16. Piyavaggo

1. Tayojanapabbajitavatthu

AyogetiV2.159M2.178P3.273 imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tayo pabbajite ārabbha kathesi .

Sāvatthiyaṃ kira ekasmiṃ kule mātāpitūnaṃ ekaputtako ahosi piyo manāpo .

So ekadivasaṃ gehe nimantitānaṃ bhikkhūnaṃ anumodanaṃ karontānaṃ dhammakathaṃ sutvā pabbajitukāmo hutvā mātāpitaro pabbajjaṃ yāci .

Te nānujāniṃsu .

Tassa etadahosi –

‘‘ ahaṃ mātāpitūnaṃ apassantānaṃyeva bahi gantvā pabbajissāmī ’’ ti .

Athassa pitā bahi nikkhamanto ‘‘ imaṃ rakkheyyāsī ’’ ti mātaraṃ paṭicchāpesi , mātā bahi nikkhamantī pitaraṃ paṭicchāpesi .

Athassa ekadivasaṃ pitari bahi gate mātā ‘‘ puttaṃ rakkhissāmī ’’ ti ekaṃ dvārabāhaṃ nissāya ekaṃ pādehi uppīḷetvā chamāya nisinnā suttaṃ kantati .

So ‘‘ imaṃ vañcetvā gamissāmī ’’ ti cintetvā ,‘‘ amma , thokaṃ tāva apehi , sarīravalañjaṃ karissāmī ’’ ti vatvā tāya pāde samiñjite nikkhamitvā vegena vihāraṃ gantvā bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘ pabbājetha maṃ , bhante ’’ tiP3.274 yācitvā tesaṃ santike pabbaji .

Athassa pitā āgantvā mātaraṃ pucchi –

‘‘ kahaṃ me putto ’’ ti ?

‘‘ Sāmi , imasmiṃ padese ahosī ’’ ti .

So ‘‘ kahaṃ nu kho me putto ’’ ti olokento taṃ adisvā ‘‘ vihāraṃ gato bhavissatī ’’ ti vihāraṃ gantvā puttaṃ pabbajitaṃ disvā kanditvā roditvā ,‘‘ tāta , kiṃ maṃ nāsesī ’’ ti vatvā ‘‘ mama putte pabbajite ahaṃ idāni gehe kiṃ karissāmī ’’ ti sayampi bhikkhū yācitvā pabbaji .

Athassa mātāpi ‘‘ kiṃ nu kho me putto ca pati ca cirāyanti , kacci vihāraṃ gantvā pabbajitā ’’ ti te olokentī vihāraṃ gantvā ubhopi pabbajite disvā ‘‘ imesaṃ pabbajitakāle mama gehena ko attho ’’ ti sayampi bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbaji .

Te pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkonti , vihārepi bhikkhuniupassayepi ekatova nisīditvā sallapantā divasaṃ vītināmenti .

Tena bhikkhūpi bhikkhūniyopi ubbāḷhā honti .

AthekadivasaṃV2.160M2.179 bhikkhū nesaṃ kiriyaṃ satthuṃ ārocesuṃ .

Satthā te pakkosāpetvā ‘‘ saccaṃ kira tumhe evaṃ karothā ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccan ’’ ti vutte ‘‘ kasmā evaṃ karotha ?

Na hi esa pabbajitānaṃ yogo ’’ ti .

‘‘ Bhante , vinā bhavituṃ na sakkomā ’’ ti .

‘‘ Pabbajitakālato paṭṭhāya evaṃ karaṇaṃ ayuttaṃ .

Piyānañhi adassanaṃ , appiyānañca dassanaṃ dukkhameva .

Tasmā sattesu ca saṅkhāresu ca kañci piyaṃ vā appiyaṃ vā kātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

209.

‘‘ Ayoge yuñjamattānaṃ , yogasmiñca ayojayaṃ ;

Atthaṃ hitvā piyaggāhī , pihetattānuyoginaṃ .

210.

‘‘ MāP3.275 piyehi samāgañchi , appiyehi kudācanaṃ ;

Piyānaṃ adassanaṃ dukkhaṃ , appiyānañca dassanaṃ .

211.

‘‘ Tasmā piyaṃ na kayirātha , piyāpāyo hi pāpako ;

Ganthā tesaṃ na vijjanti , yesaṃ natthi piyāppiyan ’’ ti .

Tattha ayogeti ayuñjitabbe ayonisomanasikāre .

Vesiyāgocarādibhedassa hi chabbidhassa agocarassa sevanaṃ idha ayonisomanasikāro nāma , tasmiṃ ayonisomanasikāre attānaṃ yuñjantoti attho .

Yogasmin ti tabbiparīte ca yonisomanasikāre ayuñjantoti attho .

Atthaṃ hitvāti pabbajitakālato paṭṭhāya adhisīlādisikkhattayaṃ attho nāma , taṃ atthaṃ hitvā .

Piyaggāhīti pañcakāmaguṇasaṅkhātaṃ piyameva gaṇhanto .

Pihetattānuyoginan ti tāya paṭipattiyā sāsanato cuto gihibhāvaṃ patvā pacchā ye attānuyogaṃ anuyuttā sīlādīni sampādetvā devamanussānaṃ santikā sakkāraṃ labhanti , tesaṃ piheti ,‘‘ aho vatāhampi evarūpo assan ’’ ti icchatīti attho .

Mā piyehīti piyehi sattehi vā saṅkhārehi vā kudācanaṃ ekakkhaṇepi na samāgaccheyya , tathā appiyehi .

Kiṃ kāraṇā ?

Piyā nañhi viyogavasena adassanaṃ appiyānañca upasaṅkamanavasena dassanaṃ nāma dukkhaṃ .

Tasmāti yasmā idaṃ ubhayampi dukkhaṃ , tasmā kañci sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā piyaṃ nāma na kareyya .

Piyāpāyo hīti piyehiP3.276 apāyo viyogoM2.180 .

Pāpakoti lāmako .

Ganthā tesaṃ na vijjantīti yesaṃ piyaṃ natthi , tesaṃ abhijjhākāyaganthoV2.161 pahīyati .

Yesaṃ appiyaṃ natthi , tesaṃ byāpādo kāyagantho .

Tesu pana dvīsu pahīnesu sesaganthā pahīnā honti .

Tasmā piyaṃ vā appiyaṃ vā na kattabbanti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Tena pana tayo janā ‘‘ mayaṃ vinā bhavituṃ na sakkomā ’’ ti vibbhamitvā gehameva agamiṃsūti .

Tayojanapabbajitavatthu paṭhamaṃ .

2. Aññatarakuṭumbikavatthu

Piyato jāyatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi .

So hi attano putte kālakate puttasokābhibhūto āḷāhanaṃ gantvā rodati , puttasokaṃ sandhāretuṃ na sakkoti .

Satthā paccūsakāle lokaṃ volokento tassa sotāpattimaggassūpanissayaṃ disvā piṇḍapātapaṭikkanto ekaṃ pacchāsamaṇaṃ gahetvā tassa gehadvāraṃ agamāsi .

So satthu āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘ mayā saddhiṃ paṭisanthāraṃ kātukāmo bhavissatī ’’ ti satthāraṃ pavesetvā gehamajjhe āsanaṃ paññāpetvā satthari nisinne āgantvā ekamantaṃ nisīdi .

Atha naṃ satthā ‘‘ kiṃ nu kho , upāsaka , dukkhitosī ’’ ti pucchitvā tena puttaviyogadukkhe ārocite ,‘‘ upāsaka , mā cintayi , idaṃ maraṇaṃ nāma na ekasmiṃyevaP3.277 ṭhāne , na ca ekasseva hoti , yāvatā pana bhavuppatti nāma atthi , sabbasattānaṃ hotiyeva .

Ekasaṅkhāropi nicco nāma natthi .

Tasmā ‘ maraṇadhammaṃ mataṃ , bhijjanadhammaṃ bhinnan ’ ti yoniso paccavekkhitabbaṃ , na socitabbaṃ .

Porāṇapaṇḍitāpi hi puttassa matakāle ‘ maraṇadhammaṃ mataṃ , bhijjanadhammaṃ bhinnan ’ ti sokaṃ akatvā maraṇassatimeva bhāvayiṃsū ’’ ti vatvā ,‘‘ bhante , ke evamakaṃsu , kadā ca akaṃsu , ācikkhatha me ’’ ti yācito tassatthassa pakāsanatthaṃ atītaṃ āharitvā –

‘‘ UragovaM2.181 tacaṃ jiṇṇaṃ , hitvā gacchati saṃ tanuṃ ;

Evaṃ sarīre nibbhoge , pete kālakate sati .

‘‘ ḌayhamānoV2.162 na jānāti , ñātīnaṃ paridevitaṃ ;

Tasmā etaṃ na socāmi , gato so tassa yā gatī ’’ ti .( jā .1.5.19-20)–

Imaṃ pañcakanipāte uragajātakaṃ vitthāretvā ‘‘ evaṃ pubbe paṇḍitā piyaputte kālakate yathā etarahi tvaṃ kammante vissajjetvā nirāhāro rodanto vicarasi , tathā avicaritvā maraṇassatibhāvanābalena sokaṃ akatvā āhāraṃ paribhuñjiṃsu , kammantañca adhiṭṭhahiṃsuP3.278 .

Tasmā ‘ piyaputto me kālakato ’ ti mā cintayi .

Uppajjamāno hi soko vā bhayaṃ vā piyameva nissāya uppajjatī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

212.

‘‘ Piyato jāyatī soko , piyato jāyatī bhayaṃ ;

Piyato vippamuttassa , natthi soko kuto bhayan ’’ ti .

Tattha piyatoti vaṭṭamūlako hi soko vā bhayaṃ vā uppajjamānaṃ piyameva sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā nissāya uppajjati , tato pana vippamuttassa ubhayampetaṃ natthīti attho .

Desanāvasāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi , sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti .

Aññatarakuṭumbikavatthu dutiyaṃ .

3. Visākhāvatthu

Pemato jāyatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto visākhaṃ upāsikaṃ ārabbha kathesi .

Sā kira puttassa dhītaraṃ sudattaṃ nāma kumārikaṃ attano ṭhāne ṭhapetvā gehe bhikkhusaṅghassa veyyāvaccaṃ kāresi .

Sā aparena samayena kālamakāsi .

Sā tassā sarīranikkhepaṃ kāretvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī dukkhinī dummanā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃM2.182 nisīdi .

Atha naṃ satthā ‘‘ kiṃ nu kho tvaṃ , visākhe , dukkhinī dummanā assumukhāV2.163 rodamānā nisinnā ’’ tiP3.279 āha .

Sā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘ piyā me , bhante , sā kumārikā vattasampannā , idāni tathārūpaṃ na passāmī ’’ ti āha .

‘‘ Kittakā pana , visākhe , sāvatthiyaṃ manussā ’’ ti ?

‘‘ Bhante , tumhehiyeva me kathitaṃ satta janakoṭiyo ’’ ti .

‘‘ Sace panāyaṃ ettako jano tava nattāya sadiso bhaveyya , iccheyyāsi nan ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante ’’ ti .

‘‘ Kati pana janā sāvatthiyaṃ devasikaṃ kālaṃ karontī ’’ ti ?

‘‘ Bahū , bhante ’’ ti .

‘‘ Nanu evaṃ , bhante , tava asocanakālo na bhaveyya , rattindivaṃ rodantīyeva vicareyyāsī ’’ ti .

‘‘ Hotu , bhante , ñātaṃ mayā ’’ ti .

Atha naṃ satthā ‘‘ tena hi mā soci , soko vā bhayaṃ vā pematova jāyatī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

213.

‘‘ Pemato jāyatī soko , pemato jāyatī bhayaṃ ;

Pemato vippamuttassa , natthi soko kuto bhayan ’’ ti .

Tattha pematoti puttadhītādīsu kataṃ pemameva nissāya soko jāyatīti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Visākhāvatthu tatiyaṃ .

4. Licchavīvatthu

Ratiyā jāyatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā vesāliṃ nissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharanto licchavī ārabbha kathesi .

TeP3.280 kira ekasmiṃ chaṇadivase aññamaññaṃ asadisehi alaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānagamanatthāya nagarā nikkhamiṃsu .

Satthā piṇḍāya pavisanto te disvā bhikkhū āmantesi –

‘‘ passatha , bhikkhave , licchavayo , yehi devā tāvatiṃsā na diṭṭhapubbā , te ime olokentū ’’ ti vatvā nagaraṃ pāvisi .

Tepi uyyānaṃ gacchantā ekaṃ nagarasobhiniṃ itthiṃ ādāya gantvā taṃ nissāya issābhibhūtā aññamaññaṃ paharitvā lohitaṃM2.183 nadiṃ viya pavattayiṃsu .

Atha ne mañcenādāya ukkhipitvā āgamaṃsu .

Satthāpi katabhattakicco nagarā nikkhami .

Bhikkhūpi licchavayo tathā nīyamāne disvā satthāraṃ āhaṃsu –

‘‘ bhante , licchavirājānoV2.164 pātova alaṅkatapaṭiyattā devā viya nagarā nikkhamitvā idāni ekaṃ itthiṃ nissāya imaṃ byasanaṃ pattā ’’ ti .

Satthā ,‘‘ bhikkhave , soko vā bhayaṃ vā uppajjamānaṃ ratiṃ nissāya uppajjatiyevā ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

214.

‘‘ Ratiyā jāyatī soko , ratiyā jāyatī bhayaṃ ;

Ratiyā vippamuttassa , natthi soko kuto bhayan ’’ ti .

Tattha ratiyāti pañcakāmaguṇaratito , taṃ nissāyāti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Licchavīvatthu catutthaṃ .

5. Anitthigandhakumāravatthu

KāmatotiP3.281 imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto anitthigandhakumāraṃ nāma ārabbha kathesi .

So kira brahmalokā cutasatto sāvatthiyaṃ mahābhogakule nibbatto jātadivasato paṭṭhāya itthisamīpaṃ upagantuṃ na icchati , itthiyā gayhamāno rodati .

Vatthacumbaṭakena naṃ gahetvā thaññaṃ pāyenti .

So vayappatto mātāpitūhi ,‘‘ tāta , āvāhaṃ te karissāmā ’’ ti vutte ‘‘ na me itthiyā attho ’’ ti paṭikkhipitvā punappunaṃ yāciyamāno pañcasate suvaṇṇakāre pakkosāpetvā rattasuvaṇṇanikkhasahassaṃ dāpetvā ativiya pāsādikaṃ ghanakoṭṭimaṃ itthirūpaṃ kāretvā puna mātāpitūhi ,‘‘ tāta , tayi āvāhaṃ akaronte kulavaṃso na patiṭṭhahissati , kumārikaṃ te ānessāmā ’’ ti vutte ‘‘ tena hi sace me evarūpaṃ kumārikaṃ ānessatha , karissāmi vo vacanan ’’ ti taṃ suvaṇṇarūpakaṃ dasseti .

