10. Sāṭimattiyattheragāthāvaṇṇanā
Ahu tuyhaṃ pure saddhāti āyasmato sāṭimattiyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso tālavaṇṭaṃ adāsi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā sāṭimattiyoti laddhanāmo vayappatto hetusampannatāya āraññakabhikkhūnaṃ santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.38.43-47)–
‘‘ SiddhatthassaM1.461 bhagavato , tālavaṇṭamadāsahaṃ ;
Sumanehi paṭicchannaṃ , dhārayāmi mahārahaṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , tālavaṇṭamadāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , tālavaṇṭassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Chaḷabhiñño pana hutvā bhikkhū ovadati anusāsati bahū ca satte dhammaṃ kathetvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi .
Aññatarañca kulaṃ assaddhaṃ appasannaṃ saddhaṃ pasannaṃ akāsi .
Tena tasmiṃ kule manussā there abhippasannā ahesuṃ .
Tatthekā dārikā abhirūpā dassanīyā theraṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ sakkaccaṃ bhojanena parivisati .
Athekadivasaṃ māro ‘‘ evaṃ imassa ayaso vaḍḍhissati , appatiṭṭho bhavissatī ’’ ti cintetvā therassa rūpena gantvā taṃ dārikaṃ hatthe aggahesi .
Dārikā ‘‘ nāyaṃ manussasamphasso ’’ ti ca aññāsi , hatthañca muñcāpesi .
Taṃ disvā gharajano there appasādaṃ janesi .
Punadivase thero taṃ kāraṇaṃ anāvajjento taṃ gharaṃ agamāsi .
Tattha manussā anādaraṃ akaṃsu .
Thero taṃ kāraṇaṃ āvajjento mārassa kiriyaṃ disvā ‘‘ tassa gīvāyaṃ kukkurakuṇapaṃ paṭimuñcatū ’’ ti adhiṭṭhahitvāV1.392 tassa mocanatthaṃ upagatena mārena atītadivase katakiriyaṃP2.100 kathāpetvā taṃ tajjetvā vissajjesi .
Taṃ disvā gharasāmiko ‘‘ khamatha , bhante , accayan ’’ ti khamāpetvā ‘‘ ajjatagge ahameva , bhante , tumhe upaṭṭhahāmī ’’ ti āha .
Thero tassa dhammaṃ kathento –
M1.461 bhagavato , tālavaṇṭamadāsahaṃ ;
Sumanehi paṭicchannaṃ , dhārayāmi mahārahaṃ .
‘‘ Catunnavutito kappe , tālavaṇṭamadāsahaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , tālavaṇṭassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Chaḷabhiñño pana hutvā bhikkhū ovadati anusāsati bahū ca satte dhammaṃ kathetvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi .
Aññatarañca kulaṃ assaddhaṃ appasannaṃ saddhaṃ pasannaṃ akāsi .
Tena tasmiṃ kule manussā there abhippasannā ahesuṃ .
Tatthekā dārikā abhirūpā dassanīyā theraṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ sakkaccaṃ bhojanena parivisati .
Athekadivasaṃ māro ‘‘ evaṃ imassa ayaso vaḍḍhissati , appatiṭṭho bhavissatī ’’ ti cintetvā therassa rūpena gantvā taṃ dārikaṃ hatthe aggahesi .
Dārikā ‘‘ nāyaṃ manussasamphasso ’’ ti ca aññāsi , hatthañca muñcāpesi .
Taṃ disvā gharajano there appasādaṃ janesi .
Punadivase thero taṃ kāraṇaṃ anāvajjento taṃ gharaṃ agamāsi .
Tattha manussā anādaraṃ akaṃsu .
Thero taṃ kāraṇaṃ āvajjento mārassa kiriyaṃ disvā ‘‘ tassa gīvāyaṃ kukkurakuṇapaṃ paṭimuñcatū ’’ ti adhiṭṭhahitvāV1.392 tassa mocanatthaṃ upagatena mārena atītadivase katakiriyaṃP2.100 kathāpetvā taṃ tajjetvā vissajjesi .
Taṃ disvā gharasāmiko ‘‘ khamatha , bhante , accayan ’’ ti khamāpetvā ‘‘ ajjatagge ahameva , bhante , tumhe upaṭṭhahāmī ’’ ti āha .
Thero tassa dhammaṃ kathento – 246.
‘‘ Ahu tuyhaṃ pure saddhā , sā te ajja na vijjati ;
Yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetaṃ , natthi duccaritaṃ mama .
247.
‘‘ Aniccā hi calā saddhā , evaṃ diṭṭhā hi sā mayā ;
Rajjantipi virajjanti , tattha kiṃ jiyyate muni .
248.
‘‘ Paccati munino bhattaṃ , thokaṃ thokaṃ kule kule ;
Piṇḍikāya carissāmi , atthi jaṅghabalaṃ mamā ’’ ti .
–
Tisso gāthā abhāsi .
Tattha
M1.462 ahu tuyhaṃ pure saddhā , sā te ajja na vijjatīti , upāsaka , ito pubbe tava mayi ‘‘ ayyo dhammacārī samacārī ’’ tiādinā saddhā ahosi , sā saddhā te tava ajja idāni na upalabbhati .
Tasmā yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetan ti catupaccayadānaṃ , tuyhameva etaṃ hotu , na tena mayhaṃ attho , sammā pasannacittena hi dānaṃ nāma dātabbanti adhippāyo .
Atha vā yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetan ti yaṃ tava mayi ajja agāravaṃ pavattaṃ , taṃ tuyhameva , tassa phalaṃ tayā eva paccanubhavitabbaṃ , na mayāti attho .
Natthi duccaritaṃ mamāti mama pana duccaritaṃ nāma natthi maggeneva duccaritahetūnaṃ kilesānaṃ samucchinnattā .
Aniccā hi calā saddhāti yasmā pothujjanikā saddhā aniccā ekantikā na hoti , tato eva calā assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya , thusarāsimhi nikhātakhāṇukaṃ viya ca anavaṭṭhitā .
Evaṃ diṭṭhā hi sā mayāti evaṃ bhūtā ca sā saddhā mayā tayi diṭṭhā paccakkhato viditā .
Rajjantipi virajjantīti evaṃ tassā anavaṭṭhitattā eva ime sattā kadāci katthaci mittasanthavavasena rajjanti sinehampi karonti , kadāci virajjanti virattacittā honti .
Tattha kiṃ jiyyate munīti tasmiṃ puthujjanānaṃ rajjane virajjane ca muni pabbajito kiṃ jiyyati , kā tassa hānīti attho .
‘‘ Sace mama paccaye na gaṇhatha , kathaṃ tumhe yāpethā ’’ ti evaṃ mā cintayīti dassento ‘‘ paccatī ’’ ti gāthamāha .
Tassattho munino pabbajitassa bhattaṃ nāma kule kule anugharaṃ divase divaseV1.393 thokaṃ thokaṃ paccate , na ca tuyhaṃ eva gehe .
Piṇḍikāya carissāmi , atthi jaṅghabalaṃ mamāti atthi me jaṅghabalaṃ , nāhaṃ obhaggajaṅgho na khañjo na ca pādarogī , tasmāP2.101 piṇḍikāya missakabhikkhāya carissāmi ,‘‘ yathāpi bhamaro pupphan ’’ tiādinā ( dha . pa .49; netti .123) satthārā vuttanayena piṇḍāya caritvā yāpessāmīti dasseti .Sāṭimattiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Upālittheragāthāvaṇṇanā
Saddhāya
M1.463 abhinikkhammāti āyasmato upālittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulaghare nibbatto ekadivasaṃ satthu dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi .
So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kappakagehe paṭisandhiṃ gaṇhi , upālī tissa nāmaṃ akaṃsu .
So vayappatto anuruddhādīnaṃ channaṃ khattiyānaṃ pasādako hutvā tathāgate anupiyambavane viharante pabbajanatthāya nikkhamantehi chahi khattiyehi saddhiṃ nikkhamitvā pabbaji .
Tassa pabbajjāvidhānaṃ pāḷiyaṃ āgatameva ( cūḷava .330).
So pabbajitvā upasampanno satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ‘‘ mayhaṃ , bhante , araññavāsaṃ anujānāthā ’’ ti āha .
Bhikkhu tava araññe vasantassa ekameva dhuraṃ vaḍḍhissati , amhākaṃ pana santike vasantassa ganthadhurañca vipassanādhurañca paripūressatīti .
Thero satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.1.441-595)–
‘‘ Nagare haṃsavatiyā , sujāto nāma brāhmaṇo ;
Asītikoṭinicayo , pahūtadhanadhaññavā .
‘‘ Ajjhāyako mantadharo , tiṇṇaṃ vedāna pāragū ;
Lakkhaṇe itihāse ca , sadhamme pāramiṃ gato .
‘‘ Paribbājā ekasikhā , gotamā buddhasāvakā ;
Carakā tāpasā ceva , caranti mahiyā tadā .
‘‘ TepiV1.394 maṃ parivārenti , brāhmaṇo vissuto iti ;
Bahujjano maṃ pūjeti , nāhaṃ pūjemi kiñcanaṃ .
‘‘ Pūjārahaṃ na passāmi , mānatthaddho ahaṃ tadā ;
Buddhoti vacanaṃ natthi , tāva nuppajjate jino .
‘‘ Accayena ahorattaṃ , padumuttaranāmako ;
Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā , loke uppajji cakkhumā .
‘‘ VitthārikeM1.464 bāhujaññe , puthubhūte ca sāsane ;
Upāgami tadā buddho , nagaraṃ haṃsasavhayaṃ .
‘‘ Pitu atthāya so buddho , dhammaṃ desesi cakkhumā ;
Tena kālena parisā , samantā yojanaṃ tadā .
‘‘ Sammato manujānaṃ so , sunando nāma tāpaso ;
Yāvatā buddhaparisā , pupphehacchādayī tadā .
‘‘ Catusaccaṃ pakāsente , seṭṭhe ca pupphamaṇḍape ;
Koṭisatasahassānaṃ , dhammābhisamayo ahu .
‘‘ Sattarattindivaṃ buddho , vassetvā dhammavuṭṭhiyo ;
Aṭṭhame divase patte , sunandaṃ kittayī jino .
‘‘ Devaloke manusse vā , saṃsaranto ayaṃ bhave ;
Sabbesaṃ pavaro hutvā , bhavesu saṃsarissati .
‘‘ Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo ;
Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .
‘‘ Tassa dhammesu dāyādo , oraso dhammanimmito ;
Mantāṇiputto puṇṇoti , hessati satthu sāvako .
‘‘ Evaṃ kittayi sambuddho , sunandaṃ tāpasaṃ tadā ;
Hāsayanto janaṃ sabbaṃ , dassayanto sakaṃ balaṃ .
‘‘ Katañjalī namassanti , sunandaṃ tāpasaṃ janā ;
Buddhe kāraṃ karitvāna , sodhesi gatimattano .
‘‘ Tattha me ahu saṅkappo , sutvāna munino vacaṃ ;
Ahampi kāraṃ kassāmi , yathā passāmi gotamaṃ .
‘‘ Evāhaṃ cintayitvāna , kiriyaṃ cintayiṃ mama ;
Kyāhaṃ kammaṃ ācarāmi , puññakkhette anuttare .
‘‘ Ayañca pāṭhiko bhikkhu , sabbapāṭhissa sāsane ;
Vinaye agganikkhitto , taṃ ṭhānaṃ patthaye ahaṃ .
‘‘ IdaṃM1.465V1.395 me amitaṃ bhogaṃ , akkhobhaṃ sāgarūpamaṃ ;
Tena bhogena buddhassa , ārāmaṃ māpaye ahaṃ .
‘‘ Sobhanaṃ nāma ārāmaṃ , nagarassa puratthato ;
Kiṇitvā satasahassena , saṅghārāmaṃ amāpayiṃ .
‘‘ Kūṭāgāre ca pāsāde , maṇḍape hammiye guhā ;
Caṅkame sukate katvā , saṅghārāmaṃ amāpayiṃ .
‘‘ Jantāgharaṃ aggisālaṃ , atho udakamāḷakaṃ ;
Nhānagharaṃ māpayitvā , bhikkhusaṅghassadāsahaṃ .
‘‘ Āsandiyo pīṭhake ca , paribhoge ca bhājane ;
Ārāmikañca bhesajjaṃ , sabbametaṃ adāsahaṃ .
‘‘ Ārakkhaṃ paṭṭhapetvāna , pākāraṃ kārayiṃ daḷhaṃ ;
Mā naṃ koci viheṭhesi , santacittāna tādinaṃ .
‘‘ Satasahassenāvāsaṃ , saṅghārāme amāpayiṃ ;
Vepullaṃ taṃ māpayitvā , sambuddhaṃ upanāmayiṃ .
‘‘ Niṭṭhāpito mayārāmo , sampaṭiccha tuvaṃ muni ;
Niyyādessāmi taṃ vīra , adhivāsehi cakkhuma .
‘‘ Padumuttaro lokavidū , āhutīnaṃ paṭiggaho ;
Mama saṅkappamaññāya , adhivāsesi nāyako .
‘‘ Adhivāsanamaññāya , sabbaññussa mahesino ;
Bhojanaṃ paṭiyādetvā , kālamārocayiṃ ahaṃ .
‘‘ Ārocitamhi kālamhi , padumuttaranāyako ;
Khīṇāsavasahassehi , ārāmaṃ me upāgami .
‘‘ Nisinnaṃ kālamaññāya , annapānena tappayiṃ ;
Bhuttāviṃ kālamaññāya , idaṃ vacanamabraviṃ .
‘‘ Kīto satasahassena , tattakeneva kārito ;
Sobhano nāma ārāmo , sampaṭiccha tuvaṃ muni .
‘‘ IminārāmadānenaM1.466 , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Bhave nibbattamānohaṃ , labhāmi mama patthitaṃ .
‘‘ Paṭiggahetvā sambuddho , saṅghārāmaṃ sumāpitaṃ ;
Bhikkhusaṅghe nisīditvā , idaṃ vacanamabravi .
‘‘ Yo so buddhassa pādāsi , saṅghārāmaṃ sumāpitaṃ ;
Tamahaṃ kittayissāmi , suṇātha mama bhāsato .
‘‘ HatthīV1.396 assā rathā pattī , senā ca caturaṅginī ;
Parivāressantimaṃ niccaṃ , saṅghārāmassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Saṭṭhi tūrasahassāni , bheriyo samalaṅkatā ;
Parivāressantimaṃ niccaṃ , saṅghārāmassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Chaḷasītisahassāni , nāriyo samalaṅkatā ;
Vicittavatthābharaṇā , āmuttamaṇikuṇḍalā .
‘‘ Aḷārapamhā hasulā , susaññā tanumajjhimā ;
Parivāressantimaṃ niccaṃ , saṅghārāmassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Tiṃsakappasahassāni , devaloke ramissati ;
Sahassakkhattuṃ devindo , devarajjaṃ karissati .
‘‘ Devarājena pattabbaṃ , sabbaṃ paṭilabhissati ;
Anūnabhogo hutvāna , devarajjaṃ karissati .
‘‘ Sahassakkhattuṃ cakkavattī , rājā raṭṭhe bhavissati .
Pathabyā rajjaṃ vipulaṃ , gaṇanāto asaṅkhiyaṃ .
‘‘ Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo ;
Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .
‘‘ Tassa dhammesu dāyādo , oraso dhammanimmito ;
Upāli nāma nāmena , hessati satthu sāvako .
‘‘ Vinaye pāramiṃ patvā , ṭhānāṭhāne ca kovido ;
Jinasāsanaṃ dhārento , viharissatināsavo .
‘‘ SabbametaṃM1.467 abhiññāya , gotamo sakyapuṅgavo ;
Bhikkhusaṅghe nisīditvā , etadagge ṭhapessati .
‘‘ Aparimeyyupādāya , patthemi tava sāsanaṃ ;
So me attho anuppatto , sabbasaṃyojanakkhayo .
‘‘ Yathā sūlāvuto poso , rājadaṇḍena tajjito ;
Sūle sātaṃ avindanto , parimuttiṃva icchati .
‘‘ Tathevāhaṃ mahāvīra , bhavadaṇḍena tajjito ;
Kammasūlāvuto santo , pipāsāvedanaṭṭito .
‘‘ Bhave sātaṃ na vindāmi , ḍayhanto tīhi aggibhi ;
Parimuttiṃ gavesāmi , yathāpi rājadaṇḍito .
‘‘ Yathā visādo puriso , visena paripīḷito ;
Agadaṃ so gaveseyya , visaghātāyupālanaṃ .
‘‘ GavesamānoV1.397 passeyya , agadaṃ visaghātakaṃ ;
Taṃ pivitvā sukhī assa , visamhā parimuttiyā .
‘‘ Tathevāhaṃ mahāvīra , yathā visahato naro ;
Sampīḷito avijjāya , saddhammāgadamesahaṃ .
‘‘ Dhammāgadaṃ gavesanto , addakkhiṃ sakyasāsanaṃ ;
Aggaṃ sabbosadhānaṃ taṃ , sabbasallavinodanaṃ .
‘‘ Dhammosadhaṃ pivitvāna , visaṃ sabbaṃ samūhaniṃ ;
Ajarāmaraṃ sītibhāvaṃ , nibbānaṃ phassayiṃ ahaṃ .
