3. Heraññakānittheragāthāvaṇṇanā
AccayantiV1.288 ahorattāti āyasmato heraññakānittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto paresaṃ bhatako hutvā jīvanto ekadivasaṃ sujātassa nāma satthusāvakassa paṃsukūlaṃ pariyesantassa upaḍḍhadussaṃ pariccaji .
So tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbattitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalarañño gāmabhojakassa coravosāsakassa putto hutvāP2.23 nibbatti , heraññakānī tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto pitu accayena raññā tasmiṃyeva gāmabhojakaṭṭhāne ṭhapito jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho attano kaniṭṭhassa taṃ ṭhānantaraṃ dāpetvā rājānaṃ āpucchitvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.50.31-40)–
‘‘ Padumuttarabhagavato , sujāto nāma sāvako ;
Paṃsukūlaṃ gavesanto , saṅkāre carate tadā .
‘‘ Nagare haṃsavatiyā , paresaṃ bhatako ahaṃ ;
Upaḍḍhadussaṃ datvāna , sirasā abhivādayiṃ .
‘‘ Tena kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ TettiṃsakkhattuṃM1.338 devindo , devarajjamakārayiṃ ;
Sattasattatikkhattuñca , cakkavattī ahosahaṃ .
‘‘ Padesarajjaṃ vipulaṃ , gaṇanāto asaṅkhiyaṃ ;
Upaḍḍhadussadānena , modāmi akutobhayo .
‘‘ Icchamāno cahaṃ ajja , sakānanaṃ sapabbataṃ ;
Khomadussehi chādeyyaṃ , aḍḍhadussassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Satasahassito kappe , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , aḍḍhadussassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano kaniṭṭhabhātaraṃ tato kammato nivattetukāmo tasmiṃyeva kamme abhirataṃ disvā taṃ codento –
V1.288 ahorattāti āyasmato heraññakānittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto paresaṃ bhatako hutvā jīvanto ekadivasaṃ sujātassa nāma satthusāvakassa paṃsukūlaṃ pariyesantassa upaḍḍhadussaṃ pariccaji .
So tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbattitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalarañño gāmabhojakassa coravosāsakassa putto hutvāP2.23 nibbatti , heraññakānī tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto pitu accayena raññā tasmiṃyeva gāmabhojakaṭṭhāne ṭhapito jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho attano kaniṭṭhassa taṃ ṭhānantaraṃ dāpetvā rājānaṃ āpucchitvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.50.31-40)–
‘‘ Padumuttarabhagavato , sujāto nāma sāvako ;
Paṃsukūlaṃ gavesanto , saṅkāre carate tadā .
‘‘ Nagare haṃsavatiyā , paresaṃ bhatako ahaṃ ;
Upaḍḍhadussaṃ datvāna , sirasā abhivādayiṃ .
‘‘ Tena kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ TettiṃsakkhattuṃM1.338 devindo , devarajjamakārayiṃ ;
Sattasattatikkhattuñca , cakkavattī ahosahaṃ .
‘‘ Padesarajjaṃ vipulaṃ , gaṇanāto asaṅkhiyaṃ ;
Upaḍḍhadussadānena , modāmi akutobhayo .
‘‘ Icchamāno cahaṃ ajja , sakānanaṃ sapabbataṃ ;
Khomadussehi chādeyyaṃ , aḍḍhadussassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Satasahassito kappe , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , aḍḍhadussassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano kaniṭṭhabhātaraṃ tato kammato nivattetukāmo tasmiṃyeva kamme abhirataṃ disvā taṃ codento – 145.
‘‘ Accayanti
V1.289 ahorattā , jīvitaṃ uparujjhati ;Āyu khīyati maccānaṃ , kunnadīnaṃva odakaṃ .
146.
‘‘ Atha pāpāni kammāni , karaṃ bālo na bujjhati ;
Pacchāssa kaṭukaṃ hoti , vipāko hissa pāpako ’’ ti .
–
Gāthādvayaṃ abhāsi .
Tattha accayantīti atikkamanti , lahuṃ lahuṃ apagacchantīti attho .
Ahorattāti rattindivā .
Jīvitaṃ uparujjhatīti jīvitindriyañca khaṇikanirodhavasena nirujjhati .
Vuttañhi ‘‘ khaṇe khaṇe , tvaṃ bhikkhu , jāyasi ca jiyyasi ca miyyasi ca cavasi ca upapajjasi cā ’’ ti .
Āyu khīyati maccānan ti maritabbasabhāvattā maccāti laddhanāmānaṃ imesaṃ sattānaṃ āyu ‘‘ yo ciraṃ jīvati , so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo ’’ ti ( dī . ni .2.91; saṃ . ni .2.143; a . ni .7.74) evaṃ paricchinnakālaparamāyu khīyati khayañca sambhedañca gacchati , yathā kiṃ ?
Kunnadīnaṃva odakaṃ yathā nāma kunnadīnaṃ pabbateyyānaṃ khuddakanadīnaṃ udakaṃ ciraṃ na tiṭṭhati , lahutaraṃ khīyati , āgatamattaṃyeva vigacchati , evaṃ sattānaṃ āyu lahutaraṃ khīyati khayaṃ gacchati .
Ettha ca udakameva ‘‘ odakan ’’ ti vuttaṃ , yathā manoyeva mānasanti .
Atha
M1.339 pāpāni kammāni , karaṃ bālo na bujjhatīti evaṃ saṃsāre aniccepi samāne bālo lobhavasena vā kodhavasena vā pāpāni kammāni karoti , karontopi na bujjhati , pāpaṃ karonto ca ‘‘ pāpaṃ karomī ’’ ti abujjhanako nāma natthi ,‘‘ imassa kammassa evarūpo dukkho vipāko ’’ ti pana ajānanato ‘‘ na bujjhatī ’’ ti vuttaṃ .
Pacchāssa kaṭukaṃ hotīti yadipi pāpassa kammassa āyūhanakkhaṇe ‘‘ imassa kammassa evarūpo vipāko ’’ ti na bujjhati , tato pacchā pana nirayādīsu nibbattassaP2.24 assa bālassa kaṭukaṃ aniṭṭhaṃ dukkhameva hoti .
Vipāko hissa pāpako yasmā assa pāpakammassa nāma vipāko pāpako nihīno aniṭṭho evāti .Imaṃ pana ovādaṃ sutvā therassa kaniṭṭhabhātā rājānaṃ āpucchitvā pabbajitvā nacirasseva sadatthaṃ nipphādesi .
Heraññakānittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .