2. Devorohaṇavatthu

YeV2.115 jhānapasutā dhīrāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā saṅkassanagaradvāre bahū devamanusse ārabbha kathesi .

Desanā pana rājagahe samuṭṭhitā .

Ekasmiñhi samaye rājagahaseṭṭhi parissayamocanatthañceva pamādena galitānaṃ ābharaṇādīnaṃ rakkhaṇatthañca jālakaraṇḍakaṃ parikkhipāpetvā gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷi .

Atheko rattacandanarukkho gaṅgāya uparitīre jāto gaṅgodakena dhotamūlo patitvā tattha tattha pāsāṇesu saṃbhajjamāno vippakiri .

Tato ekā ghaṭappamāṇā ghaṭikā pāsāṇehi ghaṃsiyamānā udakaūmīhi pothiyamānā maṭṭhā hutvā anupubbena vuyhamānā sevālapariyonaddhā āgantvā tassa jāle laggi .

Seṭṭhi ‘‘ kimetan ’’ ti vatvā ‘‘ rukkhaghaṭikā ’’ ti sutvā taṃ āharāpetvā ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti upadhāraṇatthaṃ vāsikaṇṇena tacchāpesi .

Tāvadeva alattakavaṇṇaṃ rattacandanaṃP3.200 paññāyi .

Seṭṭhi pana neva sammādiṭṭhi na micchādiṭṭhi , majjhattadhātuko .

So cintesi –

‘‘ mayhaṃ gehe rattacandanaṃ bahu , kiṃ nu kho iminā karissāmī ’’ ti .

Athassa etadahosi –

‘‘ imasmiṃ loke ‘ mayaṃ arahanto mayaṃ arahanto ’ ti vattāro bahū , ahaṃ ekaṃ arahantampi na passāmi .

Gehe bhamaṃ yojetvā pattaṃ likhāpetvā sikkāya ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthamatte ākāse olambāpetvā ‘ sace arahā atthi , imaṃ ākāsenāgantvā gaṇhātū ’ ti vakkhāmi .

Yo taṃ gahessati , taṃ saputtadāro saraṇaṃ gamissāmī ’’ ti .

So cintitaniyāmeneva pattaṃ likhāpetvā veḷuparamparāya ussāpetvā ‘‘ yo imasmiṃ loke arahā , so ākāsenāgantvā imaṃ pattaṃ gaṇhātū ’’ ti āha .

ChaM2.131 satthāro ‘‘ amhākaṃ esa anucchaviko , amhākameva naṃ dehī ’’ ti vadiṃsu .

So ‘‘ ākāsenāgantvā gaṇhathā ’’ ti āha .

Atha chaṭṭhe divase nigaṇṭho nāṭaputto antevāsike pesesi –

‘‘ gacchatha , seṭṭhiṃ evaṃ vadetha –

‘ amhākaṃ ācariyasseva anucchavikoyaṃ , mā appamattakassa kāraṇā ākāsenāgamanaṃ kari , dehi kira me taṃ pattan ’’’ tiP3.201 .

Te gantvā seṭṭhiṃ tathā vadiṃsu .

Seṭṭhi ‘‘ ākāsenāgantvā gaṇhituṃ samatthova gaṇhātū ’’ ti āha .

Nāṭaputto sayaṃ gantukāmo antevāsikānaṃ saññaṃ adāsi –

‘‘ ahaṃ ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipitvā uppatitukāmo viya bhavissāmi , tumhe maṃ ,‘ ācariya , kiṃ karotha , dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaṃ arahattaguṇaṃ mahājanassa mā dassayitthā ’ ti vatvā maṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā ākaḍḍhantā bhūmiyaṃ pāteyyāthā ’’ ti .

So tattha gantvā seṭṭhiṃ āha ,‘‘ mahāseṭṭhi , mayhaṃ ayaṃ patto anucchaviko , aññesaṃ nānucchaviko , mā te appamattakassa kāraṇā mama ākāse uppatanaṃV2.116 rucci , dehi me pattan ’’ ti .

Bhante , ākāse uppatitvāva gaṇhathāti .

Tato nāṭaputto ‘‘ tena hi apetha apethā ’’ ti antevāsike apanetvā ‘‘ ākāse uppatissāmī ’’ ti ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipi .

Atha naṃ antevāsikā ,‘‘ ācariya , kiṃ nāmetaṃ karotha , chavassa lāmakassa dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaguṇena mahājanassa dassitena ko attho ’’ ti taṃ hatthapādesu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ pātesuṃ .

So seṭṭhiṃ āha –

‘‘ ime , mahāseṭṭhi , uppatituṃ na denti , dehi me pattan ’’ ti .

Uppatitvā gaṇhatha , bhanteti .

Evaṃ titthiyā cha divasāni vāyamitvāpi taṃ pattaṃ na labhiṃsuyeva .

Sattame divase āyasmato mahāmoggallānassa ca āyasmato piṇḍolabhāradvājassa ca ‘‘ rājagahe piṇḍāya carissāmā ’’ ti gantvā ekasmiṃ piṭṭhipāsāṇe ṭhatvā cīvaraṃ pārupanakāleP3.202 dhuttakā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ ambho pubbe cha satthāro loke ‘ mayaṃ arahantamhā ’ ti vicariṃsu .

, Rājagahaseṭṭhino pana ajja sattamo divaso pattaṃ ussāpetvā ‘ sace arahā atthi , ākāsenāgantvā gaṇhātū ’ ti vadantassa , ekopi ‘ ahaṃ arahā ’ ti ākāse uppatanto natthi .

Ajja no loke arahantānaṃ natthibhāvo ñāto ’’ ti .

Taṃ kathaṃ sutvā āyasmāM2.132 mahāmoggallāno āyasmantaṃ piṇḍolabhāradvājaṃ āha –

‘‘ sutaṃ te , āvuso bhāradvāja , imesaṃ vacanaṃ , ime buddhassa sāsanaṃ pariggaṇhantā viya vadanti .

Tvañca mahiddhiko mahānubhāvo , gaccha taṃ pattaṃ ākāsena gantvā gaṇhāhī ’’ ti .

Āvuso mahāmoggallāna , tvaṃ iddhimantānaṃ aggo , tvaṃ etaṃ gaṇhāhi , tayi pana aggaṇhante ahaṃ gaṇhissāmīti .

‘‘ Gaṇhāvuso ’’ ti vutte āyasmā piṇḍolabhāradvājo abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya tigāvutaṃ piṭṭhipāsāṇaṃ pādantena paṭicchādento tulapicu viya ākāse uṭṭhāpetvā rājagahanagarassa upari sattakkhattuṃ anupariyāyi .

So tigāvutapamāṇassa nagarassa pidhānaṃ viya paññāyi .

Nagaravāsino ‘‘ pāsāṇo no avattharitvā gaṇhātī ’’ ti bhītā suppādīni matthake katvā tattha tattha nilīyiṃsuP3.203 .

Sattame vāre thero piṭṭhipāsāṇaṃ bhinditvā attānaṃ dassesi .

Mahājano theraṃ disvā ,‘‘ bhante piṇḍolabhāradvāja , tava pāsāṇaṃ daḷhaṃ katvā gaṇha , mā no sabbe nāsayī ’’ ti .

Thero pāsāṇaṃ pādantena khipitvā vissajjesi .

So gantvā yathāṭhāneyeva patiṭṭhāsi .

Thero seṭṭhissa gehamatthake aṭṭhāsi .

Taṃ disvā seṭṭhi urena nipajjitvā ‘‘ otaratha sāmī ’’ ti vatvā ākāsato otiṇṇaṃ theraṃ nisīdāpetvā pattaṃ otārāpetvā catumadhurapuṇṇaṃ katvā therassa adāsi .

Thero pattaṃ gahetvā vihārābhimukho pāyāsi .

Athassa ye araññagatā vā suññāgāragatā vā taṃ pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu .

Te sannipatitvā ,‘‘ bhante , amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehī ’’ ti theraṃ anubandhiṃsu .

So tesaṃ tesaṃ pāṭihāriyaṃ dassetvā vihāraṃ agamāsi .

SatthāV2.117 taṃ anubandhitvā unnādentassa mahājanassa saddaṃ sutvā ,‘‘ ānanda , kasseso saddo ’’ ti pucchitvā ,‘‘ bhante , piṇḍolabhāradvājena ākāse uppatitvā candanapatto gahito , tassa santike eso saddo ’’ ti sutvā bhāradvājaṃ pakkosāpetvā ‘‘ saccaṃ kira tayā evaṃ katan ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ , bhante ’’ ti vutte ,‘‘ kasmā te , bhāradvāja , evaṃ katan ’’ ti theraṃ garahitvā taṃ pattaṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ bhedāpetvā bhikkhūnaṃ añjanapisanatthāya dāpetvā pāṭihāriyassa akaraṇatthāya sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ ( cūḷava .252) paññāpesi .