‘‘ Yathā bhūtaṭṭito poso , bhūtaggāhena pīḷito ;
Bhūtavejjaṃ gaveseyya , bhūtasmā parimuttiyā .
‘‘ Gavesamāno passeyya , bhūtavijjāsu kovidaṃ ;
Tassa so vihane bhūtaṃ , samūlañca vināsaye .
‘‘ Tathevāhaṃ mahāvīra , tamaggāhena pīḷito ;
Ñāṇālokaṃ gavesāmi , tamato parimuttiyā .
‘‘ AthaddasaṃM1.468 sakyamuniṃ , kilesatamasodhanaṃ ;
So me tamaṃ vinodesi , bhūtavejjova bhūtakaṃ .
‘‘ Saṃsārasotaṃ sañchindiṃ , taṇhāsotaṃ nivārayiṃ ;
Bhavaṃ ugghāṭayiṃ sabbaṃ , bhūtavejjova mūlato .
‘‘ Garuḷo yathā opatati , pannagaṃ bhakkhamattano ;
Samantā yojanasataṃ , vikkhobheti mahāsaraṃ .
‘‘ Pannagaṃ so gahetvāna , adhosīsaṃ viheṭhayaṃ ;
Ādāya so pakkamati , yenakāmaṃ vihaṅgamo .
‘‘ Tathevāhaṃ mahāvīra , yathāpi garuḷo balī ;
Asaṅkhataṃ gavesanto , dose vikkhālayiṃ ahaṃ .
‘‘ Diṭṭho ahaṃ dhammavaraṃ , santipadamanuttaraṃ ;
Ādāya viharāmetaṃ , garuḷo pannagaṃ yathā .
‘‘ Āsāvatī nāma latā , jātā cittalatāvane ;
Tassā vassasahassena , ekaṃ nibbattate phalaṃ .
‘‘ Taṃ devā payirupāsanti , tāvadūraphale sati ;
Devānaṃ sā piyā evaṃ , āsāvatī latuttamā .
‘‘ Satasahassupādāya , tāhaṃ paricare muni ;
Sāyaṃ pātaṃ namassāmi , devā āsāvatiṃ yathā .
‘‘ AvañjhāV1.398 pāricariyā , amoghā ca namassanā ;
Dūrāgatampi maṃ santaṃ , khaṇoyaṃ na virādhayi .
‘‘ Paṭisandhiṃ na passāmi , vicinanto bhave ahaṃ ;
Nirūpadhi vippamutto , upasanto carāmahaṃ .
‘‘ Yathāpi padumaṃ nāma , sūriyaraṃsena pupphati ;
Tathevāhaṃ mahāvīra , buddharaṃsena pupphito .
‘‘ Yathā balākayonimhi , na vijjati pumo sadā ;
Meghesu gajjamānesu , gabbhaṃ gaṇhanti tā sadā .
‘‘ CirampiM1.469 gabbhaṃ dhārenti , yāva megho na gajjati ;
Bhārato parimuccanti , yadā megho pavassati .
‘‘ Padumuttarabuddhassa , dhammameghena gajjato ;
Saddena dhammameghassa , dhammagabbhaṃ agaṇhahaṃ .
‘‘ Satasahassupādāya , puññagabbhaṃ dharemahaṃ ;
Nappamuccāmi bhārato , dhammamegho na gajjati .
‘‘ Yadā tuvaṃ sakyamuni , ramme kapilavatthave ;
Gajjasi dhammameghena , bhārato parimuccahaṃ .
‘‘ Suññataṃ animittañca , tathāppaṇihitampi ca ;
Caturo ca phale sabbe , dhammevaṃ vijanayiṃ ahaṃ .
‘‘ Aparimeyyupādāya , patthemi tava sāsanaṃ ;
So me attho anuppatto , santipadamanuttaraṃ .
‘‘ Vinaye pāramiṃ patto , yathāpi pāṭhiko isi ;
Na me samasamo atthi , dhāremi sāsanaṃ ahaṃ .
‘‘ Vinaye khandhake cāpi , tikacchede ca pañcake ;
Ettha me vimati natthi , akkhare byañjanepi vā .
‘‘ Niggahe paṭikamme ca , ṭhānāṭhāne ca kovido ;
Osāraṇe vuṭṭhāpane , sabbattha pāramiṃ gato .
