi .
Tassa atthakāmā devatā saṃvegajananatthaṃ imaṃ uttānobhāsaṃ gambhīratthaṃ ‘‘ ayamāhu ’’ ti gāthamāha .
M1.164V1.139 purāṇiyāti āyasmato kuṭivihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
So kira padumuttarassa bhagavato pasannamānaso pariḷāhakāle naḷavilīvehi viracitaṃ bījaniṃ adāsi .
Taṃ satthā anumodanagāthāya sampahaṃsesi .
Sesaṃ yadettha vattabbaṃ , taṃ añjanavaniyattheravatthumhi vuttasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā aññatarāya purāṇakuṭikāya viharanto samaṇadhammaṃ acintetvā ,‘‘ ayaṃ kuṭikā jiṇṇā , aññaṃ kuṭikaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti navakammavasena cittaṃ uppādesi .
Tassa atthakāmā devatā saṃvegajananatthaṃ imaṃ uttānobhāsaṃ gambhīratthaṃ ‘‘ ayamāhu ’’ ti gāthamāha . 57. Tattha
P1.140 ayan ti āsannapaccakkhavacanaṃ .Āhūti ahosīti attho .
Gāthāsukhatthañhi dīghaṃ katvā vuttaṃ .
Purāṇiyāti purātanī addhagatā .
Aññaṃ patthayase navaṃ kuṭin ti imissā kuṭiyā purāṇabhāvena jiṇṇatāya ito aññaṃ idāni nibbattanīyatāya navaṃ kuṭiṃ patthayase patthesi āsīsasi .
Sabbena sabbaṃ pana āsaṃ kuṭiyā virājaya purāṇiyaṃ viya navāyampi kuṭiyaṃ āsaṃ taṇhaṃ apekkhaṃ virājehi , sabbaso tattha virattacitto hohi .
Kasmā ?
Yasmā dukkhā bhikkhu puna navā nāma kuṭi bhikkhu puna idāni nibbattiyamānā dukkhāvahattā dukkhā , tasmā aññaṃ navaṃ dukkhaṃ anuppādento yathānibbattāyaṃ purāṇiyaṃyeva kuṭiyaṃ ṭhatvā attanā katabbaṃ karohīti .
Ayañhettha adhippāyo – tvaṃ , bhikkhu ,‘‘ ayaṃ purāṇī tiṇakuṭikā jiṇṇā ’’ ti aññaṃ navaṃ tiṇakuṭikaṃ kātuṃ icchasi , na samaṇadhammaṃ , evaṃ icchanto pana bhāvanāya ananuyuñjanena punabbhavābhinibbattiyā anativattanato āyatiṃ attabhāvakuṭimpi patthento kātuṃ icchantoyeva nāma hoti .
Sā pana navā tiṇakuṭi viya karaṇadukkhena tato bhiyyopi jarāmaraṇasokaparidevādidukkhasaṃsaṭṭhatāya dukkhā , tasmā tiṇakuṭiyaṃ viya attabhāvakuṭiyaṃ āsaṃ apekkhaṃ virājaya sabbaso tattha virattacitto hohi , evaṃ te vaṭṭadukkhaṃ na bhavissatīti .
Devatāya ca vacanaṃ sutvā thero saṃvegajāto vipassanaṃ paṭṭhapetvā ghaṭento vāyamanto nacirasseva arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.36-46)–
‘‘ Padumuttarabuddhassa
M1.165 , lokajeṭṭhassa tādino ;
Tiṇatthare nisinnassa , upasantassa tādino .
‘‘ Naḷamālaṃ gahetvāna , bandhitvā bījaniṃ ahaṃ ;
Buddhassa upanāmesiṃ , dvipadindassa tādino .
‘‘ PaṭiggahetvāV1.140 sabbaññū , bījaniṃ lokanāyako ;
Mama saṅkappamaññāya , imaṃ gāthaṃ abhāsatha .
‘‘ Yathā me kāyo nibbāti , pariḷāho na vijjati ;
Tatheva tividhaggīhi , cittaṃ tava vimuccatu .
‘‘ Sabbe devā samāgacchuṃ , ye keci vananissitā ;
Sossāma buddhavacanaṃ , hāsayantañca dāyakaṃ .
‘‘ Nisinno bhagavā tattha , devasaṅghapurakkhato ;
Dāyakaṃ sampahaṃsento , imā gāthā abhāsatha .
‘‘ Iminā bījanidānena , cittassa paṇidhīhi ca ;
Subbato nāma nāmena , cakkavattī bhavissati .
‘‘ Tena kammāvasesena , sukkamūlena codito ;
Māluto nāma nāmena , cakkavattī bhavissati .
‘‘ Iminā bījanidānena , sammānavipulena ca ;
Kappasatasahassampi , duggatiṃ nupapajjati .
‘‘ Tiṃsakappasahassamhi , subbatā aṭṭhatiṃsa te ;
Ekūnatiṃsasahasse , aṭṭha mālutanāmakā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahatte pana patiṭṭhito ‘‘ ayaṃ me arahattappattiyā aṅkusabhūtā ’’ ti tameva gāthaṃ paccudāhāsi .
Sāyeva ca therassa aññābyākaraṇagāthā ahosi .
Kuṭiovādena laddhavisesattā cassa kuṭivihārī tveva samaññā ahosīti .Dutiyakuṭivihārittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Ramaṇīyakuṭikattheragāthāvaṇṇanā
RamaṇīyāM1.166P1.141 me kuṭikāti āyasmato ramaṇīyakuṭikattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi kira padumuttarassa bhagavato kāle kusalabījaropanaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto ito aṭṭhārasakappasatamatthake atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto buddhārahaṃV1.141 āsanaṃ bhagavato adāsi .
Pupphehi ca bhagavantaṃ pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi .
Sesaṃ añjanavaniyattherassa vatthumhi vuttasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā katapubbakicco vajjiraṭṭhe aññatarasmiṃ gāmakāvāse kuṭikāyaṃ viharati , sā hoti kuṭikā abhirūpā dassanīyā pāsādikā suparikammakatabhittibhūmikā ārāmapokkharaṇirāmaṇeyyādisampannā muttājālasadisavālikākiṇṇabhūmibhāgā therassa ca vattasampannatāya susammaṭṭhaṅgaṇatādinā bhiyyosomattāya ramaṇīyatarā hutvā tiṭṭhati .