TitthiyāM2.133P3.204 ‘‘ samaṇo kira gotamo taṃ pattaṃ bhedāpetvā pāṭihāriyassa akaraṇatthāya sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpesī ’’ ti sutvā ‘‘ samaṇassa gotamassa sāvakā paññattaṃ sikkhāpadaṃ jīvitahetupi nātikkamanti , samaṇopi gotamo taṃ rakkhissateva .

Idāni amhehi okāso laddho ’’ ti nagaravīthīsu ārocentā vicariṃsu ‘‘ mayaṃ attano guṇaṃ rakkhantā pubbe dārumayapattassa kāraṇā attano guṇaṃ mahājanassa na dassayimhā , samaṇassa gotamassa sāvakā pattakamattassa kāraṇā attano guṇaṃ mahājanassa dassesuṃ .

Samaṇo gotamo attano paṇḍitatāya pattaṃ bhedāpetvā sikkhāpadaṃ paññāpesi , idāni mayaṃ teneva saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmā ’’ ti .

Rājā bimbisāro taṃ kathaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘ tumhehi kira , bhante , pāṭihāriyassa akaraṇatthāya sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattan ’’ ti ?

‘‘ Āma , mahārājā ’’ ti .

Idāni titthiyā ‘‘ tumhehi saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmā ’’ ti vadanti , kiṃ idāni karissathāti ?

‘‘ Tesu karontesu karissāmi , mahārājā ’’ ti .

Nanu tumhehi sikkhāpadaṃ paññattanti .

Nāhaṃ , mahārāja , attano sikkhāpadaṃ paññāpesiṃ , taṃ mameva sāvakānaṃ paññattanti .

Tumhe ṭhapetvā aññattha sikkhāpadaṃ paññattaṃ nāma hoti , bhanteti .

Tena hi , mahārāja , tamevettha paṭipucchāmi ,‘‘ atthi pana te , mahārāja , vijite uyyānan ’’ ti .

‘‘ Atthi , bhante ’’ ti .

‘‘ Sace te , mahārāja , uyyāne mahājano ambādīni khādeyya , kimassa kattabban ’’ ti ?

‘‘ Daṇḍo , bhante ’’ ti .

‘‘ Tvaṃ pana khādituṃ labhasī ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante , mayhaṃ daṇḍo natthi , ahaṃ attano santakaṃ khādituṃ labhāmī ’’ ti .

‘‘ Mahārāja , yathā tavaP3.205 tiyojanasatike rajje āṇā pavattati , attano uyyāne ambādīni khādantassa daṇḍo natthi , aññesaṃ atthi , evaṃ mamapi cakkavāḷakoṭisatasahasse āṇā pavattati , attano sikkhāpadapaññattiyā atikkamo nāma natthi , aññesaṃ pana atthi , karissāmahaṃ pāṭihāriyan ’’ ti .

Titthiyā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ idānamhā naṭṭhā , samaṇena kira gotamena sāvakānaṃyevaV2.118 sikkhāpadaṃ paññattaṃ , na attano .

Sayameva kira pāṭihāriyaṃ kattukāmo , kiṃ nu kho karomā ’’ ti mantayiṃsu .

Rājā satthāraṃ pucchi –

‘‘ bhante , kadā pāṭihāriyaṃ karissathā ’’ ti .

‘‘ Ito catumāsaccayena āsāḷhipuṇṇamāyaṃ , mahārājā ’’ ti .

‘‘ Kattha karissatha , bhante ’’ tiM2.134 ?

‘‘ Sāvatthiṃ nissāya , mahārājā ’’ ti .

‘‘ Kasmā pana satthā evaṃ dūraṭṭhānaṃ apadisī ’’ ti ?

‘‘ Yasmā taṃ sabbabuddhānaṃ mahāpāṭihāriyakaraṇaṭṭhānaṃ , apica mahājanassa sannipātanatthāyapi dūraṭṭhānameva apadisī ’’ ti .

Titthiyā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ ito kira catunnaṃ māsānaṃ accayena samaṇo gotamo sāvatthiyaṃ pāṭihāriyaṃ karissati , idāni taṃ amuñcitvāva anubandhissāma , mahājano amhe disvā ‘ kiṃ idan ’ ti pucchissati .

Athassa vakkhāma ‘ mayaṃ samaṇena gotamena saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmā ’ ti vadimhā .

So palāyati , mayamassa palāyituṃ adatvā anubandhāmā ’’ ti .

Satthā rājagahe piṇḍāya caritvā nikkhami .

Titthiyāpissa pacchatova nikkhamitvā bhattakiccaṭṭhāne vasanti .

Vasitaṭṭhāne punadivase pātarāsaṃ karonti .

Te manussehi ‘‘ kimidan ’’ ti pucchitā heṭṭhā cintitaniyāmeneva ārocesuṃP3.206 .

Mahājanopi ‘‘ pāṭihāriyaṃ passissāmā ’’ ti anubandhi .

Satthā anupubbena sāvatthiṃ pāpuṇi .

Titthiyāpi tena saddhiṃyeva gantvā upaṭṭhāke samādapetvā satasahassaṃ labhitvā khadirathambhehi maṇḍapaṃ kāretvā nīluppalehi chādāpetvā ‘‘ idha pāṭihāriyaṃ karissāmā ’’ ti nisīdiṃsu .

Rājā pasenadi kosalo satthāraṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ bhante , titthiyehi maṇḍapo kārito , ahampi tumhākaṃ maṇḍapaṃ karissāmī ’’ ti .

‘‘ Alaṃ , mahārāja , atthi mayhaṃ maṇḍapakārako ’’ ti .

‘‘ Bhante , maṃ ṭhapetvā ko añño kātuṃ sakkhissatī ’’ ti ?

‘‘ Sakko , devarājā ’’ ti .

‘‘ Kahaṃ pana , bhante , pāṭihāriyaṃ karissathā ’’ ti ?

‘‘ Kaṇḍambarukkhamūle , mahārājā ’’ ti .

Titthiyā ‘‘ ambarukkhamūle kira pāṭihāriyaṃ karissatī ’’ ti sutvā attano upaṭṭhākānaṃ ārocetvā yojanabbhantare ṭhāne antamaso tadahujātampi ambapotakaṃ uppāṭetvā araññe khipāpesuṃ .

Satthā āsāḷhipuṇṇamadivase antonagaraṃ pāvisi .

Raññopi uyyānapālo kaṇḍo nāma ekaṃ piṅgalakipillikehi katapattapuṭassa antare mahantaṃ ambapakkaṃ disvā tassa gandharasalobhena sampatante vāyase palāpetvā rañño khādanatthāya ādāya gacchanto antarāmagge satthāraṃ disvā cintesi –

‘‘ rājā imaṃ ambaṃ khāditvā mayhaṃ aṭṭha vā soḷasa vā kahāpaṇe dadeyya , taṃ me ekattabhāvepiV2.119 jīvitavuttiyā nālaṃ .

Sace panāhaṃ satthu imaṃP3.207 dassāmi , avassaṃ taṃ me dīghakālaṃ hitāvahaṃ bhavissatī ’’ ti .

So taṃ ambapakkaṃ satthu upanāmesi .

Satthā ānandattheraṃ olokesiM2.135 .

Athassa thero catumahārājadattiyaṃ pattaṃ nīharitvā hatthe ṭhapesi .

Satthā pattaṃ upanāmetvā ambapakkaṃ paṭiggahetvā tattheva nisīdanākāraṃ dassesi .

Thero cīvaraṃ paññāpetvā adāsi .

Athassa tasmiṃ nisinne thero pānīyaṃ parissāvetvā ambapakkaṃ madditvā pānakaṃ katvā adāsi .

Satthā ambapānakaṃ pivitvā kaṇḍaṃ āha –

‘‘ imaṃ ambaṭṭhiṃ idheva paṃsuṃ viyūhitvā ropehī ’’ ti .

So tathā akāsi .

Satthā tassa upari hatthaṃ dhovi .

Hatthe dhovitamatteyeva naṅgalasīsamattakkhandho hutvā ubbedhena paṇṇāsahattho ambarukkho uṭṭhahi .

Catūsu disāsu ekekā , uddhaṃ ekāti pañca mahāsākhā paṇṇāsahatthā ahesuṃ .

So tāvadeva pupphaphalasañchanno hutvā ekekasmiṃ ṭhāne paripakkaambapiṇḍidharo ahosi .

Pacchato āgacchantā bhikkhū ambapakkāni khādantā eva āgamiṃsu .

Rājā ‘‘ evarūpo kira ambarukkho uṭṭhito ’’ ti sutvā ‘‘ mā naṃ koci chindī ’’ ti ārakkhaṃ ṭhapesi .