Athassa mātāpitaro abhiññāte brāhmaṇe pakkosāpetvā ‘‘ amhākaṃ putto mahāpuñño , avassaṃ iminā saddhiṃ katapuññāM2.184 kumārikā bhavissati , gacchatha imaṃ suvaṇṇarūpakaṃ gahetvā evarūpaṃ kumārikaṃ āharathā ’’ ti pahiṇiṃsu .

Te ‘‘ sādhū ’’ ti cārikaṃ carantā maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ gatā .

Tasmiñca nagare ekā soḷasavassuddesikā abhirūpā kumārikā ahosi , taṃ mātāpitaro sattabhūmikassa pāsādassūparimataleV2.165P3.282 parivāsesuṃ .

Tepi kho brāhmaṇā ‘‘ sace idha evarūpā kumārikā bhavissati , imaṃ disvā ‘ ayaṃ asukassa kulassa dhītā viya abhirūpā ’ ti vakkhantī ’’ ti taṃ suvaṇṇarūpakaṃ titthamagge ṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .

Athassa kumārikāya dhātī taṃ kumārikaṃ nhāpetvā sayampi nhāyitukāmā hutvā titthaṃ āgatā taṃ rūpakaṃ disvā ‘‘ dhītā me ’’ ti saññāya ‘‘ dubbinītāsi , idānevāhaṃ nhāpetvā nikkhantā , tvaṃ mayā puretaraṃ idhāgatāsī ’’ ti hatthena paharitvā thaddhabhāvañceva nibbikāratañca ñatvā ‘‘ ahaṃ me , dhītāti saññamakāsiṃ , kiṃ nāmetan ’’ ti āha .

Atha naṃ te brāhmaṇā ‘‘ evarūpā te , amma , dhītā ’’ ti pucchiṃsu .

Ayaṃ mama dhītu santike kiṃ agghatīti ?

Tena hi te dhītaraṃ amhākaṃ dassehīti .

Sā tehi saddhiṃ gehaṃ gantvā sāmikānaṃ ārocesi .

Te brāhmaṇehi saddhiṃ katapaṭisammodanā dhītaraṃ otāretvā heṭṭhāpāsāde suvaṇṇarūpakassa santike ṭhapesuṃ .

Suvaṇṇarūpakaṃ nippabhaṃ ahosi , kumārikā sappabhā ahosi .

Brāhmaṇā taṃ tesaṃ datvā kumārikaṃ paṭicchāpetvā gantvā anitthigandhakumārassa mātāpitūnaṃ ārocayiṃsu .

Te tuṭṭhamānasā ‘‘ gacchatha , naṃ sīghaṃ ānethā ’’ ti mahantena sakkārena pahiṇiṃsu .

Kumāropi taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ kañcanarūpatopi kira abhirūpatarā dārikā atthī ’’ ti savanavaseneva sinehaṃ uppādetvā ‘‘ sīghaṃ ānentū ’’ tiP3.283 āha .

Sāpi kho yānaṃ āropetvā ānīyamānā atisukhumālatāya yānugghātena samuppāditavātarogā antarāmaggeyeva kālamakāsi .

Kumāropi ‘‘ āgatā ’’ ti nirantaraṃ pucchati , tassa atisinehena pucchantassa sahasāva anārocetvā katipāhaṃ vikkhepaṃ katvā tamatthaṃ ārocayiṃsu .

So ‘‘ tathārūpāya nāma itthiyā saddhiṃ samāgamaṃ nālatthan ’’ ti uppannadomanasso pabbatena viya sokadukkhena ajjhotthaṭoM2.185 ahosi .

Satthā tassūpanissayaṃ disvā piṇḍāya caranto taṃ gehadvāraṃ agamāsi .

Athassa mātāpitaro satthāraṃ antogehaṃ pavesetvā sakkaccaṃ parivisiṃsu .

Satthā bhattakiccāvasāne ‘‘ kahaṃ anitthigandhakumāro ’’ ti pucchi .

‘‘ Eso , bhante , āhārūpacchedaṃ katvā antogabbhe nisinno ’’ ti .

‘‘ Pakkosatha nan ’’ ti .

So āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi .

Satthā ‘‘ kiṃ nu kho , kumāra , balavasoko uppanno ’’ ti vutte ,‘‘ āma , bhante ,‘ evarūpā nāma itthī antarāmagge kālakatā ’ ti sutvā balavasoko uppanno , bhattampi me nacchādetī ’’ ti .

Atha naṃ satthā ‘‘ jānāsi pana tvaṃ , kumāra , kiṃ te nissāya soko uppanno ’’ ti ?

‘‘ Na jānāmi , bhante ’’ ti .

‘‘ Kāmaṃ nissāya , kumāra , balavasoko uppanno , soko vā bhayaṃ vā kāmaṃ nissāya uppajjatī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

215.