So tattha viharanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.47-52)–
‘‘ Kānanaṃ vanamoggayha , appasaddaṃ nirākulaṃ ;
Sīhāsanaṃ mayā dinnaṃ , atthadassissa tādino .
‘‘ Mālāhatthaṃ gahetvāna , katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ ;
Satthāraṃ payirupāsitvā , pakkāmiṃ uttarāmukho .
‘‘ Tena kammena dvipadinda , lokajeṭṭha narāsabha ;
Sannibbāpemi attānaṃ , bhavā sabbe samūhatā .
‘‘ Aṭṭhārasakappasate , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , sīhāsanassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ito sattakappasate , sannibbāpakakhattiyo ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā there tattha viharante kuṭikāya ramaṇīyabhāvato vihārapekkhakā manussā tato tato āgantvā kuṭiṃ passantiM1.167 .
Athekadivasaṃ katipayā dhuttajātikā itthiyo tattha gatā kuṭikāya ramaṇīyabhāvaṃ disvā ,‘‘ ettha vasanto ayaṃ samaṇo siyā amhehi ākaḍḍhanīyahadayo ’’ ti adhippāyena –
‘‘ ramaṇīyaṃ vo , bhante , vasanaṭṭhānaṃ .
Mayampi ramaṇīyarūpā paṭhamayobbane ṭhitā ’’ ti vatvā itthikuttādīni dassetuṃ ārabhiṃsu .
Thero attano vītarāgabhāvaṃ pakāsento ‘‘ ramaṇīyā me kuṭikā , saddhādeyyā manoramā ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.166P1.141 me kuṭikāti āyasmato ramaṇīyakuṭikattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Sopi kira padumuttarassa bhagavato kāle kusalabījaropanaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto ito aṭṭhārasakappasatamatthake atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto buddhārahaṃV1.141 āsanaṃ bhagavato adāsi .
Pupphehi ca bhagavantaṃ pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi .
Sesaṃ añjanavaniyattherassa vatthumhi vuttasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā katapubbakicco vajjiraṭṭhe aññatarasmiṃ gāmakāvāse kuṭikāyaṃ viharati , sā hoti kuṭikā abhirūpā dassanīyā pāsādikā suparikammakatabhittibhūmikā ārāmapokkharaṇirāmaṇeyyādisampannā muttājālasadisavālikākiṇṇabhūmibhāgā therassa ca vattasampannatāya susammaṭṭhaṅgaṇatādinā bhiyyosomattāya ramaṇīyatarā hutvā tiṭṭhati .
So tattha viharanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.47-52)–
‘‘ Kānanaṃ vanamoggayha , appasaddaṃ nirākulaṃ ;
Sīhāsanaṃ mayā dinnaṃ , atthadassissa tādino .
‘‘ Mālāhatthaṃ gahetvāna , katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ ;
Satthāraṃ payirupāsitvā , pakkāmiṃ uttarāmukho .
‘‘ Tena kammena dvipadinda , lokajeṭṭha narāsabha ;
Sannibbāpemi attānaṃ , bhavā sabbe samūhatā .
‘‘ Aṭṭhārasakappasate , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , sīhāsanassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Ito sattakappasate , sannibbāpakakhattiyo ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā there tattha viharante kuṭikāya ramaṇīyabhāvato vihārapekkhakā manussā tato tato āgantvā kuṭiṃ passantiM1.167 .
Athekadivasaṃ katipayā dhuttajātikā itthiyo tattha gatā kuṭikāya ramaṇīyabhāvaṃ disvā ,‘‘ ettha vasanto ayaṃ samaṇo siyā amhehi ākaḍḍhanīyahadayo ’’ ti adhippāyena –
‘‘ ramaṇīyaṃ vo , bhante , vasanaṭṭhānaṃ .
Mayampi ramaṇīyarūpā paṭhamayobbane ṭhitā ’’ ti vatvā itthikuttādīni dassetuṃ ārabhiṃsu .
Thero attano vītarāgabhāvaṃ pakāsento ‘‘ ramaṇīyā me kuṭikā , saddhādeyyā manoramā ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 58. Tattha ramaṇīyā me kuṭikāti ‘‘ ramaṇīyā te , bhante , kuṭikā ’’ ti yaṃ tumhehi vuttaṃ , taṃ saccaṃ .
Ayaṃ mama vasanakuṭikā ramaṇīyā manuññarūpā , sā ca kho saddhādeyyā ,‘‘ evarūpāya
V1.142 manāpaṃP1.142 katvā pabbajitānaṃ dinnāya idaṃ nāma phalaṃ hotī ’’ ti kammaphalāni saddahitvā saddhāya dhammacchandena dātabbattā saddhādeyyā , na dhanena nibbattitā .
Sayañca tathādinnāni saddhādeyyāni passantānaṃ paribhuñjantānañca mano rametīti manoramā .
Saddhādeyyattā eva hi manoramā , saddhādīhi deyyadhammaṃ sakkaccaṃ abhisaṅkharitvā denti , saddhādeyyañca paribhuñjantā sappurisā dāyakassa avisaṃvādanatthampi payogāsayasampannā honti , na tumhehi cintitākārena payogāsayavipannāti adhippāyo .Na me attho kumārīhīti yasmā sabbaso kāmehi vinivattitamānaso ahaṃ , tasmā na me attho kumārīhi .
Kappiyakārakakammavasenapi hi mādisānaṃ itthīhi payojanaṃ nāma natthi , pageva rāgavasena , tasmā na me attho kumārīhīti .
Kumāriggahaṇañcettha upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Mādisassa nāma santike evaṃ paṭipajjāhīti ayuttakārinīhi yāva aparaddhañca tumhehi samānajjhāsayānaṃ purato ayaṃ kiriyā sobheyyāti dassento āha ‘‘ yesaṃ attho tahiṃ gacchatha nāriyo ’’ ti .
Tattha yesan ti kāmesu avītarāgānaṃ .
Atthoti payojanaṃ .
Tahin ti tattha tesaṃ santikaṃ .
Nāriyoti ālapanaṃ .
Taṃ sutvā itthiyo maṅkubhūtā pattakkhandhā āgatamaggeneva gatā .
Ettha ca ‘‘ na me attho kumārīhī ’’ ti kāmehi anatthikabhāvavacaneneva therena arahattaṃ byākatanti daṭṭhabbaṃ .
Ramaṇīyakuṭikattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Kosalavihārittheragāthāvaṇṇanā
SaddhāyāhaṃM1.168 pabbajitoti āyasmato kosalavihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi kira padumuttarassa bhagavato kāle kusalabījaṃ ropetvā taṃ taṃ puññaṃ akāsi .
Sesaṃ añjanavaniyattheravatthusadisameva .
AyaṃP1.143 pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā katapubbakicco kosalaraṭṭhe aññatarasmiṃ gāme ekaṃ upāsakakulaṃ nissāya araññe viharati , taṃ so upāsako rukkhamūle vasantaṃ disvā kuṭikaṃ kāretvā adāsi .
Thero kuṭikāyaṃ viharanto āvāsasappāyena samādhānaṃ labhitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.53-61)–
‘‘ Himavantassāvidūre , vasāmi paṇṇasanthare ;
Ghāsesu gedhamāpanno , seyyasīlo cahaṃ tadā .
‘‘ KhaṇantālukalambāniV1.143 , biḷālitakkalāni ca ;
Kolaṃ bhallātakaṃ billaṃ , āhatvā paṭiyāditaṃ .
‘‘ Padumuttaro lokavidū , āhutīnaṃ paṭiggaho ;
Mama saṅkappamaññāya , āgacchi mama santikaṃ .
‘‘ Upāgataṃ mahānāgaṃ , devadevaṃ narāsabhaṃ ;
Biḷāliṃ paggahetvāna , pattamhi okiriṃ ahaṃ .
‘‘ Paribhuñji mahāvīro , tosayanto mamaṃ tadā ;
Paribhuñjitvāna sabbaññū , imaṃ gāthaṃ abhāsatha .
‘‘ Sakaṃ cittaṃ pasādetvā , biḷāliṃ me adā tuvaṃ ;
Kappānaṃ satasahassaṃ , duggatiṃ nupapajjasi .
‘‘ Carimaṃ vattate mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Catupaññāsito kappe , sumekhaliya savhayo ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.169 pana patvā vimuttisukhappaṭisaṃvedanena uppannapītivegena udānento ‘‘ saddhāyāhaṃ pabbajito ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
M1.168 pabbajitoti āyasmato kosalavihārittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi kira padumuttarassa bhagavato kāle kusalabījaṃ ropetvā taṃ taṃ puññaṃ akāsi .
Sesaṃ añjanavaniyattheravatthusadisameva .
AyaṃP1.143 pana viseso – ayaṃ kira vuttanayena pabbajitvā katapubbakicco kosalaraṭṭhe aññatarasmiṃ gāme ekaṃ upāsakakulaṃ nissāya araññe viharati , taṃ so upāsako rukkhamūle vasantaṃ disvā kuṭikaṃ kāretvā adāsi .
Thero kuṭikāyaṃ viharanto āvāsasappāyena samādhānaṃ labhitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.11.53-61)–
‘‘ Himavantassāvidūre , vasāmi paṇṇasanthare ;
Ghāsesu gedhamāpanno , seyyasīlo cahaṃ tadā .
‘‘ KhaṇantālukalambāniV1.143 , biḷālitakkalāni ca ;
Kolaṃ bhallātakaṃ billaṃ , āhatvā paṭiyāditaṃ .
‘‘ Padumuttaro lokavidū , āhutīnaṃ paṭiggaho ;
Mama saṅkappamaññāya , āgacchi mama santikaṃ .
‘‘ Upāgataṃ mahānāgaṃ , devadevaṃ narāsabhaṃ ;
Biḷāliṃ paggahetvāna , pattamhi okiriṃ ahaṃ .
‘‘ Paribhuñji mahāvīro , tosayanto mamaṃ tadā ;
Paribhuñjitvāna sabbaññū , imaṃ gāthaṃ abhāsatha .
‘‘ Sakaṃ cittaṃ pasādetvā , biḷāliṃ me adā tuvaṃ ;
Kappānaṃ satasahassaṃ , duggatiṃ nupapajjasi .
‘‘ Carimaṃ vattate mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Catupaññāsito kappe , sumekhaliya savhayo ;
Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.169 pana patvā vimuttisukhappaṭisaṃvedanena uppannapītivegena udānento ‘‘ saddhāyāhaṃ pabbajito ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 59. Tattha saddhāyāti bhagavato vesāliṃ upagamane ānubhāvaṃ disvā ,‘‘ ekantaniyyānikaṃ idaṃ sāsanaṃ , tasmā addhā imāya paṭipattiyā jarāmaraṇato muccissāmī ’’ ti uppannasaddhāvasena pabbajito pabbajjaṃ upagato .
Araññe me kuṭikā katāti tassā pabbajjāya anurūpavasena araññe vasato me kuṭikā katā , pabbajjānurūpaṃ āraññako hutvā vūpakaṭṭho viharāmīti dasseti .
Tenāha ‘‘ appamatto ca ātāpī , sampajāno patissato ’’ ti .
Araññavāsaladdhena kāyavivekena jāgariyaṃ anuyuñjanto tattha satiyā avippavāsena appamatto , āraddhavīriyatāya ātāpī , pubbabhāgiyasatisampajaññapāripūriyā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattādhigamena paññāsativepullappattiyā accantameva sampajāno patissato viharāmīti attho .
Appamattabhāvādikittane cassa idameva aññābyākaraṇaṃ ahosi kosalaraṭṭhe ciranivāsibhāvena pana kosalavihārīti samaññā jātāti .
Kosalavihārittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Sīvalittheragāthāvaṇṇanā
TeV1.144P1.144 me ijjhiṃsu saṅkappāti āyasmato sīvalittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle heṭṭhā vuttanayena vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lābhīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘ mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti dasabalaṃ nimantetvā sattāhaṃ satthu bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ datvā ‘‘ bhagavā ahaṃ iminā adhikārakammena aññaṃ sampattiṃ na patthemi , anāgate pana ekabuddhassa sāsane ahampi tumhehi so etadagge ṭhapitabhikkhu viya lābhīnaṃ aggo bhaveyyan ’’ ti patthanaṃ akāsi .
Satthā anantarāyaṃ disvā –
‘‘ ayaṃ te patthanā anāgate gotamabuddhassa santike samijjhissatī ’’ ti byākaritvā pakkāmi .