So pana kaṇḍena ropitattā kaṇḍambarukkho tveva paññāyi .

Dhuttakāpi ambapakkāni khāditvā ‘‘ hare duṭṭhatitthiyā ‘ samaṇo kira gotamo kaṇḍambarukkhamūle pāṭihāriyaṃ karissatī ’ ti tumhehi yojanabbhantare tadahujātāpi ambapotakāP3.208 uppāṭāpitā , kaṇḍambo nāma ayan ’’ ti vatvā te ucchiṭṭhaambaṭṭhīhi pahariṃsu .

Sakko vātavalāhakaṃ devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘ titthiyānaṃ maṇḍapaṃ vātehi uppāṭetvā ukkārabhūmiyaṃ khipāpehī ’’ ti .

So tathā akāsi .

Sūriyampi devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘ sūriyamaṇḍalaṃ nikaḍḍhanto tāpehī ’’ ti .

So tathā akāsi .

Puna vātavalāhakaṃ āṇāpesi ‘‘ vātamaṇḍalaṃ uṭṭhāpento yāhī ’’ ti .

So tathā karonto titthiyānaṃ paggharitasedasarīre rajovaṭṭiyā okiri .

Te tambamattikasadisā ahesuṃ .

Vassavalāhakampi āṇāpesi ‘‘ mahantāni bindūni pātehī ’’ ti .

So tathā akāsi .

Atha nesaṃ kāyo kabaragāvisadiso ahosi .

Te nigaṇṭhā lajjamānā hutvā sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu .

Evaṃ palāyantesu purāṇakassapassa upaṭṭhāko eko kassako ‘‘ idāni me ayyānaṃ pāṭihāriyakaraṇavelā , gantvā pāṭihāriyaṃ passissāmī ’’ ti goṇe vissajjetvā pātova ābhataṃ yāgukuṭañceva yottakañca gahetvā āgacchanto purāṇaṃ tathā palāyantaṃ disvā , bhanteM2.136 , ajja ‘ ayyānaṃ pāṭihāriyaṃ passissāmī ’ ti āgacchāmi , tumhe kahaṃ gacchathā ’’ ti .

Kiṃ te pāṭihāriyena , imaṃ kuṭañcaP3.209 yottañca dehīti .

So tena dinnaṃ kuṭañca yottañca ādāya nadītīraṃ gantvā kuṭaṃ yottena attano gīvāya bandhitvā lajjanto kiñci akathetvā rahade patitvā udakapubbuḷe uṭṭhāpento kālaṃ katvā avīcimhi nibbatti .

SakkoV2.120 ākāse ratanacaṅkamaṃ māpesi .

Tassa ekā koṭi pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ahosi , ekā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ .

Satthā sannipatitāya chattiṃsayojanikāya parisāya vaḍḍhamānakacchāyāya ‘‘ idāni pāṭihāriyakaraṇavelā ’’ ti gandhakuṭito nikkhamitvā pamukhe aṭṭhāsi .

Atha naṃ gharaṇī nāma iddhimantī ekā anāgāmiupāsikā upasaṅkamitvā ,‘‘ bhante , mādisāya dhītari vijjamānāya tumhākaṃ kilamanakiccaṃ natthi , ahaṃ pāṭihāriyaṃ karissāmī ’’ ti āha .

‘‘ Kathaṃ tvaṃ karissasi , gharaṇī ’’ ti ?

‘‘ Bhante , ekasmiṃ cakkavāḷagabbhe mahāpathaviṃ udakaṃ katvā udakasakuṇikā viya nimujjitvā pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ attānaṃ dassessāmi , tathā pacchimauttaradakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ , tathā majjhe ’’.

Mahājano maṃ disvā ‘‘ kā esā ’’ ti vutte vakkhati ‘‘ gharaṇī nāmesā , ayaṃ tāva ekissā itthiyā ānubhāvo , buddhānubhāvo pana kīdiso bhavissatī ’’ tiP3.210 .

Evaṃ titthiyā tumhe adisvāva palāyissantīti .

Atha naṃ satthā ‘‘ jānāmi te gharaṇī evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samatthabhāvaṃ , na panāyaṃ tavatthāya baddho mālāpuṭo ’’ ti vatvā paṭikkhipi .

Sā ‘‘ na me satthā anujānāti , addhā mayā uttaritaraṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho añño atthī ’’ ti ekamantaṃ aṭṭhāsi .

Satthāpi ‘‘ evameva tesaṃ guṇo pākaṭo bhavissatīti evaṃ chattiṃsayojanikāya parisāya majjhe sīhanādaṃ nadissatī ’’ ti maññamāno aparepi pucchi –

‘‘ tumhe kathaṃ pāṭihāriyaṃ karissathā ’’ ti .

Te ‘‘ evañca evañca karissāma , bhante ’’ ti satthu purato ṭhitāva sīhanādaṃ nadiṃsu .

Tesu kira cūḷaanāthapiṇḍiko ‘‘ mādise anāgāmiupāsake putte vijjamāne satthu kilamanakiccaṃ natthī ’’ ti cintetvā ‘‘ ahaṃ , bhante , pāṭihāriyaṃ karissāmī ’’ ti vatvā ‘‘ kathaṃ karissasī ’’ ti puṭṭho ‘‘ ahaṃ , bhante , dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ nimminitvā imissā parisāya majjhe mahāmeghagajjitasadisena saddena brahmaapphoṭanaṃ nāma apphoṭessāmī ’’ ti .

Mahājano ‘‘ kiṃ nāmeso saddo ’’ ti pucchitvā ‘‘ cūḷaanāthapiṇḍikassa kiraM2.137 brahmaapphoṭanasaddo nāmā ’’ ti vakkhati .

Titthiyā ‘‘ gahapatikassa kira tāva eso ānubhāvo , buddhānubhāvo kīdiso bhavissatī ’’ ti tumhe adisvāva palāyissantīti .

Satthā ‘‘ jānāmi te ānubhāvan ’’ ti tassapi tatheva vatvā pāṭihāriyakaraṇaṃ nānujāni .

Athekā paṭisambhidappattā sattavassikāP3.211 cīrasāmaṇerī kira nāma satthāraṃ vanditvā ‘‘ ahaṃ , bhante , pāṭihāriyaṃ karissāmī ’’ ti āha .

‘‘ Kathaṃ karissasi cīre ’’ ti ?

‘‘ Bhante , sineruñca cakkavāḷapabbatañca himavantañca āharitvā imasmiṃ ṭhāne paṭipāṭiyā ṭhapetvā ahaṃ haṃsasakuṇī viya tato tato nikkhamitvā asajjamānā gamissāmi , mahājano maṃ disvā ‘ kā esā ’ ti pucchitvā ‘ cīrasāmaṇerī ’ ti vakkhati .

Titthiyā ‘ sattavassikāya tāva sāmaṇeriyāV2.121 ayamānubhāvo , buddhānubhāvo kīdiso bhavissatī ’ ti tumhe adisvāva palāyissantī ’’ ti .

Ito paraṃ evarūpāni vacanāni vuttānusāreneva veditabbāni .

Tassāpi bhagavā ‘‘ jānāmi te ānubhāvan ’’ ti vatvā pāṭihāriyakaraṇaṃ nānujāni .

Atheko paṭisambhidappatto khīṇāsavo cundasāmaṇero nāma jātiyā sattavassiko satthāraṃ vanditvā ‘‘ ahaṃ bhagavā pāṭihāriyaṃ karissāmī ’’ ti vatvā ‘‘ kathaṃ karissasī ’’ ti puṭṭho āha –

‘‘ ahaṃ , bhante , jambudīpassa dhajabhūtaṃ mahājamburukkhaṃ khandhe gahetvā cāletvā mahājambupesiyo āharitvā imaṃ parisaṃ khādāpessāmi , pāricchattakakusumāni ca āharitvā tumhe vandissāmī ’’ ti .

Satthā ‘‘ jānāmi te ānubhāvan ’’ ti tassa pāṭihāriyakaraṇaṃ paṭikkhipi .

Atha uppalavaṇṇā therī satthāraṃ vanditvā ‘‘ ahaṃ , bhante , pāṭihāriyaṃ karissāmī ’’ ti vatvā ‘‘ kathaṃ karissasī ’’ ti puṭṭhā āha –

‘‘ ahaṃ , bhante , samantā dvādasayojanikaṃ parisaṃ dassetvā āvaṭṭato chattiṃsayojanāya parisāya parivuto cakkavattirājā hutvā āgantvā tumhe vandissāmī ’’ tiP3.212 .

Satthā ‘‘ jānāmi te ānubhāvan ’’ ti tassāpi pāṭihāriyakaraṇaṃ paṭikkhipi .