‘‘ KāmatoV2.166 jāyatī soko , kāmato jāyatī bhayaṃ ;

Kāmato vippamuttassa , natthi soko kuto bhayan ’’ ti .

TatthaP3.284 kāmatoti vatthukāmakilesakāmato , duvidhampetaṃ kāmaṃ nissāyāti attho .

Desanāvasāne anitthigandhakumāro sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Anitthigandhakumāravatthu pañcamaṃ .

6. Aññatarabrāhmaṇavatthu

Taṇhāya jāyatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi .

So kira micchādiṭṭhiko ekadivasaṃ nadītīraṃ gantvā khettaṃ sodheti .

Satthā tassa upanissayasampattiṃ disvā tassa santikaṃ agamāsi .

So satthāraṃ disvāpi sāmīcikammaṃ akatvā tuṇhī ahosi .

Atha naṃ satthā puretaraṃ ālapitvā ,‘‘ brāhmaṇa , kiṃ karosī ’’ ti āha .

‘‘ Khettaṃ , bho gotama , sodhemī ’’ ti .

Satthā ettakameva vatvā gato .

Punadivasepi tassa khettaṃ kasituṃ āgatassa santikaṃ gantvā ,‘‘ brāhmaṇa , kiṃ karosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ khettaṃ kasāmi , bho gotamā ’’ ti sutvā pakkāmi .

Punadivasādīsupi tatheva gantvā pucchitvā ,‘‘ bho gotama , khettaṃ vapāmi niddemi rakkhāmī ’’ tiM2.186 sutvā pakkāmi .

Atha naṃ ekadivasaṃ brāhmaṇo āha –

‘‘ bho gotama , tvaṃ mama khettasodhanadivasato paṭṭhāya āgato .

Sace me sassaṃ sampajjissati , tuyhampi saṃvibhāgaṃ karissāmi , tuyhaṃ adatvā sayaṃ na khādissāmi , ito dāni paṭṭhāya tvaṃ mama sahāyo ’’ ti .

Athassa aparena samayena sassaṃ sampajjiP3.285 , tassa ‘‘ sampannaṃ me sassaṃ , sve dāni lāyāpessāmī ’’ ti lāyanatthaṃ kattabbakiccassa rattiṃ mahāmegho vassitvā sabbaṃ sassaṃ hari , khettaṃ tacchetvā ṭhapitasadisaṃ ahosi .

Satthā pana paṭhamadivasaṃyeva ‘‘ taṃ sassaṃ na sampajjissatī ’’ ti aññāsi .

Brāhmaṇo pātova ‘‘ khettaṃ olokessāmī ’’ ti gato tucchaṃ khettaṃ disvā uppannabalavasoko cintesi –

‘‘ samaṇo gotamo mama khettasodhanakālato paṭṭhāya āgatoV2.167 , ahampi naṃ ‘ imasmiṃ sasse nipphanne tuyhampi saṃvibhāgaṃ karissāmi , tuyhaṃ adatvā sayaṃ na khādissāmi , ito paṭṭhāya dāni tvaṃ mama sahāyo ’ ti avacaṃ .

Sopi me manoratho matthakaṃ na pāpuṇī ’’ ti āhārūpacchedaṃ katvā mañcake nipajji .

Athassa satthā gehadvāraṃ agamāsi .

So satthu āgamanaṃ sutvā ‘‘ sahāyaṃ me ānetvā idha nisīdāpethā ’’ ti āha .

Parijano tathā akāsi .

Satthā nisīditvā ‘‘ kahaṃ brāhmaṇo ’’ ti pucchitvā ‘‘ gabbhe nipanno ’’ ti vutte ‘‘ pakkosatha nan ’’ ti pakkosāpetvā āgantvā ekamantaṃ nisinnaṃ āha ‘‘ kiṃ , brāhmaṇā ’’ ti ?

Bho gotama , tumhe mama khettasodhanadivasato paṭṭhāya āgatā , ahampi ‘‘ sasse nipphanne tumhākaṃ saṃvibhāgaṃ karissāmī ’’ ti avacaṃ .

So me manoratho anipphanno , tena me soko uppanno , bhattampi me nacchādetīti .

Atha naṃ satthā ‘‘ jānāsi pana , brāhmaṇa , kiṃ te nissāya soko uppanno ’’ ti pucchitvā ‘‘ na jānāmi , bho gotama , tvaṃ pana jānāsī ’’ ti vutte ,‘‘ āma , brāhmaṇa , uppajjamāno soko vā bhayaṃ vā taṇhaṃ nissāya uppajjatī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

216.

‘‘ TaṇhāyaP3.286 jāyatī soko , taṇhāya jāyatī bhayaṃ ;

Taṇhāya vippamuttassa , natthi soko kuto bhayan ’’ ti .

Tattha taṇhāyāti chadvārikāya taṇhāya , etaṃ taṇhaṃ nissāya uppajjatīti attho .

Desanāvasāne brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahīti .

Aññatarabrāhmaṇavatthu chaṭṭhaṃ .

7. Pañcasatadārakavatthu

Sīladassanasampannan tiM2.187 imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto antarāmagge pañcasatadārake ārabbha kathesi .

Ekadivasañhi satthā asītimahātherehi saddhiṃ pañcasatabhikkhuparivāro rājagahaṃ piṇḍāya pavisanto ekasmiṃ chaṇadivase pañcasate dārake pūvapacchiyo ukkhipāpetvā nagarā nikkhamma uyyānaṃ gacchante addasa .

Tepi satthāraṃ vanditvā pakkamiṃsu , te ekaṃ bhikkhumpi ‘‘ pūvaṃ gaṇhathā ’’ tiV2.168 na vadiṃsu .

Satthā tesaṃ gatakāle bhikkhū āha –

‘‘ khādissatha , bhikkhave , pūve ’’ ti .

‘‘ Kahaṃ bhante , pūvā ’’ ti ?

‘‘ Kiṃ na passatha te dārake pūvapacchiyo ukkhipāpetvā atikkante ’’ ti ?

‘‘ Bhante , evarūpā nāma dārakā kassaci pūvaṃ na dentī ’’ ti .

‘‘ Bhikkhave , kiñcāpi ete maṃ vā tumhe vā pūvehi na nimantayiṃsu , pūvasāmiko pana bhikkhu pacchato āgacchati , pūve khāditvāva gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

BuddhānañhiP3.287 ekapuggalepi issā vā doso vā natthi , tasmā imaṃ vatvā bhikkhusaṅghaṃ ādāya ekasmiṃ rukkhamūle chāyāya nisīdi .

Dārakā mahākassapattheraṃ pacchato āgacchantaṃ disvā uppannasinehā pītivegena paripuṇṇasarīrā hutvā pacchiyo otāretvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pūve pacchīhi saddhiṃyeva ukkhipitvā ‘‘ gaṇhatha , bhante ’’ ti theraṃ vadiṃsu .

Atha ne thero āha –

‘‘ esa satthā bhikkhusaṅghaṃ gahetvā rukkhamūle nisinno , tumhākaṃ deyyadhammaṃ ādāya gantvā bhikkhusaṅghassa saṃvibhāgaṃ karothā ’’ ti .

Te ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti nivattitvā therena saddhiṃyeva gantvā pūve datvā olokayamānā ekamante ṭhatvā paribhogāvasāne udakaṃ adaṃsu .

Bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘ dārakehi mukholokanena bhikkhā dinnā , sammāsambuddhaṃ vā mahāthere vā pūvehi anāpucchitvā mahākassapattheraṃ disvā pacchīhi saddhiṃyeva ādāya āgamiṃsū ’’ ti .

Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ,‘‘ bhikkhave , mama puttena mahākassapena sadiso bhikkhu devamanussānaṃ piyo hoti , te ca tassa catupaccayena pūjaṃ karontiyevā ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

217.

‘‘ Sīladassanasampannaṃ , dhammaṭṭhaṃ saccavedinaṃ ;

Attano kamma kubbānaṃ , taṃ jano kurute piyan ’’ ti .

TatthaM2.188P3.288 sīladassanasampannan ti catupārisuddhisīlena ceva maggaphalasampayuttena ca sammādassanena sampannaṃ .

Dhammaṭṭhan ti navavidhalokuttaradhamme ṭhitaṃ , sacchikatalokuttaradhammanti attho .

Saccavedinan ti catunnaṃ saccānaṃ soḷasahākārehi sacchikatattā saccañāṇena saccavedinaṃ .

Attano kamma kubbānan ti attano kammaṃ nāma tisso sikkhā , tā pūrayamānanti attho .

Taṃ janoti taṃ puggalaṃ lokiyamahājano piyaṃ karoti , daṭṭhukāmo vanditukāmo paccayena pūjetukāmo hotiyevāti attho .

Desanāvasāne sabbepi te dārakā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsūti .

Pañcasatadārakavatthu sattamaṃ .

8. Ekaanāgāmittheravatthu

ChandajātotiV2.169 imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anāgāmittheraṃ ārabbha kathesi .

Ekadivasañhi taṃ theraṃ saddhivihārikā pucchiṃsu –

‘‘ atthi pana vo , bhante , visesādhigamo ’’ ti .

Thero ‘‘ anāgāmiphalaṃ nāma gahaṭṭhāpi pāpuṇanti , arahattaṃ pattakāleyeva tehi saddhiṃ kathessāmī ’’ ti harāyamāno kiñci akathetvāva kālakato suddhāvāsadevaloke nibbatti .

Athassa saddhivihārikā roditvā paridevitvā satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā rodantāva ekamantaṃ nisīdiṃsu .

AthaP3.289 ne satthā ‘‘ kiṃ , bhikkhave , rodathā ’’ ti āha .

‘‘ Upajjhāyo no , bhante , kālakato ’’ ti .