‘‘ Vinaye khandhake vāpi , nikkhipitvā padaṃ ahaṃ ;
Ubhato viniveṭhetvā , rasato osareyyahaṃ .
‘‘ Niruttiyā sukusalo , atthānatthe ca kovido ;
Anaññātaṃ mayā natthi , ekaggo satthu sāsane .
‘‘ Rūpadakkho ahaṃ ajja , sakyaputtassa sāsane ;
Kaṅkhaṃ sabbaṃ vinodemi , chindāmi sabbasaṃsayaṃ .
‘‘ PadaṃV1.399 anupadañcāpi , akkharañcāpi byañjanaṃ ;
Nidāne pariyosāne , sabbattha kovido ahaṃ .
‘‘ YathāpiM1.470 rājā balavā , niggaṇhitvā parantape ;
Vijinitvāna saṅgāmaṃ , nagaraṃ tattha māpaye .
‘‘ Pākāraṃ parikhañcāpi , esikaṃ dvārakoṭṭhakaṃ ;
Aṭṭālake ca vividhe , kāraye nagare bahū .
‘‘ Siṅghāṭakaṃ caccarañca , suvibhattantarāpaṇaṃ ;
Kārayeyya sabhaṃ tattha , atthānatthavinicchayaṃ .
‘‘ Nigghātatthaṃ amittānaṃ , chiddāchiddañca jānituṃ ;
Balakāyassa rakkhāya , senāpaccaṃ ṭhapeti so .
‘‘ Ārakkhatthāya bhaṇḍassa , nidhānakusalaṃ naraṃ ;
Mā me bhaṇḍaṃ vinassīti , bhaṇḍarakkhaṃ ṭhapeti so .
‘‘ Mamatto hoti yo rañño , vuddhiṃ yassa ca icchati ;
Tassādhikaraṇaṃ deti , mittassa paṭipajjituṃ .
‘‘ Uppātesu nimittesu , lakkhaṇesu ca kovidaṃ ;
Ajjhāyakaṃ mantadharaṃ , porohicce ṭhapeti so .
‘‘ Etehaṅgehi sampanno , khattiyoti pavuccati ;
Sadā rakkhanti rājānaṃ , cakkavākova dukkhitaṃ .
‘‘ Tatheva tvaṃ mahāvīra , hatāmittova khattiyo ;
Sadevakassa lokassa , dhammarājāti vuccati .
‘‘ Titthiye nihanitvāna , mārañcāpi sasenakaṃ ;
Tamandhakāraṃ vidhamitvā , dhammanagaraṃ amāpayi .
‘‘ Sīlaṃ pākārakaṃ tattha , ñāṇaṃ te dvārakoṭṭhakaṃ ;
Saddhā te esikā vīra , dvārapālo ca saṃvaro .
‘‘ Satipaṭṭhānamaṭṭālaṃ , paññā te caccaraṃ mune ;
Iddhipādañca siṅghāṭaṃ , dhammavīthi sumāpitā .
‘‘ Suttantaṃ abhidhammañca , vinayañcāpi kevalaṃ ;
Navaṅgaṃ buddhavacanaṃ , esā dhammasabhā tava .
‘‘ SuññataṃM1.471 animittañca , vihārañcappaṇīhitaṃ ;
Āneñjañca nirodho ca , esā dhammakuṭī tava .
‘‘ Paññāya aggo nikkhitto , paṭibhāne ca kovido ;
Sāriputtoti nāmena , dhammasenāpatī tava .
‘‘ CutūpapātakusaloV1.400 , iddhiyā pāramiṃ gato ;
Kolito nāma nāmena , porohicco tavaṃ mune .
‘‘ Porāṇakavaṃsadharo , uggatejo durāsado ;
Dhutavādīguṇenaggo , akkhadasso tavaṃ mune .
‘‘ Bahussuto dhammadharo , sabbapāṭhī ca sāsane ;
Ānando nāma nāmena , dhammārakkho tavaṃ mune .
‘‘ Ete sabbe atikkamma , pamesi bhagavā mamaṃ ;
Vinicchayaṃ me pādāsi , vinaye viññudesitaṃ .
‘‘ Yo koci vinaye pañhaṃ , pucchati buddhasāvako ;
Tattha me cintanā natthi , taññevatthaṃ kathemahaṃ .
‘‘ Yāvatā buddhakhettamhi , ṭhapetvā taṃ mahāmuni ;
Vinaye mādiso natthi , kuto bhiyyo bhavissati .