Atha mahāmoggallānatthero bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ ahaṃ , bhante , pāṭihāriyaṃ karissāmī ’’ ti vatvā ‘‘ kathaṃ karissasī ’’ ti puṭṭho āha –

‘‘ ahaṃ , bhante , sinerupabbatarājānaṃ dantantare ṭhapetvā māsasāsapabījaṃ viya khādissāmī ’’ ti .

‘‘ Aññaṃ kiṃ karissasī ’’ ti ?

‘‘ Imaṃ mahāpathaviṃ kaṭasārakaṃ viya saṃvellitvā aṅgulantare nikkhipissāmī ’’ ti .

‘‘ Aññaṃ kiṃ karissasī ’’ ti ?

‘‘ Mahāpathaviṃ kulālacakkaṃ viya parivattetvā mahājanaṃ pathavojaṃM2.138 khādāpessāmī ’’ ti .

‘‘ Aññaṃ kiṃ karissasī ’’ ti ?

‘‘ Vāmahatthe pathaviṃ katvā ime satte dakkhiṇahatthena aññasmiṃ dīpe ṭhapessāmī ’’ ti .

‘‘ Aññaṃ kiṃ karissasī ’’ ti ?

‘‘ Sineruṃ chattadaṇḍaṃ viya katvā mahāpathaviṃ ukkhipitvā tassupari ṭhapetvā chattahattho bhikkhu viya ekahatthenādāya ākāse caṅkamissāmī ’’ ti .

Satthā ‘‘ jānāmi te ānubhāvan ’’ ti tassapi pāṭihāriyakaraṇaṃ nānujāni .

So ‘‘ jānāti maññe satthā mayā uttaritaraṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samatthan ’’ ti ekamantaṃ aṭṭhāsi .

Atha naṃ satthā ‘‘ nāyaṃ moggallānaṃ tavatthāya baddho bālāpuṭo .

Ahañhi asamadhuro , mama dhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma natthi .

Anacchariyametaṃ , yaṃ idāni mama dhuraṃ vahituṃ samattho nāma bhaveyya .

Ahetukatiracchānayoniyaṃ nibbattakālepi mama dhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma nāhosiyevā ’’ ti vatvā ‘‘ kadāP3.213 pana , bhante ’’ ti therena puṭṭho atītaṃ āharitvā –

‘‘ YatoV2.122 yato garu dhuraṃ , yato gambhīravattanī ;

Tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti , svāssu taṃ vahate dhuran ’’ ti .

–

Idaṃ kaṇhausabhajātakaṃ ( jā .1.1.29) vitthāretvā puna tameva vatthuṃ visesetvā dassento –

‘‘ Manuññameva bhāseyya , nāmanuññaṃ kudācanaṃ ;

Manuññaṃ bhāsamānassa , garuṃ bhāraṃ udaddhari ;

Dhanañca naṃ alābhesi , tena cattamano ahū ’’ ti .

–

Idaṃ nandivisālajātakaṃ vitthāretvā kathesi .

Kathetvā ca pana satthā ratanacaṅkamaṃ abhiruhi , purato dvādasayojanikā parisā ahosi tathā pacchato ca uttarato ca dakkhiṇato ca .

Ujukaṃ pana catuvīsatiyojanikāya parisāya majjhe bhagavā yamakapāṭihāriyaṃ akāsi .

Taṃ pāḷito tāva evaṃ veditabbaṃ ( paṭi . ma .1.116)– katamaṃ tathāgatassa yamakapāṭihāriye ñāṇaṃ ?

Idhaṃ tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi , uparimakāyato aggikkhandho pavattati , heṭṭhimakāyatoM2.139 udakadhārā pavattatiP3.214 .

Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati , uparimakāyato udakadhārā pavattati .

Puratthimakāyato , pacchimakāyato ;

pacchimakāyato , puratthimakāyato ;

dakkhiṇaakkhito , vāmaakkhito ;

vāmaakkhito , dakkhiṇaakkhito ;

dakkhiṇakaṇṇasotato , vāmakaṇṇasotato ;

vāmakaṇṇasotato , dakkhiṇakaṇṇasotato ;

dakkhiṇanāsikāsotato , vāmanāsikāsotato ;

vāmanāsikāsotato , dakkhiṇanāsikāsotato ;

dakkhiṇaaṃsakūṭato , vāmaaṃsakūṭato ;

vāmaaṃsakūṭato , dakkhiṇaaṃsakūṭato ;

dakkhiṇahatthato , vāmahatthato ;

vāmahatthato , dakkhiṇahatthato ;

dakkhiṇapassato , vāmapassato ;

vāmapassato , dakkhiṇapassato ;

dakkhiṇapādato , vāmapādato ;

vāmapādato , dakkhiṇapādato ;

aṅgulaṅgulehi , aṅgulantarikāhi ;

aṅgulantarikāhi , aṅgulaṅgulehi ;

ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati , ekekalomato udakadhārā pavattati .

Ekekalomato aggikkhandho pavattati , ekekalomakūpato udakadhārā pavattati channaṃ vaṇṇānaṃ nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjeṭṭhānaṃ pabhassarānaṃ .

Bhagavā caṅkamati , buddhanimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti … pe … nimmito seyyaṃ kappeti , bhagavā caṅkamati vā tiṭṭhati vā nisīdati vā .

Idaṃ tathāgatassa yamakapāṭihāriye ñāṇanti .

IdaṃV2.123 pana pāṭihāriyaṃ bhagavā tasmiṃ caṅkame caṅkamitvā akāsi .

Tassa tejokasiṇasamāpattivasena uparimakāyato aggikkhandho pavattati , āpokasiṇasamāpattivasena heṭṭhimakāyatoP3.215 udakadhārā pavattati .

Na pana udakadhārāya pavattanaṭṭhānato aggikkhandho pavattati , aggikkhandhassa pavattanaṭṭhānato udakadhārā pavattatīti dassetuṃ ‘‘ heṭṭhimakāyato uparimakāyato ’’ ti vuttaṃ .

Eseva nayo sabbapadesu .

Aggikkhandho panettha udakadhārāya asammisso ahosi , tathā udakadhārā aggikkhandhena .

Ubhayampi kira cetaṃ yāva brahmalokā uggantvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ patati .

‘‘ Channaṃ vaṇṇānan ’’ ti vuttā panassa chabbaṇṇaraṃsiyo ghaṭehi āsiñcamānaṃ vilīnasuvaṇṇaṃ viya yantanālikato nikkhantasuvaṇṇarasadhārā viya ca ekacakkavāḷagabbhato uggantvā brahmalokaṃ āhacca paṭinivattitvāM2.140 cakkavāḷamukhavaṭṭimeva gaṇhiṃsu .

Ekacakkavāḷagabbhaṃ vaṅkagopānasikaṃ viya bodhigharaṃ ahosi ekālokaṃ .

Taṃdivasaṃ satthā caṅkamitvā pāṭihāriyaṃ karonto antarantarā mahājanassa dhammaṃ kathesi .

Kathento ca janaṃ nirassāsaṃ akatvā tassa assāsavāraṃ deti .

Tasmiṃ khaṇe mahājano sādhukāraṃ pavattesi .

Tassa sādhukārapavattanakāle satthā tāvamahatiyā parisāya cittaṃ olokento ekekassa soḷasannaṃ ākārānaṃ vasena cittācāraṃ aññāsi .

Evaṃ lahukaparivattaṃ buddhānaṃ cittaṃP3.216 .

Yo yo yasmiñca dhamme yasmiñca pāṭihīre pasanno , tassa tassa ajjhāsayavaseneva dhammañca kathesi , pāṭihīrañca akāsi .

Evaṃ dhamme desiyamāne pāṭihīre ca kariyamāne mahājanassa dhammābhisamayo ahosi .

Satthā pana tasmiṃ samāgame attano manaṃ gahetvā aññaṃ pañhaṃ pucchituṃ samatthaṃ adisvā nimmitabuddhaṃ māpesi .

Tena pucchitaṃ pañhaṃ satthā vissajjesi , satthārā pucchitaṃ so vissajjesi .

Bhagavato caṅkamanakāle nimmito ṭhānādīsu aññataraṃ kappesi , nimmitassa caṅkamanakāle bhagavā ṭhānādīsu aññataraṃ kappesi .

Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ nimmito caṅkamati vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Evaṃ karontassa satthu pāṭihāriyaṃ disvā dhammakathaṃ sutvā tasmiṃ samāgame vīsatiyā pāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi .

Satthā pāṭihīraṃ karontova ‘‘ kattha nu kho atītabuddhā idaṃ pāṭihīraṃ katvā vassaṃ upentī ’’ ti āvajjetvā ‘‘ tāvatiṃsabhavane vassaṃ upagantvā mātu abhidhammapiṭakaṃ desentī ’’ ti disvā dakkhiṇapādaṃ ukkhipitvā yugandharamatthake ṭhapetvā itaraṃ pādaṃ ukkhipitvā sinerumatthake ṭhapesi .

Evaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassaṭṭhāne tayo padavārā ahesuṃ , dve pādachiddāni .

Satthā pādaṃ pasāretvā akkamīti na sallakkhetabbaṃ .

Tassa hi pādukkhipanakāleyeva pabbatā pādamūlaṃP3.217 āgantvā sampaṭicchiṃsu , satthārā akkamanakāle te pabbatā uṭṭhāya sakaṭṭhāneyeva aṭṭhaṃsu .

Sakko satthāraṃV2.124 disvā cintesi –

‘‘ paṇḍukambalasilāya maññe satthā imaṃ vassāvāsaṃ upessati , bahūnañca devatānaṃ upakāro bhavissati , satthari panettha vassāvāsaṃ upagate aññā devatā hatthampi ṭhapetuṃ na sakkhissanti .

Ayaṃ khoM2.141 pana paṇḍukambalasilā dīghato saṭṭhiyojanā , vitthārato paṇṇāsayojanā , puthulato pannarasayojanā , satthari nisinnepi tucchaṃ bhavissatī ’’ ti .

Satthā tassa ajjhāsayaṃ viditvā attano saṅghāṭiṃ silāsanaṃ paṭicchādayamānaṃ khipi .

Sakko cintesi –

‘‘ cīvaraṃ tāva paṭicchādayamānaṃ khipi , sayaṃ pana parittake ṭhāne nisīdissatī ’’ ti .

Satthā tassa ajjhāsayaṃ viditvā nīcapīṭhakaṃ mahāpaṃsukūliko viya paṇḍukambalasilaṃ antocīvarabhogeyeva katvā nisīdi .

Mahājanopi taṃkhaṇaññeva satthāraṃ olokento nāddasa , candassa atthaṅgamitakālo viya sūriyassa ca atthaṅgamitakālo viya ahosi .

Mahājano –

‘‘ Gato nu cittakūṭaṃ vā , kelāsaṃ vā yugandharaṃ ;

Na no dakkhemu sambuddhaṃ , lokajeṭṭhaṃ narāsabhan ’’ ti .

–

ImaṃP3.218 gāthaṃ vadanto paridevi .

Apare ‘‘ satthā nāma pavivekarato , so ‘ evarūpāya me parisāya evarūpaṃ pāṭihīraṃ katan ’ ti lajjāya aññaṃ raṭṭhaṃ vā janapadaṃ vā gato bhavissati , na dāni taṃ dakkhissāmā ’’ ti paridevantā imaṃ gāthamāhaṃsu –

‘‘ Pavivekarato dhīro , nimaṃ lokaṃ punehiti ;

Na no dakkhemu sambuddhaṃ , lokajeṭṭhaṃ narāsabhan ’’ ti .

Te mahāmoggallānaṃ pucchiṃsu –

‘‘ kahaṃ , bhante , satthā ’’ ti ?

So sayaṃ jānantopi ‘‘ paresampi guṇā pākaṭā hontū ’’ ti ajjhāsayena ‘‘ anuruddhaṃ pucchathā ’’ ti āha .

Te theraṃ tathā pucchiṃsu –

‘‘ kahaṃ , bhante , satthā ’’ ti ?

Tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā mātu abhidhammapiṭakaṃ desetuṃ gatoti .

‘‘ Kadā āgamissati , bhante ’’ ti ?

‘‘ Tayo māse abhidhammapiṭakaṃ desetvā mahāpavāraṇadivase ’’ ti .

Te ‘‘ satthāraṃ adisvā na gamissāmā ’’ ti tattheva khandhāvāraṃ bandhiṃsu .

Ākāsameva kira nesaṃ chadanaṃ ahosi .

Tāya ca mahatiyā parisāya sarīranighaṃso nāma na paññāyi , pathavī vivaraṃ adāsi , sabbattha parisuddhameva bhūmitalaṃ ahosi .

Satthā paṭhamameva moggallānattheraṃ avoca –

‘‘ moggallāna , tvaṃ etissāya parisāya dhammaṃ deseyyāsi , cūḷaanāthapiṇḍiko āhāraṃ dassatī ’’ ti .

TasmāM2.142 taṃ temāsaṃ cūḷaanāthapiṇḍikova tassāV2.125 parisāya yāpanaṃ yāgubhattaṃP3.219 khādanīyaṃ tambulatelagandhamālāpilandhanāni ca adāsi .

Mahāmoggallāno dhammaṃ desesi , pāṭihāriyadassanatthaṃ āgatāgatehi puṭṭhapañhe ca vissajjesi .

Satthārampi mātu abhidhammadesanatthaṃ paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagataṃ dasasahassacakkavāḷadevatā parivārayiṃsu .

Tena vuttaṃ –

‘‘ Tāvatiṃse yadā buddho , silāyaṃ paṇḍukambale ;

Pāricchattakamūlamhi , vihāsi purisuttamo .

‘‘ Dasasu lokadhātūsu , sannipatitvāna devatā ;

Payirupāsanti sambuddhaṃ , vasantaṃ nāgamuddhani .

‘‘ Na koci devo vaṇṇena , sambuddhassa virocati ;

Sabbe deve atikkamma , sambuddhova virocatī ’’ ti .( pe . va .317-319);

Evaṃ sabbā devatā attano sarīrappabhāya abhibhavitvā nisinnassa panassa mātā tusitavimānato āgantvā dakkhiṇapasse nisīdi .

Indakopi devaputto āgantvā dakkhiṇapasseyeva nisīdi , aṅkuro vāmapasse nisīdi .

So mahesakkhāsu devatāsu sannipatantīsu apagantvā dvādasayojanike ṭhāne okāsaṃ labhi , indako tattheva nisīdi .

Satthā te ubhopi oloketvā attano sāsane dakkhiṇeyyapuggalānaṃ dinnadānassa mahapphalabhāvaṃ ñāpetukāmo evamāha –

‘‘ aṅkura , tayā dīghamantare dasavassasahassaparimāṇakāle dvādasayojanikaṃ uddhanapantiṃ katvā mahādānaṃP3.220 dinnaṃ , idāni mama samāgamaṃ āgantvā dvādasayojanike ṭhāne okāsaṃ labhi , kiṃ nu kho ettha kāraṇan ’’ ti ?

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Oloketvāna sambuddho , aṅkurañcāpi indakaṃ ;

Dakkhiṇeyyaṃ sambhāvento , idaṃ vacanamabravi .

‘‘ MahādānaṃM2.143 tayā dinnaṃ , aṅkura dīghamantare ;

Atidūre nisinnosi , āgaccha mama santike ’’ ti .( pe . va .321-322);

So saddho pathavītalaṃ pāpuṇi .

Sabbāpi naṃ sā parisā assosi .

Evaṃ vutte –

‘‘ CoditoV2.126 bhāvitattena , aṅkuro etamabravi ;

Kiṃ mayhaṃ tena dānena , dakkhiṇeyyena suññataṃ .

‘‘ Ayaṃ so indako yakkho , dajjā dānaṃ parittakaṃ ;

Atirocati amhehi , cando tārāgaṇe yathā ’’ ti .( pe . va .323-324);

Tattha dajjāti datvā .

Evaṃ vutte satthā indakaṃ āha –

‘‘ indaka , tvaṃ mama dakkhiṇapasse nisinno , kasmā anapagantvāva nisīdasī ’’ ti ?

So ‘‘ ahaṃ , bhante , sukhette appakabījaṃ vapanakassako viya dakkhiṇeyyasampadaṃ alatthan ’’ ti dakkhiṇeyyaṃ pabhāvento āha –

‘‘ Ujjaṅgale yathā khette , bījaṃ bahumpi ropitaṃ ;

Na phalaṃ vipulaṃ hoti , napi toseti kassakaṃ .

‘‘ Tatheva dānaṃ bahukaṃ , dussīlesu patiṭṭhitaṃ ;

Na phalaṃ vipulaṃ hoti , napi toseti dāyakaṃ .

‘‘ YathāpiP3.221 bhaddake khette , bījaṃ appampi ropitaṃ ;

Sammā dhāraṃ pavecchante , phalaṃ toseti kassakaṃ .

‘‘ Tatheva sīlavantesu , guṇavantesu tādisu ;

Appakampi kataṃ kāraṃ , puññaṃ hoti mahapphalan ’’ ti .( pe . va .325-328);

Kiṃ panetassa pubbakammanti ?

So kira anuruddhattherassa antogāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhassa attano ābhataṃ kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi .

Tadā tassa puññaṃ aṅkurena dasavassasahassāni dvādasayojanikaṃ uddhanapantiṃ katvā dinnadānato mahapphalataraṃ jātaṃ .

Tasmā evamāha .

Evaṃ vutte satthā ,‘‘ aṅkura , dānaṃ nāma viceyya dātuṃ vaṭṭati , evaṃ taṃ sukhettesu vuttabījaṃ viya mahapphalaṃ hoti .

Tvaṃ pana na tathā akāsi , tena te dānaṃ mahapphalaṃ na jātan ’’ ti imamatthaṃ vibhāvento –

‘‘ ViceyyaV2.127M2.144 dānaṃ dātabbaṃ , yattha dinnaṃ mahapphalaṃ … pe ….

‘‘ Viceyya dānaṃ sugatappasatthaṃ ,

Ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke ;

Etesu dinnāni mahapphalāni ,

Bījāni vuttāni yathā sukhette ’’ ti .( pe . va .329-330)–

Vatvā uttarimpi dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

‘‘ Tiṇadosāni khettāni , rāgadosā ayaṃ pajā ;

Tasmā hi vītarāgesu , dinnaṃ hoti mahapphalaṃ .

‘‘ Tiṇadosāni khettāni , dosadosā ayaṃ pajā ;

Tasmā hi vītadosesu , dinnaṃ hoti mahapphalaṃ .

‘‘ Tiṇadosāni khettāni , mohadosā ayaṃ pajā ;

Tasmā hi vītamohesu , dinnaṃ hoti mahapphalaṃ .

‘‘ TiṇadosāniP3.222 khettāni , icchādosā ayaṃ pajā ;

Tasmā hi vigaticchesu , dinnaṃ hoti mahapphalan ’’ ti .

Desanāvasāne aṅkuro ca indako ca sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu , mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti .

Atha satthā devaparisāya majjhe nisinno mātaraṃ ārabbha ‘‘ kusalā dhammā , akusalā dhammā , abyākatā dhammā ’’ ti abhidhammapiṭakaṃ paṭṭhapesi .

Evaṃ tayo māse nirantaraṃ abhidhammapiṭakaṃ kathesi .

Kathento pana bhikkhācāravelāya ‘‘ yāva mamāgamanā ettakaṃ nāma dhammaṃ desetū ’’ ti nimmitabuddhaṃ māpetvā himavantaṃ gantvā nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā mahāsālamāḷake nisinno bhattakiccaṃ akāsi .

Sāriputtatthero tattha gantvā satthu vattaṃ karoti .

Satthā bhattakiccapariyosāne ,‘‘ sāriputtaV2.128 , ajja mayā ettako nāma dhammo bhāsito , tvaṃ attano antevāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vācehī ’’ ti therassa kathesi .

Yamakapāṭihīre kira pasīditvā pañcasatā kulaputtā therassa santikeP3.223 pabbajiṃsu .

Te sandhāya theraṃM2.145 evamāha .

Vatvā ca pana devalokaṃ gantvā nimmitabuddhena desitaṭṭhānato paṭṭhāya sayaṃ dhammaṃ desesi .

Theropi gantvā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ desesi .

Te satthari devaloke viharanteyeva sattapakaraṇikā ahesuṃ .

Te kira kassapabuddhakāle khuddakavagguliyo hutvā ekasmiṃ pabbhāre olambantā dvinnaṃ therānaṃ caṅkamitvā abhidhammaṃ sajjhāyantānaṃ saddaṃ sutvā sare nimittaṃ aggahesuṃ .

Te ‘‘ ime khandhā nāma , imā dhātuyo nāmā ’’ ti ajānitvā sare nimittagahaṇamatteneva tato cutā devaloke nibbattā , ekaṃ buddhantaraṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cavitvā sāvatthiyaṃ kulagharesu nibbattā .

Yamakapāṭihīre uppannapasādā therassa santike pabbajitvā sabbapaṭhamaṃ sattapakaraṇikā ahesuṃ .

Satthāpi teneva nīhārena taṃ temāsaṃ abhidhammaṃ desesi .

Desanāvasāne asītikoṭisahassānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi , mahāmāyāpi sotāpattiphale patiṭṭhahi .

SāpiP3.224 kho chattiṃsayojanaparimaṇḍalā parisā ‘‘ idāni sattame divase mahāpavāraṇā bhavissatī ’’ ti mahāmoggallānattheraṃ upasaṅkamitvā āha –

‘‘ bhante satthu , orohaṇadivasaṃ saññātuṃ vaṭṭati , na hi mayaṃ satthāraṃ adisvā gamissāmā ’’ ti .

Āyasmā mahāmoggallāno taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ sādhāvuso ’’ ti vatvā tattheva pathaviyaṃ nimuggo sinerupādaṃ gantvā ‘‘ maṃ abhiruhantaṃ parisā passatū ’’ ti adhiṭṭhāya maṇiratanena āvutaṃ paṇḍukambalasuttaṃ viya paññāyamānarūpova sinerumajjhena abhiruhi .

Manussāpi naṃ ‘‘ ekayojanaṃ abhiruḷho , dviyojanaṃ abhiruḷho ’’ ti olokayiṃsu .

Theropi satthu pāde sīsena ukkhipanto viya abhiruhitvā vanditvā evamāha –

‘‘ bhante , parisā tumhe disvāva gantukāmā , kadā orohissathā ’’ ti .

‘‘ Kahaṃ pana te , moggallāna , jeṭṭhabhātiko sāriputto ’’ ti .

‘‘ Bhante , saṅkassanagare vassaṃ upagato ’’ ti .

Moggallāna , ahaṃ ito sattame divase mahāpavāraṇāya saṅkassanagaradvāre otarissāmi , maṃ daṭṭhukāmā tattha āgacchantu , sāvatthito saṅkassanagaradvāraṃ tiṃsayojanāni , ettake magge kassaci pātheyyakiccaṃ natthi , uposathikā hutvā dhuravihāraṃ dhammassavanatthāyaM2.146 gacchantā viya āgaccheyyāthāti tesaṃ āroceyyāsīti .

Thero ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti gantvā tathā ārocesi .

SatthāP3.225 vuṭṭhavasso pavāretvā sakkassa ārocesi –

‘‘ mahārāja , manussapathaṃ gamissāmī ’’ tiV2.129 .

Sakko suvaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ rajatamayanti tīṇi sopānāni māpesi .

Tesaṃ pādā saṅkassanagaradvāre patiṭṭhahiṃsu , sīsāni sinerumuddhani .

Tesu dakkhiṇapasse suvaṇṇamayaṃ sopānaṃ devatānaṃ ahosi , vāmapasse rajatamayaṃ sopānaṃ mahābrahmānaṃ ahosi , majjhe maṇimayaṃ sopānaṃ tathāgatassa ahosi .

Satthāpi sinerumuddhani ṭhatvā devorohaṇasamaye yamakapāṭihāriyaṃ katvā uddhaṃ olokesi , yāva brahmalokā ekaṅgaṇā ahesuṃ .

Adho olokesi , yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi .

Disāvidisā olokesi , anekāni cakkavāḷasatasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ .

Devā manusse passiṃsu , manussāpi deve passiṃsu , sabbe sammukhāva passiṃsu .

Bhagavā chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjesi .

Taṃ divasaṃ buddhasiriṃ oloketvā chattiṃsayojana parimaṇḍalāya parisāya ekopi buddhabhāvaṃ apatthento nāma natthi .

Suvaṇṇasopānena devā otariṃsu , rajatasopānena mahābrahmāno otariṃsu , maṇisopānena sammāsambuddho otari .

Pañcasikho gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya dakkhiṇapasse ṭhatvā satthu gandhabbamadhuradibbavīṇāya saddena pūjaṃ karonto otari , mātali , saṅgāhako vāmapasseP3.226 ṭhatvā dibbagandhamālāpupphaṃ gahetvā namassamāno pūjaṃ katvā otari , mahābrahmā chattaṃ dhāresi , suyāmo vālabījaniṃ dhāresi .

Satthā iminā parivārena saddhiṃ otaritvā saṅkassanagaradvāre patiṭṭhahi .

Sāriputtattheropi āgantvā satthāraṃ vanditvā yasmā sāriputtattherena tathārūpāya buddhasiriyā otaranto satthā ito pubbe na diṭṭhapubbo , tasmā –

‘‘ Na me diṭṭho ito pubbe , na suto uda kassaci ;

Evaṃ vagguvado satthā , tusitā gaṇimāgato ’’ ti .( su . ni .961; mahāni .190)–

ĀdīhiM2.147 attano tuṭṭhiṃ pakāsetvā ,‘‘ bhante , ajja sabbepi devamanussā tumhākaṃ pihayanti , patthentī ’’ ti āha .