SopiM1.170 kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto vipassībuddhakāle bandhumatīnagarato avidūre ekasmiṃ gāmake paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tasmiṃ samaye bandhumatīnagaravāsino raññā saddhiṃ sākacchitvā dasabalassa dānaṃ denti .
Te ekadivasaṃ sabbeva ekato hutvā dānaṃ dentā ‘‘ kiṃ nu kho amhākaṃ dānamukhe natthī ’’ ti ( a . ni . aṭṭha .1.1.207) madhuñca guḷadadhiñca na addasaṃsu .
Te ‘‘ yato kutoci āharissāmā ’’ ti janapadato nagarapavisanamagge purisaṃ ṭhapesuṃ .
Tadā esa kulaputto attano gāmato guḷadadhivārakaṃ gahetvā ,‘‘ kiñcideva āharissāmī ’’ ti nagaraṃ gacchanto ,‘‘ mukhaṃ dhovitvā dhotahatthapādo pavisissāmī ’’ ti phāsukaṭṭhānaṃ olokento naṅgalasīsamattaṃ nimmakkhikaṃ daṇḍakamadhuṃ disvā ‘‘ puññena me idaṃ uppannan ’’ ti gahetvā nagaraṃ pāvisi .
Nāgarehi ṭhapitapuriso taṃ disvā ,‘‘ bho purisa , kassimaṃ āharasī ’’ ti pucchi .
‘‘ Na kassaci , sāmi , vikkiṇituṃ pana me idaṃ ābhatan ’’ ti .
‘‘ TenaP1.145 hi , bho , idaṃ kahāpaṇaṃ gahetvā etaṃ madhuñca guḷadadhiñca dehī ’’ ti .
So cintesi –
‘‘ idaṃ na bahumūlaṃ , ayañca ekappahāreneva bahuṃ deti , vīmaṃsituṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Tato naṃ ‘‘ nāhaṃ ekena kahāpaṇena demī ’’ ti āha .
‘‘ Yadi evaṃ dve gahetvā dehī ’’ ti .
‘‘ Dvīhipi na demī ’’ ti .
Etenupāyena vaḍḍhetvā sahassaṃ pāpuṇi .
So cintesi –
‘‘ ativaḍḍhituṃ na vaṭṭati , hotu tāva iminā kattabbakiccaṃ pucchissāmī ’’ ti .
Atha naṃ āha –
‘‘ idaṃ na bahuṃ agghanakaṃ , tvañca bahuṃ desi , kena kammena idaṃ gaṇhāsī ’’ ti .
‘‘ Idha , bho , nagaravāsino raññā saddhiṃ paṭivirujjhitvā vipassīdasabalassa dānaṃ dentā idaṃ dvayaṃ dānamukhe apassantā pariyesanti , sace idaṃ dvayaṃ na labhissanti , nāgarānaṃ parājayo bhavissati , tasmā sahassaṃ katvā gaṇhāmī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ panetaṃ nāgarānameva vaṭṭati , aññesaṃ dātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti .
‘‘ Yassa kassaci dātuṃ avāritametan ’’ ti .
‘‘ Atthi pana koci nāgarānaṃ dāne ekadivasaṃ sahassaṃ dātā ’’ ti ?
‘‘ Natthi , sammā ’’ ti .
‘‘ Imesaṃ pana dvinnaṃ sahassagghanakabhāvaṃV1.145 jānāsī ’’ ti ?
‘‘ Āma , jānāmī ’’ ti .
‘‘ Tena hi gaccha , nāgarānaṃ ācikkha ‘ eko puriso imāni dve mūlena na deti sahattheneva dātukāmo , tumhe imesaṃ dvinnaṃ kāraṇāM1.171 nibbitakkā hothā ’ ti , tvaṃ pana me imasmiṃ dānamukhe jeṭṭhakabhāvassa kāyasakkhī hohī ’’ ti .
So paribbayatthaṃ gahitamāsakena pañcakaṭukaṃ gahetvāP1.146 cuṇṇaṃ katvā dadhito kañjiyaṃ gahetvā tattha madhupaṭalaṃ pīḷetvā pañcakaṭukacuṇṇena yojetvā ekasmiṃ paduminipatte pakkhipitvā taṃ saṃvidahitvā ādāya dasabalassa avidūraṭṭhāne nisīdi mahājanena āhariyamānassa sakkārassa avidūre attano pattavāraṃ olokayamāno , so okāsaṃ ñatvā satthu santikaṃ gantvā bhagavā ayaṃ uppannaduggatapaṇṇākāro , imaṃ me anukampaṃ paṭicca paṭiggaṇhathāti .
Satthā tassa anukampaṃ paṭicca catumahārājadattiyena selamayapattena taṃ paṭiggahetvā yathā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassassa diyyamānaṃ na khīyati , evaṃ adhiṭṭhāsi .
So kulaputto niṭṭhitabhattakiccaṃ bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhito āha –
‘‘ diṭṭho me , bhagavā , ajja bandhumatīnagaravāsikehi tumhākaṃ sakkāro āhariyamāno , ahampi imassa kammassa nissandena nibbattanibbattabhave lābhaggayasaggappatto bhaveyyan ’’ ti ( a . ni . aṭṭha .1.1.207).
Satthā ,‘‘ evaṃ hotu , kulaputtā ’’ ti vatvā tassa ca nagaravāsīnañca bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi .
Sopi kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde suppavāsāya rājadhītāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .
Paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya sāyaṃ pātañca paṇṇākārasatāni sakaṭenādāya suppavāsāya upanīyanti .
Atha naṃ puññavīmaṃsanatthaṃ hatthena bījapacchiṃ phusāpenti .
Ekekabījato salākasatampi salākasahassampi niggacchati .
Ekekakarīsakhette paṇṇāsampi saṭṭhipi sakaṭappamāṇāni uppajjanti .
Koṭṭhe pūraṇakālepi koṭṭhadvāraṃ hatthena phusāpenti .
Rājadhītāya puññena gaṇhantānaṃ gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūrati .
Paripuṇṇabhattabhājanatopi ‘‘ rājadhītāya puññan ’’ ti vatvā yassa kassaci dentānaṃ yāva na ukkaḍḍhanti , na tāva bhattaṃ khīyati , dārakeP1.147 kucchigateyeva sattavassāni atikkamiṃsu .
GabbheM1.172 pana paripakke sattāhaṃ mahādukkhaṃ anubhosi .