‘‘ Hotu , bhikkhave , mā cintayittha , dhuvadhammo nāmeso ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante , mayampi jānāma , apica mayaṃ upajjhāyaṃ visesādhigamaṃ pucchimhā , so kiñci akathetvāva kālakato , tenamha dukkhitā ’’ ti .

Satthā ,‘‘ bhikkhave , mā cintayittha , upajjhāyena vo anāgāmiphalaṃ pattaṃ , so ‘ gihīpetaṃ pāpuṇanti , arahattaṃ patvāva nesaṃ kathessāmī ’ ti harāyanto tumhākaṃ kiñci akathetvā kālaṃ katvā suddhāvāse nibbatto , assāsatha , bhikkhave , upajjhāyo vo kāmesu appaṭibaddhacittataṃ patto ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

218.

‘‘ ChandajātoM2.189 anakkhāte , manasā ca phuṭo siyā ;

Kāmesu ca appaṭibaddhacitto , uddhaṃsototi vuccatī ’’ ti .

Tattha chandajātoti kattukāmatāvasena jātachando ussāhapatto .

Anakkhāteti nibbāne .

Tañhi ‘‘ asukena kataṃ vā nīlādīsu evarūpaṃ vā ’’ ti avattabbatāya anakkhātaṃ nāma .

Manasā ca phuṭo siyāti heṭṭhimehi tīhi maggaphalacittehi phuṭo pūrito bhaveyya .

Appaṭibaddhacittoti anāgāmimaggavasena kāmesu appaṭibaddhacitto .

Uddhaṃsototi evarūpo bhikkhu avihesuP3.290 nibbattitvā tato paṭṭhāya paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchanto uddhaṃsototi vuccati , tādiso vo upajjhāyoti attho .

Desanāvasāne te bhikkhū arahattaphale patiṭṭhahiṃsu , mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti .

Ekaanāgāmittheravatthu aṭṭhamaṃ .

9. Nandiyavatthu

Cirappavāsin tiV2.170 imaṃ dhammadesanaṃ satthā isipatane viharanto nandiyaṃ ārabbha kathesi .

Bārāṇasiyaṃ kira saddhāsampannassa kulassa nandiyo nāma putto ahosi , so mātāpitūnaṃ anurūpo saddhāsampanno saṅghupaṭṭhāko ahosi .

Athassa mātāpitaro vayappattakāle sammukhagehato mātuladhītaraṃ revatiṃ nāma ānetukāmā ahesuṃ .

Sā pana assaddhā adānasīlā , nandiyo taṃ na icchi .

Athassa mātā revatiṃ āha –

‘‘ amma , tvaṃ imasmiṃ gehe bhikkhusaṅghassa nisajjanaṭṭhānaṃ upalimpitvā āsanāni paññāpehi , ādhārake ṭhapehi , bhikkhūnaṃ āgatakāle pattaṃ gahetvā nisīdāpetvā dhammakaraṇena pānīyaṃ parissāvetvā bhuttakāle patte dhova , evaṃ me puttassa ārādhitā bhavissasī ’’ ti .

Sā tathā akāsi .

Atha naṃ ‘‘ ovādakkhamā jātā ’’ ti puttassa ārocetvā tena sādhūti sampaṭicchite divasaṃ ṭhapetvā āvāhaṃ kariṃsuP3.291 .

AthaM2.190 naṃ nandiyo āha –

‘‘ sace bhikkhusaṅghañca mātāpitaro ca me upaṭṭhahissasi , evaṃ imasmiṃ gehe vasituṃ labhissasi , appamattā hohī ’’ ti .

Sā ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā katipāhaṃ saddhā viya hutvā bhattāraṃ upaṭṭhahantī dve putte vijāyi .

Nandiyassāpi mātāpitaro kālamakaṃsu , gehe sabbissariyaṃ tassāyeva ahosi .

Nandiyopi mātāpitūnaṃ kālakiriyato paṭṭhāya mahādānapati hutvā bhikkhusaṅghassa dānaṃ paṭṭhapesi .

Kapaṇaddhikādīnampi gehadvāre pākavattaṃ paṭṭhapesi .

So aparabhāge satthu dhammadesanaṃ sutvā āvāsadāne ānisaṃsaṃ sallakkhetvā isipatane mahāvihāre catūhi gabbhehi paṭimaṇḍitaṃ catusālaṃ kāretvā mañcapīṭhādīni attharāpetvā taṃ āvāsaṃ niyyādento buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā tathāgatassa dakkhiṇodakaṃ adāsi .

Satthu hatthe dakkhiṇodakapatiṭṭhānena saddhiṃyeva tāvatiṃsadevaloke sabbadisāsu dvādasayojaniko uddhaṃ yojanasatubbedho sattaratanamayo nārīgaṇasampanno dibbapāsādo uggacchi .

Athekadivase mahāmoggallānatthero devacārikaṃ gantvā tassa pāsādassa avidūre ṭhito attano santike āgate devaputte pucchi –

‘‘ kasseso accharāgaṇaparivuto dibbapāsādo nibbatto ’’ ti .