Atha naṃ satthā ,‘‘ sāriputta , evarūpehi guṇehi samannāgatā buddhā devamanussānaṃ piyā hontiyevā ’’ ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

181.

‘‘ Ye jhānapasutā dhīrā , nekkhammūpasame ratā ;

Devāpi tesaṃ pihayanti , sambuddhānaṃ satīmatan ’’ ti .

Tattha ye jhānapasutāti lakkhaṇūpanijjhānaṃ ārammaṇūpanijjhānanti imesu dvīsu jhānesu āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇehiV2.130 yuttappayuttā .

Nekkhammūpasame ratātiP3.227 ettha pabbajjā nekkhammanti na gahetabbā , kilesavūpasamanibbānaratiṃ pana sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Devāpīti devāpi manussāpi tesaṃ pihayanti patthenti .

Satīmatan ti evarūpaguṇānaṃ tesaṃ satiyā samannāgatānaṃ sambuddhānaṃ .

‘‘ Aho vata mayaṃ buddhā bhaveyyāmā ’’ ti buddhabhāvaṃ icchamānā pihayantīti attho .

Desanāvasāne tiṃsamattānaṃ pāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi , therassa saddhivihārikā pañcasatabhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu .

Sabbabuddhānaṃ kira avijahitameva yamakapāṭihīraṃ katvā devaloke vassaṃ vasitvā saṅkassanagaradvāre otaraṇaṃ .

Tattha pana dakkhiṇapādassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalacetiyaṭṭhānaṃ nāma hoti .

Satthā tattha ṭhatvā puthujjanādīnaṃ visaye pañhaṃ pucchi , puthujjanā attano visaye pañhe vissajjetvā sotāpannavisaye pañhaṃ vissajjetuṃ nāsakkhiṃsu .

Tathā sakadāgāmiādīnaṃ visaye sotāpannādayo , mahāmoggallānavisaye sesamahāsāvakā , sāriputtattherassa visaye mahāmoggallāno , buddhavisayeP3.228 ca sāriputtopi vissajjetuṃ nāsakkhiyeva .

So pācīnadisaṃ ādiṃ katvā sabbadisā olokesi , sabbattha ekaṅgaṇameva ahosi .

Aṭṭhasu disāsu devamanussā uddhaṃ yāva brahmalokā heṭṭhā bhūmaṭṭhā ca yakkhanāgasupaṇṇā añjaliṃ paggahetvā ,‘‘ bhante , idha tassa pañhassa vissajjetā natthi , ettheva upadhārethā ’’ ti āhaṃsu .

Satthā sāriputto kilamati .

Kiñcāpi hesa –

‘‘ YeM2.148 ca saṅkhātadhammāse , ye ca sekhā puthū idha ;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ , puṭṭho pabrūhi mārisā ’’ ti .( su . ni .1044; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 7)–

Imaṃ buddhavisaye puṭṭhapañhaṃ sutvā ‘ satthā maṃ sekhāsekhānaṃ āgamanapaṭipadaṃ pucchatī ’ ti pañhe nikkaṅkho , khandhādīsu pana katarena nu kho mukhena imaṃ paṭipadaṃ kathento ‘ ahaṃ satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ na sakkhissāmī ’ ti mama ajjhāsaye kaṅkhati , so mayā naye adinne kathetuṃ na sakkhissati , nayamassa dassāmīti nayaṃ dassento ‘‘ bhūtamidaṃ , sāriputta , samanupassasī ’’ ti āha .

Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ sāriputto mama ajjhāsayaṃ gahetvā kathento khandhavasenaP3.229 kathessatī ’’ ti .

Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena nayasatasahassenaV2.131 upaṭṭhāsi .

So satthārā dinnanaye ṭhatvā taṃ pañhaṃ kathesi .

Ṭhapetvā kira sammāsambuddhaṃ añño sāriputtattherassa paññaṃ pāpuṇituṃ samattho nāma natthi .

Teneva kira thero satthu purato ṭhatvā sīhanādaṃ nadi –

‘‘ ahaṃ , bhante , sakalakappampi deve vuṭṭhe ‘ ettakāni bindūni mahāsamudde patitāni , ettakāni bhūmiyaṃ , ettakāni pabbate ’ ti gaṇetvā lekhaṃ āropetuṃ samattho ’’ ti .

Satthāpi naṃ ‘‘ jānāmi , sāriputta , gaṇetuṃ samatthabhāvan ’’ ti āha .

Tassa āyasmato paññāya upamā nāma natthi .

Tenevāha –

‘‘ Gaṅgāya vālukā khīye , udakaṃ khīye mahaṇṇave ;

Mahiyā mattikā khīye , na khīye mama buddhiyā ’’ ti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi , bhante , buddhisampannalokanātha , mayā ekasmiṃ pañhe vissajjite ekaṃ vā vālukaṃ ekaṃ vā udakabinduṃ ekaṃ vā paṃsukhaṇḍaṃ akhipitvā pañhānaṃ satena vā sahassenavā satasahassena vā vissajjite gaṅgāya vālukādīsu ekekaṃ ekamante khipeyya , khippataraṃ gaṅgādīsu vālukādayo parikkhayaṃ gaccheyyuṃ , na tveva mama pañhānaṃ vissajjananti .

Evaṃ mahāpaññopi hi bhikkhu buddhavisaye pañhassaP3.230 antaṃ vā koṭiṃ vā adisvā satthārā dinnanaye ṭhatvāva pañhaṃ vissajjesi .

Taṃ sutvā bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –

‘‘ yaṃ pañhaṃ puṭṭho sabbopi jano kathetuṃ na sakkhi , taṃ dhammasenāpati sāriputto ekakova kathesī ’’ ti .

Satthā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ na idāneva sāriputto yaṃ pañhaṃ mahājano vissajjetuṃ nāsakkhiM2.149 , taṃ vissajjesi , pubbepi anena vissajjitoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āharituṃ –

‘‘ Parosahassampi samāgatānaṃ ,

Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññā ;

Ekova seyyo puriso sapañño ,

Yo bhāsitassa vijānāti atthan ’’ ti .( jā .1.1.99)–

Imaṃ jātakaṃ vitthārena kathesīti .

Devorohaṇavatthu dutiyaṃ .

3. Erakapattanāgarājavatthu

KicchoV2.132 manussapaṭilābhoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bārāṇasiyaṃ upanissāya sattasirīsakarukkhamūle viharanto erakapattaṃ nāma nāgarājaṃ ārabbha kathesi .

So kira pubbe kassapabuddhasāsane daharabhikkhu hutvā gaṅgāya nāvaṃ abhiruyha gacchantoP3.231 ekasmiṃ erakagumbe erakapattaṃ gahetvā nāvāya vegasā gacchamānāyapi na muñci , erakapattaṃ chijjitvā gataṃ .

So ‘‘ appamattakaṃ etan ’’ ti āpattiṃ adesetvā vīsati vassasahassāni araññe samaṇadhammaṃ katvāpi maraṇakāle erakapattena gīvāya gahito viya āpattiṃ desetukāmopi aññaṃ bhikkhuṃ apassamāno ‘‘ aparisuddhaṃ me sīlan ’’ ti uppannavippaṭisāro tato cavitvā ekarukkhadoṇikanāvappamāṇo nāgarājā hutvā nibbatti , erakapatto tvevassa nāmaṃ ahosi .

So nibbattakkhaṇeyeva attabhāvaṃ oloketvā ‘‘ ettakaṃ nāma kālaṃ samaṇadhammaṃ katvā ahetukayoniyaṃ maṇḍūkabhakkhaṭṭhāne nibbattomhī ’’ ti vippaṭisārī ahosi .

So aparabhāge ekaṃ dhītaraṃ labhitvā majjhe gaṅgāya udakapiṭṭhe mahantaṃ phalaṃ ukkhipitvā dhītaraṃ tasmiṃ ṭhapetvā naccāpetvā gāyāpesi .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ addhā ahaṃ idha iminā upāyena buddhe uppanne tassa uppannabhāvaṃ suṇissāmī ’’ ti .

Yo me gītassa paṭigītaṃ āharatiM2.150 , tassa mahantena nāgabhavanena saddhiṃ dhītaraṃ dassāmīti anvaḍḍhamāsaṃ uposathadivase taṃ dhītaraṃ phaṇe ṭhapesi .

Sā tattha ṭhitā naccantī –

‘‘ Kiṃsu adhippatī rājā , kiṃsu rājā rajjissaro ;

Kathaṃsu virajo hoti , kathaṃ bāloti vuccatī ’’ ti .

–

ImaṃP3.232 gītaṃ gāyati .

Sakalajambudīpavāsino ‘‘ nāgamāṇavikaṃ gaṇhissāmā ’’ ti gantvā attano attano paññābalena paṭigītaṃ katvā gāyanti .