‘‘ Bhikkhusaṅghe nisīditvā , evaṃ gajjati gotamo ;
Upālissa samo natthi , vinaye khandhakesu ca .
‘‘ Yāvatā buddhabhaṇitaṃ , navaṅgaṃ satthusāsanaṃ ;
Vinayogadhaṃ taṃ sabbaṃ , vinayamūlapassino .
‘‘ Mama kammaṃ saritvāna , gotamo sakyapuṅgavo ;
Bhikkhusaṅghe nisīditvā , etadagge ṭhapesi maṃ .
‘‘ Satasahassupādāya , imaṃ ṭhānaṃ apatthayiṃ ;
So me attho anuppatto , vinaye pāramiṃ gato .
‘‘ Sakyānaṃ nandijanano , kappako āsahaṃ pure ;
Vijahitvāna taṃ jātiṃ , putto jāto mahesino .
‘‘ ItoM1.472 dutiyake kappe , añjaso nāma khattiyo ;
Anantatejo amitayaso , bhūmipālo mahaddhano .
‘‘ Tassa rañño ahaṃ putto , candano nāma khattiyo ;
Jātimadenupatthaddho , yasabhogamadena ca .
‘‘ Nāgasatasahassāni , sabbālaṅkārabhūsitā ;
Tidhāpabhinnā mātaṅgā , parivārenti maṃ sadā .
‘‘ Sabalehi paretohaṃ , uyyānaṃ gantukāmako ;
Āruyha sirikaṃ nāgaṃ , nagarā nikkhamiṃ tadā .
‘‘ Caraṇena ca sampanno , guttadvāro susaṃvuto ;
Devalo nāma sambuddho , āgacchi purato mama .
‘‘ PesetvāV1.401 sirikaṃ nāgaṃ , buddhaṃ āsādayiṃ tadā ;
Tato sañjātakopo so , nāgo nuddharate padaṃ .
‘‘ Nāgaṃ ruṇṇamanaṃ disvā , buddhe kodhaṃ akāsahaṃ ;
Vihesayitvā sambuddhaṃ , uyyānaṃ agamāsahaṃ .
‘‘ Sātaṃ tattha na vindāmi , siro pajjalito yathā ;
Pariḷāhena ḍayhāmi , macchova baḷisādako .
‘‘ Sasāgarantā pathavī , ādittā viya hoti me ;
Pitu santikupāgamma , idaṃ vacanamabraviṃ .
‘‘ Āsīvisaṃva kupitaṃ , aggikkhandhaṃva āgataṃ ;
Mattaṃva kuñjaraṃ dantiṃ , yaṃ sayambhumasādayiṃ .
‘‘ Āsādito mayā buddho , ghoro uggatapo jino ;
Purā sabbe vinassāma , khamāpessāma taṃ muniṃ .
‘‘ No ce taṃ nijjhāpessāma , attadantaṃ samāhitaṃ ;
Orena sattadivasā , raṭṭhaṃ me vidhamissati .
‘‘ Sumekhalo kosiyo ca , siggavo cāpi sattako ;
Āsādayitvā isayo , duggatā te saraṭṭhakā .
‘‘ YadāM1.473 kuppanti isayo , saññatā brahmacārino ;
Sadevakaṃ vināsenti , sasāgaraṃ sapabbataṃ .
‘‘ Tiyojanasahassamhi , purise sannipātayiṃ ;
Accayaṃ desanatthāya , sayambhuṃ upasaṅkamiṃ .
‘‘ Allavatthā allasirā , sabbeva pañjalīkatā ;
Buddhassa pāde nipatitvā , idaṃ vacanamabravuṃ .
‘‘ Khamassu tvaṃ mahāvīra , abhiyācati taṃ jano ;
Pariḷāhaṃ vinodehi , mā no raṭṭhaṃ vināsaya .
‘‘ Sadevamānusā sabbe , sadānavā sarakkhasā ;
Ayomayena kūṭena , siraṃ bhindeyyu me sadā .
‘‘ Dake aggi na saṇṭhāti , bījaṃ sele na rūhati ;
Agade kimi na saṇṭhāti , kopo buddhe na jāyati .
‘‘ Yathā ca bhūmi acalā , appameyyo ca sāgaro ;
Anantako ca ākāso , evaṃ buddhā akhobhiyā .
‘‘ Sadā khantā mahāvīrā , khamitā ca tapassino ;
Khantānaṃ khamitānañca , gamanaṃ taṃ na vijjati .