Sā sāmikaṃ āmantetvā ,‘‘ pure maraṇā jīvamānāva dānaṃ dassāmī ’’ ti satthu santikaṃ pesesi –
‘‘ gaccha , imaṃ pavattiṃ satthu ārocetvā satthāraṃ nimantehi , yañca satthā vadeti , taṃ sādhukaṃ upalakkhetvā āgantvā mayhaṃ kathehī ’’ ti .
So gantvā tassā sāsanaṃ bhagavato ārocesi .
Satthā ,‘‘ sukhinī hotu suppavāsā koliyadhītā arogā , arogaṃ puttaṃ vijāyatū ’’ ti ( udā .18) āha .
Rājā taṃ sutvā bhagavantaṃ abhivādetvā attano gāmābhimukho pāyāsi .
Tassa pure āgamanāyeva suppavāsāya kucchitoV1.146 dhamakaraṇā udakaṃ viya gabbho nikkhami , parivāretvā nisinnajano assumukhova hasituṃ āraddho tuṭṭhapahaṭṭho mahājano rañño sāsanaṃ ārocetuṃ agamāsi .
Rājā tesaṃ āgamanaṃ disvāva ,‘‘ dasabalena kathitakathā nipphannā bhavissati maññe ’’ ti cintesi .
So āgantvā satthu sāsanaṃ rājadhītāya ārocesi .
Rājadhītā tayā nimantitaṃ jīvitabhattameva maṅgalabhattaṃ bhavissati , gaccha sattāhaṃ dasabalaṃ nimantehīti .
Rājā tathā akāsi .
Sattāhaṃ buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ pavattayiṃsu .
Dārako sabbesaṃ ñātīnaṃ santattaṃ cittaṃ nibbāpento jātoti sīvalidārako tvevassa nāmaṃ akaṃsu .
So sattavassāni gabbhe vasitattā jātakālato paṭṭhāya sabbakammakkhamo ahosi .
Dhammasenāpati sāriputto sattame divase tena saddhiṃ kathāsallāpaṃ akāsi .
Satthāpi dhammapade gāthaṃ abhāsi –
‘‘ Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ , saṃsāraṃ mohamaccagā ;
Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī , anejo akathaṃkathī ;
Anupādāya nibbuto , tamahaṃ brūmi brāhmaṇan ’’ ti .( dha . pa .414);
Atha naṃ thero evamāha –
‘‘ kiṃ pana tayā evarūpaṃ dukkharāsiṃ anubhavitvā pabbajituṃ na vaṭṭatī ’’ ti ?
‘‘ Labhamāno pabbajeyyaṃ , bhante ’’ ti .
Suppavāsā naṃ dārakaṃ therenaP1.148 saddhiṃ kathentaṃ disvā ‘‘ kiṃ nu kho me putto dhammasenāpatinā saddhiṃ kathetī ’’ ti theraṃ upasaṅkamitvā pucchi –
‘‘ mayhaṃ putto tumhehi saddhiṃ kiṃ katheti , bhante ’’ ti ?
‘‘ Attanā anubhūtaṃ gabbhavāsadukkhaṃ kathetvā ,‘ tumhehi anuññāto pabbajissāmī ’ ti vadatī ’’ ti .
‘‘ SādhuM1.173 , bhante , pabbājetha nan ’’ ti .
Thero taṃ vihāraṃ netvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājento ‘‘ sīvali , na tuyhaṃ aññena ovādena kammaṃ atthi , tayā satta vassāni anubhūtadukkhameva paccavekkhāhī ’’ ti .
‘‘ Bhante , pabbājanameva tumhākaṃ bhāro , yaṃ pana mayā kātuṃ sakkā , tamahaṃ jānissāmī ’’ ti .
So pana paṭhamakesavaṭṭiyā ohāraṇakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi , dutiyāya ohāraṇakkhaṇe sakadāgāmiphale , tatiyāya anāgāmiphale sabbesaṃyeva pana kesānaṃ oropanañca arahattasacchikiriyā ca apacchā apurimā ahosi .
Tassa pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhusaṅghassa cattāro paccayā yāvaticchakaṃ uppajjanti .
Evaṃ ettha vatthu samuṭṭhitaṃ .
Aparabhāge satthā sāvatthiṃ agamāsi .
Thero satthāraṃ abhivādetvā ,‘‘ bhante , mayhaṃ puññaṃ vīmaṃsissāmi , pañca me bhikkhusatāni dethā ’’ ti āha .
‘‘ Gaṇha sīvalī ’’ ti .
So pañcasate bhikkhūV1.147 gahetvā himavantābhimukhaṃ gacchanto aṭavimaggaṃ gacchati , tassa paṭhamaṃ diṭṭhanigrodhe adhivatthā devatā sattadivasāni dānaṃ adāsi .
Iti so –
‘‘ Nigrodhaṃ paṭhamaṃ passi , dutiyaṃ paṇḍavapabbataṃ ;
Tatiyaṃ aciravatiyaṃ , catutthaṃ varasāgaraṃ .
‘‘ Pañcamaṃ himavantaṃ so , chaṭṭhaṃ chaddantupāgami ;
Sattamaṃ gandhamādanaṃ , aṭṭhamaṃ atha revatan ’’ ti .
Sabbaṭṭhānesu satta satta divasāneva dānaṃ adaṃsu .
Gandhamādanapabbate pana nāgadattadevarājā nāma sattasu divasesu ekadivase khīrapiṇḍapātaṃ adāsi , ekadivase sappipiṇḍapātaṃ .
Bhikkhusaṅgho āha –
‘‘ imassa devarañño neva dhenuyo duyhamānā paññāyanti , na dadhinimmathanaṃP1.149 , kuto te devarāja idaṃ uppajjatī ’’ ti .
‘‘ Bhante kassapadasabalassa kāle khīrasalākabhattadānassetaṃ phalan ’’ ti devarājā āha .
Aparabhāge satthā khadiravaniyarevatassa paccuggamanaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ attano sāsane lābhaggayasaggappattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .
Evaṃ lābhaggayasaggappattassa pana imassa therassa arahattappattiṃ ekacce ācariyā evaṃ vadanti –
‘‘ heṭṭhā vuttanayena dhammasenāpatinā ovāde dinne yaṃM1.174 mayā kātuṃ sakkā , tamahaṃ jānissāmīti pabbajitvā vipassanākammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ divasaṃyeva aññataraṃ vivittaṃ kuṭikaṃ disvā taṃ pavisitvā mātukucchismiṃ satta vassāni attanā anubhūtaṃ dukkhaṃ anussaritvā tadanusārena atītānāgate tassa avekkhantassa ādittā viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu .
Ñāṇassa paripākaṃ gatattā vipassanāvīthiṃ otari , tāvadeva maggappaṭipāṭiyā sabbepi āsave khepento arahattaṃ pāpuṇī ’’ ti .
Ubhayathāpi therassa arahattappattiyeva pakāsitā .
Thero pana pabhinnapaṭisambhido chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.31-39)–
‘‘ Varuṇo nāma nāmena , devarājā ahaṃ tadā ;
Upaṭṭhahesiṃ sambuddhaṃ , sayoggabalavāhano .
‘‘ Nibbute lokanāthamhi , atthadassīnaruttame ;
Tūriyaṃ sabbamādāya , agamaṃ bodhimuttamaṃ .
‘‘ Vāditena ca naccena , sammatāḷasamāhito ;
Sammukhā viya sambuddhaṃ , upaṭṭhiṃ bodhimuttamaṃ .
‘‘ UpaṭṭhahitvāV1.148 taṃ bodhiṃ , dharaṇīruhapādapaṃ ;
Pallaṅkaṃ ābhujitvāna , tattha kālaṅkato ahaṃ .
‘‘ Sakakammābhiraddhohaṃ , pasanno bodhimuttame ;
Tena cittappasādena , nimmānaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ Saṭṭhitūriyasahassāni , parivārenti maṃ sadā ;
Manussesu ca devesu , vattamānaṃ bhavābhave .
‘‘ Tividhaggī nibbutā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Subāhū nāma nāmena , catuttiṃsāsu khattiyā ;
Sattaratanasampannā , pañcakappasate ito .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.175 pana patvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanena pītivegena udānento ‘‘ te me ijjhiṃsu saṅkappā ’’ ti gāthaṃ abhāsi .
V1.144P1.144 me ijjhiṃsu saṅkappāti āyasmato sīvalittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle heṭṭhā vuttanayena vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lābhīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘ mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti dasabalaṃ nimantetvā sattāhaṃ satthu bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ datvā ‘‘ bhagavā ahaṃ iminā adhikārakammena aññaṃ sampattiṃ na patthemi , anāgate pana ekabuddhassa sāsane ahampi tumhehi so etadagge ṭhapitabhikkhu viya lābhīnaṃ aggo bhaveyyan ’’ ti patthanaṃ akāsi .
Satthā anantarāyaṃ disvā –
‘‘ ayaṃ te patthanā anāgate gotamabuddhassa santike samijjhissatī ’’ ti byākaritvā pakkāmi .
SopiM1.170 kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto vipassībuddhakāle bandhumatīnagarato avidūre ekasmiṃ gāmake paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tasmiṃ samaye bandhumatīnagaravāsino raññā saddhiṃ sākacchitvā dasabalassa dānaṃ denti .
Te ekadivasaṃ sabbeva ekato hutvā dānaṃ dentā ‘‘ kiṃ nu kho amhākaṃ dānamukhe natthī ’’ ti ( a . ni . aṭṭha .1.1.207) madhuñca guḷadadhiñca na addasaṃsu .
Te ‘‘ yato kutoci āharissāmā ’’ ti janapadato nagarapavisanamagge purisaṃ ṭhapesuṃ .
Tadā esa kulaputto attano gāmato guḷadadhivārakaṃ gahetvā ,‘‘ kiñcideva āharissāmī ’’ ti nagaraṃ gacchanto ,‘‘ mukhaṃ dhovitvā dhotahatthapādo pavisissāmī ’’ ti phāsukaṭṭhānaṃ olokento naṅgalasīsamattaṃ nimmakkhikaṃ daṇḍakamadhuṃ disvā ‘‘ puññena me idaṃ uppannan ’’ ti gahetvā nagaraṃ pāvisi .
Nāgarehi ṭhapitapuriso taṃ disvā ,‘‘ bho purisa , kassimaṃ āharasī ’’ ti pucchi .
‘‘ Na kassaci , sāmi , vikkiṇituṃ pana me idaṃ ābhatan ’’ ti .
‘‘ TenaP1.145 hi , bho , idaṃ kahāpaṇaṃ gahetvā etaṃ madhuñca guḷadadhiñca dehī ’’ ti .
So cintesi –
‘‘ idaṃ na bahumūlaṃ , ayañca ekappahāreneva bahuṃ deti , vīmaṃsituṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Tato naṃ ‘‘ nāhaṃ ekena kahāpaṇena demī ’’ ti āha .
‘‘ Yadi evaṃ dve gahetvā dehī ’’ ti .
‘‘ Dvīhipi na demī ’’ ti .
Etenupāyena vaḍḍhetvā sahassaṃ pāpuṇi .
So cintesi –
‘‘ ativaḍḍhituṃ na vaṭṭati , hotu tāva iminā kattabbakiccaṃ pucchissāmī ’’ ti .
Atha naṃ āha –
‘‘ idaṃ na bahuṃ agghanakaṃ , tvañca bahuṃ desi , kena kammena idaṃ gaṇhāsī ’’ ti .
‘‘ Idha , bho , nagaravāsino raññā saddhiṃ paṭivirujjhitvā vipassīdasabalassa dānaṃ dentā idaṃ dvayaṃ dānamukhe apassantā pariyesanti , sace idaṃ dvayaṃ na labhissanti , nāgarānaṃ parājayo bhavissati , tasmā sahassaṃ katvā gaṇhāmī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ panetaṃ nāgarānameva vaṭṭati , aññesaṃ dātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti .
‘‘ Yassa kassaci dātuṃ avāritametan ’’ ti .
‘‘ Atthi pana koci nāgarānaṃ dāne ekadivasaṃ sahassaṃ dātā ’’ ti ?
‘‘ Natthi , sammā ’’ ti .
‘‘ Imesaṃ pana dvinnaṃ sahassagghanakabhāvaṃV1.145 jānāsī ’’ ti ?
‘‘ Āma , jānāmī ’’ ti .
‘‘ Tena hi gaccha , nāgarānaṃ ācikkha ‘ eko puriso imāni dve mūlena na deti sahattheneva dātukāmo , tumhe imesaṃ dvinnaṃ kāraṇāM1.171 nibbitakkā hothā ’ ti , tvaṃ pana me imasmiṃ dānamukhe jeṭṭhakabhāvassa kāyasakkhī hohī ’’ ti .