Sā taṃ paṭikkhipati .

Tassā anvaḍḍhamāsaṃ phaṇe ṭhatvā evaṃ gāyantiyāva ekaṃ buddhantaraṃ vītivattaṃ .

Atha amhākaṃ satthā loke uppajjitvā ekadivasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento erakapattaṃ ādiṃ katvā uttaramāṇavaṃ nāma attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘ kiṃ nu kho bhavissatī ’’ ti āvajjento ‘‘ ajja erakapattassa dhītaraṃ phaṇe ṭhapetvā naccāpanadivaso , ayaṃ uttaramāṇavo mayā dinnaṃ paṭigītaṃ gaṇhantovaV2.133 sotāpanno hutvā taṃ ādāya nāgarājassa santikaṃ gamissati .

So taṃ sutvā ‘ buddho uppanno ’ ti ñatvā mama santikaṃ āgamissati , ahaṃ tasmiṃ āgate mahāsamāgame gāthaṃ kathessāmi , gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī ’’ ti addasa .

So tattha gantvā bārāṇasito avidūre satta sirīsakarukkhā atthi , tesu ekassa mūle nisīdi .

Jambudīpavāsino gītapaṭigītaṃ ādāya sannipatiṃsu .

Satthā avidūre ṭhāne gacchantaṃ uttaramāṇavaṃ disvā ‘‘ ehi , uttarā ’’ ti āha .

‘‘ Kiṃ , bhante ’’ ti ?

‘‘ Ito tāva ehī ’’ ti .

Atha naṃ āgantvā vanditvā nisinnaṃ āha ‘‘ kahaṃ gacchasī ’’ ti ?

‘‘ Erakapattassa dhītu gāyanaṭṭhānan ’’ ti .

‘‘ Jānāsi pana gītapaṭigītan ’’ ti ?

‘‘ Jānāmi , bhante ’’ ti .

‘‘ Vadehi tāva nan ’’ ti ?

Atha naṃ attano jānananiyāmeneva vadantaṃ ‘‘ na uttaraṃ etaṃ paṭigītaṃ , ahaṃ te paṭigītaṃ dassāmi , ādāyaP3.233 naṃ gamissasī ’’ ti .

‘‘ Sādhu , bhante ’’ ti .

Atha naṃ satthā , uttara , tvaṃ nāgamāṇavikāya gītakāle –

‘‘ Chadvārādhippatī rājā , rajjamāno rajjissaro ;

Arajjaṃ virajo hoti , rajjaṃ bāloti vuccatī ’’ ti .

–

Imaṃ paṭigītaṃ gāyeyyāsīti āha .

MāṇavikāyaM2.151 gītassa attho – kiṃsu adhippatī rājāti kiṃ adhippati rājā nāma hoti ?

Kiṃsu rājā rajjissaroti kathaṃ pana rājā rajjissaro nāma hoti ?

Kathaṃsu virajo hotīti kathaṃ nu kho so rājā virajo nāma hotīti ?

Paṭigītassa pana attho – chadvārādhippatī rājāti yo channaṃ dvārānaṃ adhippati , ekadvārepi rūpādīhi anabhibhūto , ayaṃ rājā nāma .

Rajjamāno rajjissaroti yo pana tesu ārammaṇesu rajjati , so rajjamāno rajjissaro nāma .

Arajjan ti arajjamāno pana virajo nāma hoti .

Rajjan ti rajjamāno bāloti vuccatīti .

Evamassa satthā paṭigītaṃ datvā , uttara , tayā imasmiṃ gīte gāyite imassa gītassa imaṃ paṭigītaṃ gāyissati –

‘‘ KenassuV2.134 vuyhati bālo , kathaṃ nudati paṇḍito ;

Yogakkhemī kathaṃ hoti , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .

Athassa tvaṃ idaṃ paṭigītaṃ gāyeyyāsi –

‘‘ Oghena vuyhati bālo , yogā nudati paṇḍito ;

Sabbayogavisaṃyutto , yogakkhemīti vuccatī ’’ ti .

Tassattho –

‘‘ kāmoghādinā catubbidhena oghena bālo vuyhati , taṃ oghaṃ paṇḍito sammappadhānasaṅkhātena yogenaP3.234 nudati .

So sabbehi kāmayogādīhi visaṃyutto yogakkhemī nāma vuccatī ’’ ti .

Uttaro imaṃ paṭigītaṃ gaṇhantova sotāpattiphale patiṭṭhahi .

So sotāpanno hutvā taṃ gāthaṃ ādāya gantvā ,‘‘ ambho , mayā gītapaṭigītaṃ āhaṭaṃ , okāsaṃ me dethā ’’ ti vatvā nirantaraṃ ṭhitassa mahājanassa jaṇṇunā akkamanto agamāsi .

Nāgamāṇavikā pitu phaṇe ṭhatvā naccamānā ‘‘ kiṃsu adhippatī rājā ’’ ti gītaṃ gāyati ?

Uttaro ‘‘ chadvārādhippatī rājā ’’ ti paṭigītaṃ gāyi .

Puna nāgamāṇavikā ‘‘ kenassu vuyhatī ’’ ti tassa gītaṃ gāyati ?

Athassā paṭigītaṃ gāyanto uttaro ‘‘ oghena vuyhatī ’’ ti imaṃ gāthamāha .

Nāgarājā taṃ sutvāva buddhassa uppannabhāvaṃ ñatvā ‘‘ mayā ekaṃ buddhantaraṃ evarūpaṃ padaṃ nāma na sutapubbaṃ , uppanno vata , bho , lokeM2.152 buddho ’’ ti tuṭṭhamānaso naṅguṭṭhena udakaṃ pahari , mahāvīciyo uṭṭhahiṃsu , ubho tīrāni bhijjiṃsu .

Ito cito ca usabhamatte ṭhāne manussā udake nimujjiṃsu .

So ettakaṃ mahājanaṃ phaṇe ṭhapetvā ukkhipitvā thale patiṭṭhapesi .

So uttaraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ kahaṃ , sāmi , satthā ’’ ti pucchi .

‘‘ Ekasmiṃ rukkhamūle nisinno , mahārājā ’’ ti .

So ‘‘ ehi , sāmi , gacchāmā ’’ ti uttarena saddhiṃ agamāsi .

Mahājanopi tena saddhiṃyeva gato .

Nāgarājā gantvā chabbaṇṇaraṃsīnaṃ antaraṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā rodamāno aṭṭhāsi .

Atha naṃ satthā āha –

‘‘ kiṃ idaṃ , mahārājā ’’ ti ?

‘‘ Ahaṃ , bhante , tumhādisassa buddhassa sāvako hutvā vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃP3.235 akāsiṃ , sopi maṃ samaṇadhammo niddhāretuṃ nāsakkhi .

Appamattakaṃ erakapattachindanamattaṃ nissāya ahetukapaṭisandhiṃ gahetvā urena parisakkanaṭṭhāne nibbattosmi , ekaṃ buddhantaraṃ neva manussattaṃ labhāmi , na saddhammassavanaṃ , na tumhādisassa buddhassa dassanan ’’ ti satthā tassa kathaṃ sutvā ,‘‘ mahārāja , manussattaṃ nāma dullabhameva , tathā saddhammassavanaṃV2.135 , tathā buddhuppādo , idaṃ kicchena kasirena labbhatī ’’ ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

182.

‘‘ Kiccho manussapaṭilābho , kicchaṃ maccāna jīvitaṃ ;

Kicchaṃ saddhammassavanaṃ , kiccho buddhānamuppādo ’’ ti .

Tassattho – mahantena hi vāyāmena mahantena kusalena laddhattā manussattapaṭilābho nāma kiccho dullabho .

Nirantaraṃ kasikammādīni katvā jīvitavuttiṃ ghaṭanatopi parittaṭṭhāyitāyapi maccānaṃ jīvitaṃ kicchaṃ .

Anekesupi kappesu dhammadesakassa puggalassa dullabhatāya saddhammassavanampi kicchaṃ .

Mahantena vāyāmena abhinīhārassa samijjhanato samiddhābhinīhārassa ca anekehipi kappakoṭisahassehi dullabhuppādato buddhānaṃ uppādopi kicchoyeva , ativiya dullabhoti .

Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .

Nāgarājāpi taṃdivasaṃ sotāpattiphalaṃ labheyya , tiracchānagatattā pana nālattha .

So yesu paṭisandhigahaṇatacajahanavissaṭṭhaniddokkamanasajātiyāmethunasevanacutisaṅkhātesuP3.236 pañcasu ṭhānesu nāgasarīramevaM2.153 gahetvā kilamanti , tesu akilamanabhāvaṃ patvā māṇavarūpeneva vicarituṃ labhatīti .

Erakapattanāgarājavatthu tatiyaṃ .