Athassa devaputtā vimānasāmikaṃ ācikkhantā āhaṃsu –

‘‘ bhante , yena nandiyena nāma gahapatiputtena isipataneP3.292 satthu vihāraṃ kāretvā dinno , tassatthāya etaṃ vimānaṃ nibbattan ’’ tiV2.171 .

Accharāsaṅghopi naṃ disvā pāsādato orohitvā āha –

‘‘ bhante , mayaṃ ‘ nandiyassa paricārikā bhavissāmā ’ ti idha nibbattā , taṃ pana apassantī ativiya ukkaṇṭhitamhā , mattikapātiṃ bhinditvā suvaṇṇapātigahaṇaṃ viya manussasampattiṃ jahitvā dibbasampattigahaṇaṃ , idhāgamanatthāya naṃ vadeyyāthā ’’ ti .

Thero tato āgantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchi –

‘‘ nibbattati nu kho , bhante , manussaloke ṭhitānaṃyeva katakalyāṇānaṃ dibbasampattī ’’ ti .

‘‘ Moggallāna , nanu te devaloke nandiyassa nibbattā dibbasampatti sāmaṃ diṭṭhā , kasmā maṃ pucchasī ’’ ti .

‘‘ Evaṃ , bhante , nibbattatī ’’ ti .

Atha naṃ satthā ‘‘ moggallānaṃ kiṃ nāmetaṃ kathesi .

Yathā hi cirappavuṭṭhaṃ puttaṃ vā bhātaraṃ vā vippavāsato āgacchantaṃ gāmadvāre ṭhito kocidevaM2.191 disvā vegena gehaṃ āgantvā ‘ asuko nāma āgato ’ ti āroceyya , athassa ñātakā haṭṭhapahaṭṭhā vegena nikkhamitvā ‘ āgatosi , tāta , arogosi , tātā ’ ti taṃ abhinandeyyuṃ , evameva idha katakalyāṇaṃ itthiṃ vā purisaṃ vā imaṃ lokaṃ jahitvā paralokaṃ gataṃ dasavidhaṃ dibbapaṇṇākāraṃ ādāya ‘ ahaṃ puratoP3.293 , ahaṃ purato ’ ti paccuggantvā devatā abhinandantī ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

219.

‘‘ Cirappavāsiṃ purisaṃ , dūrato sotthimāgataṃ ;

Ñātimittā suhajjā ca , abhinandanti āgataṃ .

220.

‘‘ Tatheva katapuññampi , asmā lokā paraṃ gataṃ ;

Puññāni paṭigaṇhanti , piyaṃ ñātīva āgatan ’’ ti .

Tattha cirappavāsin ti cirappavuṭṭhaṃ .

Dūrato sotthimāgatan ti vaṇijjaṃ vā rājaporisaṃ vā katvā laddhalābhaṃ nipphannasampattiṃ anupaddavena dūraṭṭhānato āgataṃ .

Ñātimittā suhajjā cāti kulasambandhavasena ñātī ca sandiṭṭhādibhāvena mittā ca suhadayabhāvena suhajjā ca .

Abhinandanti āgatan ti naṃ disvā āgatanti vacanamattena vā añjalikaraṇamattena vā gehasampattaṃ pana nānappakārapaṇṇākārābhiharaṇavasena abhinandanti .

Tathevāti tenevākārena katapuññampi puggalaṃ imasmā lokā paralokaṃ gataṃ dibbaṃ āyuvaṇṇasukhayasaādhipateyyaṃ , dibbaṃ rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbanti imaṃ dasavidhaṃ paṇṇākāraṃ ādāya mātāpituṭṭhāne ṭhitāni puññāni abhinandantāniP3.294 paṭiggaṇhanti .

Piyaṃ ñātīvāti idhaloke piyañātakaṃ āgataṃ sesañātakā viyāti attho .

DesanāvasāneV2.172 bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Nandiyavatthu navamaṃ .

Piyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

Soḷasamo vaggo .

Issues

Select Version

Dhammapada-aṭṭhakathā

Dhammapada-aṭṭhakathā

16. Piyavaggo

16. Piyavaggo

1. Tayojanapabbajitavatthu

2. Aññatarakuṭumbikavatthu

3. Visākhāvatthu

4. Licchavīvatthu

5. Anitthigandhakumāravatthu

6. Aññatarabrāhmaṇavatthu

7. Pañcasatadārakavatthu

8. Ekaanāgāmittheravatthu

9. Nandiyavatthu

Issues

Select Version

Dhammapada-aṭṭhakathā

Dhammapada-aṭṭhakathā

16. Piyavaggo

16. Piyavaggo

1. Tayojanapabbajitavatthu

2. Aññatarakuṭumbikavatthu

3. Visākhāvatthu

4. Licchavīvatthu

5. Anitthigandhakumāravatthu

6. Aññatarabrāhmaṇavatthu

7. Pañcasatadārakavatthu

8. Ekaanāgāmittheravatthu

9. Nandiyavatthu

Reading Settings