So paribbayatthaṃ gahitamāsakena pañcakaṭukaṃ gahetvāP1.146 cuṇṇaṃ katvā dadhito kañjiyaṃ gahetvā tattha madhupaṭalaṃ pīḷetvā pañcakaṭukacuṇṇena yojetvā ekasmiṃ paduminipatte pakkhipitvā taṃ saṃvidahitvā ādāya dasabalassa avidūraṭṭhāne nisīdi mahājanena āhariyamānassa sakkārassa avidūre attano pattavāraṃ olokayamāno , so okāsaṃ ñatvā satthu santikaṃ gantvā bhagavā ayaṃ uppannaduggatapaṇṇākāro , imaṃ me anukampaṃ paṭicca paṭiggaṇhathāti .
Satthā tassa anukampaṃ paṭicca catumahārājadattiyena selamayapattena taṃ paṭiggahetvā yathā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassassa diyyamānaṃ na khīyati , evaṃ adhiṭṭhāsi .
So kulaputto niṭṭhitabhattakiccaṃ bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhito āha –
‘‘ diṭṭho me , bhagavā , ajja bandhumatīnagaravāsikehi tumhākaṃ sakkāro āhariyamāno , ahampi imassa kammassa nissandena nibbattanibbattabhave lābhaggayasaggappatto bhaveyyan ’’ ti ( a . ni . aṭṭha .1.1.207).
Satthā ,‘‘ evaṃ hotu , kulaputtā ’’ ti vatvā tassa ca nagaravāsīnañca bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi .
Sopi kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde suppavāsāya rājadhītāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .
Paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya sāyaṃ pātañca paṇṇākārasatāni sakaṭenādāya suppavāsāya upanīyanti .
Atha naṃ puññavīmaṃsanatthaṃ hatthena bījapacchiṃ phusāpenti .
Ekekabījato salākasatampi salākasahassampi niggacchati .
Ekekakarīsakhette paṇṇāsampi saṭṭhipi sakaṭappamāṇāni uppajjanti .
Koṭṭhe pūraṇakālepi koṭṭhadvāraṃ hatthena phusāpenti .
Rājadhītāya puññena gaṇhantānaṃ gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūrati .
Paripuṇṇabhattabhājanatopi ‘‘ rājadhītāya puññan ’’ ti vatvā yassa kassaci dentānaṃ yāva na ukkaḍḍhanti , na tāva bhattaṃ khīyati , dārakeP1.147 kucchigateyeva sattavassāni atikkamiṃsu .
GabbheM1.172 pana paripakke sattāhaṃ mahādukkhaṃ anubhosi .
Sā sāmikaṃ āmantetvā ,‘‘ pure maraṇā jīvamānāva dānaṃ dassāmī ’’ ti satthu santikaṃ pesesi –
‘‘ gaccha , imaṃ pavattiṃ satthu ārocetvā satthāraṃ nimantehi , yañca satthā vadeti , taṃ sādhukaṃ upalakkhetvā āgantvā mayhaṃ kathehī ’’ ti .
So gantvā tassā sāsanaṃ bhagavato ārocesi .
Satthā ,‘‘ sukhinī hotu suppavāsā koliyadhītā arogā , arogaṃ puttaṃ vijāyatū ’’ ti ( udā .18) āha .
Rājā taṃ sutvā bhagavantaṃ abhivādetvā attano gāmābhimukho pāyāsi .
Tassa pure āgamanāyeva suppavāsāya kucchitoV1.146 dhamakaraṇā udakaṃ viya gabbho nikkhami , parivāretvā nisinnajano assumukhova hasituṃ āraddho tuṭṭhapahaṭṭho mahājano rañño sāsanaṃ ārocetuṃ agamāsi .
Rājā tesaṃ āgamanaṃ disvāva ,‘‘ dasabalena kathitakathā nipphannā bhavissati maññe ’’ ti cintesi .
So āgantvā satthu sāsanaṃ rājadhītāya ārocesi .
Rājadhītā tayā nimantitaṃ jīvitabhattameva maṅgalabhattaṃ bhavissati , gaccha sattāhaṃ dasabalaṃ nimantehīti .
Rājā tathā akāsi .
Sattāhaṃ buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ pavattayiṃsu .
Dārako sabbesaṃ ñātīnaṃ santattaṃ cittaṃ nibbāpento jātoti sīvalidārako tvevassa nāmaṃ akaṃsu .
So sattavassāni gabbhe vasitattā jātakālato paṭṭhāya sabbakammakkhamo ahosi .
Dhammasenāpati sāriputto sattame divase tena saddhiṃ kathāsallāpaṃ akāsi .
Satthāpi dhammapade gāthaṃ abhāsi –
‘‘ Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ , saṃsāraṃ mohamaccagā ;
Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī , anejo akathaṃkathī ;
Anupādāya nibbuto , tamahaṃ brūmi brāhmaṇan ’’ ti .( dha . pa .414);
Atha naṃ thero evamāha –
‘‘ kiṃ pana tayā evarūpaṃ dukkharāsiṃ anubhavitvā pabbajituṃ na vaṭṭatī ’’ ti ?
‘‘ Labhamāno pabbajeyyaṃ , bhante ’’ ti .
Suppavāsā naṃ dārakaṃ therenaP1.148 saddhiṃ kathentaṃ disvā ‘‘ kiṃ nu kho me putto dhammasenāpatinā saddhiṃ kathetī ’’ ti theraṃ upasaṅkamitvā pucchi –
‘‘ mayhaṃ putto tumhehi saddhiṃ kiṃ katheti , bhante ’’ ti ?
‘‘ Attanā anubhūtaṃ gabbhavāsadukkhaṃ kathetvā ,‘ tumhehi anuññāto pabbajissāmī ’ ti vadatī ’’ ti .
‘‘ SādhuM1.173 , bhante , pabbājetha nan ’’ ti .
Thero taṃ vihāraṃ netvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājento ‘‘ sīvali , na tuyhaṃ aññena ovādena kammaṃ atthi , tayā satta vassāni anubhūtadukkhameva paccavekkhāhī ’’ ti .
‘‘ Bhante , pabbājanameva tumhākaṃ bhāro , yaṃ pana mayā kātuṃ sakkā , tamahaṃ jānissāmī ’’ ti .