‘‘ IdaṃV1.402 vatvāna sambuddho , pariḷāhaṃ vinodayaṃ ;
Mahājanassa purato , nabhaṃ abbhuggamī tadā .
‘‘ Tena kammenahaṃ vīra , hīnattaṃ ajjhupāgato ;
Samatikkamma taṃ jātiṃ , pāvisiṃ abhayaṃ puraṃ .
‘‘ Tadāpi maṃ mahāvīra , ḍayhamānaṃ susaṇṭhitaṃ ;
Pariḷāhaṃ vinodesi , sayambhuñca khamāpayiṃ .
‘‘ Ajjāpi maṃ mahāvīra , ḍayhamānaṃ tihaggibhi ;
Nibbāpesi tayo aggī , sītibhāvañca pāpayiṃ .
‘‘ Yesaṃ sotāvadhānatthi , suṇātha mama bhāsato ;
Atthaṃ tuyhaṃ pavakkhāmi , yathā diṭṭhaṃ padaṃ mama .
‘‘ SayambhuṃM1.474 taṃ vimānetvā , santacittaṃ samāhitaṃ ;
Tena kammenahaṃ ajja , jātomhi nīcayoniyaṃ .
‘‘ Mā vo khaṇaṃ virādhetha , khaṇātītā hi socare ;
Sadatthe vāyameyyātha , khaṇo vo paṭipādito .
‘‘ Ekaccānañca vamanaṃ , ekaccānaṃ virecanaṃ ;
Visaṃ halāhalaṃ eke , ekaccānañca osadhaṃ .
‘‘ Vamanaṃ paṭipannānaṃ , phalaṭṭhānaṃ virecanaṃ ;
Osadhaṃ phalalābhīnaṃ , puññakkhettaṃ gavesinaṃ .
‘‘ Sāsanena viruddhānaṃ , visaṃ halāhalaṃ yathā ;
Āsīviso diṭṭhaviso , evaṃ jhāpeti taṃ naraṃ .
‘‘ Sakiṃ pītaṃ halāhalaṃ , uparundhati jīvitaṃ ;
Sāsanena virujjhitvā , kappakoṭimhi ḍayhati .
‘‘ Khantiyā avihiṃsāya , mettacittavatāya ca ;
Sadevakaṃ so tāreti , tasmā te avirādhiyā .
‘‘ Lābhālābhe na sajjanti , sammānanavimānane ;
Pathavīsadisā buddhā , tasmā te na virādhiyā .
‘‘ Devadatte ca vadhake , core aṅgulimālake ;
Rāhule dhanapāle ca , sabbesaṃ samako muni .
‘‘ Etesaṃ paṭigho natthi , rāgomesaṃ na vijjati ;
Sabbesaṃ samako buddho , vadhakassorasassa ca .
‘‘ Panthe disvāna kāsāvaṃ , chaḍḍitaṃ mīḷhamakkhitaṃ ;
Sirasmiṃ añjaliṃ katvā , vanditabbaṃ isiddhajaṃ .
‘‘ AbbhatītāV1.403 ca ye buddhā , vattamānā anāgatā ;
Dhajenānena sujjhanti , tasmā ete namassiyā .
‘‘ Satthukappaṃ suvinayaṃ , dhāremi hadayenahaṃ ;
Namassamāno vinayaṃ , viharissāmi sabbadā .
‘‘ VinayoM1.475 āsayo mayhaṃ , vinayo ṭhānacaṅkamaṃ ;
Kappemi vinaye vāsaṃ , vinayo mama gocaro .
‘‘ Vinaye pāramippatto , samathe cāpi kovido ;
Upāli taṃ mahāvīra , pāde vandati satthuno .
‘‘ So ahaṃ vicarissāmi , gāmā gāmaṃ purā puraṃ ;
Namassamāno sambuddhaṃ , dhammassa ca sudhammataṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Tattha hi naṃ satthā sayameva sakalaṃ vinayapiṭakaṃ uggaṇhāpesi .
So aparabhāge bhārukacchakavatthuṃ ( pārā .78) ajjukavatthuṃ ( pārā .158) kumārakassapavatthunti imāni tīṇi vatthūni vinicchayi .
Satthā ekekasmiṃ vinicchite sādhukāraṃ datvā tayopi vinicchaye aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .
So aparabhāge ekasmiṃ uposathadivase pātimokkhuddesasamaye bhikkhū ovadanto –