So pana paṭhamakesavaṭṭiyā ohāraṇakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi , dutiyāya ohāraṇakkhaṇe sakadāgāmiphale , tatiyāya anāgāmiphale sabbesaṃyeva pana kesānaṃ oropanañca arahattasacchikiriyā ca apacchā apurimā ahosi .
Tassa pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhusaṅghassa cattāro paccayā yāvaticchakaṃ uppajjanti .
Evaṃ ettha vatthu samuṭṭhitaṃ .
Aparabhāge satthā sāvatthiṃ agamāsi .
Thero satthāraṃ abhivādetvā ,‘‘ bhante , mayhaṃ puññaṃ vīmaṃsissāmi , pañca me bhikkhusatāni dethā ’’ ti āha .
‘‘ Gaṇha sīvalī ’’ ti .
So pañcasate bhikkhūV1.147 gahetvā himavantābhimukhaṃ gacchanto aṭavimaggaṃ gacchati , tassa paṭhamaṃ diṭṭhanigrodhe adhivatthā devatā sattadivasāni dānaṃ adāsi .
Iti so –
‘‘ Nigrodhaṃ paṭhamaṃ passi , dutiyaṃ paṇḍavapabbataṃ ;
Tatiyaṃ aciravatiyaṃ , catutthaṃ varasāgaraṃ .
‘‘ Pañcamaṃ himavantaṃ so , chaṭṭhaṃ chaddantupāgami ;
Sattamaṃ gandhamādanaṃ , aṭṭhamaṃ atha revatan ’’ ti .
Sabbaṭṭhānesu satta satta divasāneva dānaṃ adaṃsu .
Gandhamādanapabbate pana nāgadattadevarājā nāma sattasu divasesu ekadivase khīrapiṇḍapātaṃ adāsi , ekadivase sappipiṇḍapātaṃ .
Bhikkhusaṅgho āha –
‘‘ imassa devarañño neva dhenuyo duyhamānā paññāyanti , na dadhinimmathanaṃP1.149 , kuto te devarāja idaṃ uppajjatī ’’ ti .
‘‘ Bhante kassapadasabalassa kāle khīrasalākabhattadānassetaṃ phalan ’’ ti devarājā āha .
Aparabhāge satthā khadiravaniyarevatassa paccuggamanaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ attano sāsane lābhaggayasaggappattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .
Evaṃ lābhaggayasaggappattassa pana imassa therassa arahattappattiṃ ekacce ācariyā evaṃ vadanti –
‘‘ heṭṭhā vuttanayena dhammasenāpatinā ovāde dinne yaṃM1.174 mayā kātuṃ sakkā , tamahaṃ jānissāmīti pabbajitvā vipassanākammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ divasaṃyeva aññataraṃ vivittaṃ kuṭikaṃ disvā taṃ pavisitvā mātukucchismiṃ satta vassāni attanā anubhūtaṃ dukkhaṃ anussaritvā tadanusārena atītānāgate tassa avekkhantassa ādittā viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu .
Ñāṇassa paripākaṃ gatattā vipassanāvīthiṃ otari , tāvadeva maggappaṭipāṭiyā sabbepi āsave khepento arahattaṃ pāpuṇī ’’ ti .
Ubhayathāpi therassa arahattappattiyeva pakāsitā .
Thero pana pabhinnapaṭisambhido chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.31-39)–
‘‘ Varuṇo nāma nāmena , devarājā ahaṃ tadā ;
Upaṭṭhahesiṃ sambuddhaṃ , sayoggabalavāhano .
‘‘ Nibbute lokanāthamhi , atthadassīnaruttame ;
Tūriyaṃ sabbamādāya , agamaṃ bodhimuttamaṃ .
‘‘ Vāditena ca naccena , sammatāḷasamāhito ;
Sammukhā viya sambuddhaṃ , upaṭṭhiṃ bodhimuttamaṃ .
‘‘ UpaṭṭhahitvāV1.148 taṃ bodhiṃ , dharaṇīruhapādapaṃ ;
Pallaṅkaṃ ābhujitvāna , tattha kālaṅkato ahaṃ .
‘‘ Sakakammābhiraddhohaṃ , pasanno bodhimuttame ;
Tena cittappasādena , nimmānaṃ upapajjahaṃ .
‘‘ Saṭṭhitūriyasahassāni , parivārenti maṃ sadā ;
Manussesu ca devesu , vattamānaṃ bhavābhave .
‘‘ Tividhaggī nibbutā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Dhāremi antimaṃ dehaṃ , sammāsambuddhasāsane .
‘‘ Subāhū nāma nāmena , catuttiṃsāsu khattiyā ;
Sattaratanasampannā , pañcakappasate ito .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
ArahattaṃM1.175 pana patvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanena pītivegena udānento ‘‘ te me ijjhiṃsu saṅkappā ’’ ti gāthaṃ abhāsi . 60. Tattha te me ijjhiṃsu saṅkappā , yadattho pāvisiṃ kuṭiṃ , vijjāvimuttiṃ paccesan ti ye pubbe mayā kāmasaṅkappādīnaṃ samucchedakarā nekkhammasaṅkappādayo abhipatthitāyeva ‘‘ kadā nu khvāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi , yadariyā etarahi
P1.150 upasampajja viharantī ’’ ti , vimuttādhippāyasaññitā vimuttiṃ uddissa saṅkappā manorathā abhiṇhaso appamattā yadattho yaṃpayojano yesaṃ nipphādanatthaṃ kuṭiṃ suññāgāraṃ vipassituṃ pāvisiṃ tisso vijjā phalavimuttiñca paccesanto , gavesanto te me ijjhiṃsu te sabbeva idāni mayhaṃ ijjhiṃsu samijjhiṃsu , nipphannakusalasaṅkappo paripuṇṇamanoratho jātoti attho .Tesaṃ samiddhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ mānānusayamujjahan ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā mānānusayamujjahaṃ pajahiṃ samucchindiṃ , tasmā te me saṅkappā ijjhiṃsūti yojanā .
Mānānusaye hi pahīne appahīno nāma anusayo natthi , arahattañca adhigatameva hotīti mānānusayappahānaṃ yathāvuttasaṅkappasamiddhiyā kāraṇaṃ katvā vuttaṃ .
Sīvalittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Chaṭṭhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .