3. Kuṇḍalakesittherīvatthu

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Kuṇḍalakesittherīvatthu

YoM1.413V1.368 ca gāthāsataṃ bhāseti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kuṇḍalakesiṃ ārabbha kathesi .

Rājagahe kira ekā seṭṭhidhītā soḷasavassuddesikā abhirūpā ahosi dassanīyā pāsādikā .

Tasmiñca vaye ṭhitā nāriyo purisajjhāsayā honti purisalolā .

Atha naṃ mātāpitaro sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe nivāsāpesuṃ .

Ekamevassā dāsiṃ paricārikaṃ adaṃsu .

Athekaṃ kulaputtaṃ corakammaṃ karontaṃ gahetvā pacchābāhaṃ bandhitvā catukke catukke kasāhi paharitvā āghātanaṃ nayiṃsu .

Seṭṭhidhītā mahājanassa saddaṃ sutvā ‘‘ kiṃ nu kho etan ’’ ti pāsādatale ṭhatvā olokentī taṃ disvā paṭibaddhacittāP2.218 hutvā taṃ patthayamānā āhāraṃ paṭikkhipitvā mañcake nipajji .

Atha naṃ mātā pucchi –

‘‘ kiṃ idaṃ , ammā ’’ ti ?

‘‘ Sace etaṃ ‘ coro ’ ti gahetvā niyyamānaṃ purisaṃ labhissāmi , jīvissāmi .

No ce labhissāmi , jīvitaṃ me natthi , idheva marissāmī ’’ ti .

‘‘ Amma , mā evaṃ kari , amhākaṃ jātiyā ca gottena ca bhogena ca sadisaṃ aññaṃ sāmikaṃ labhissasī ’’ ti .

‘‘ Mayhaṃ aññena kiccaṃ natthi , imaṃ alabhamānā marissāmī ’’ ti .

Mātā dhītaraṃ saññāpetuṃ asakkontī pituno ārocesi .

Sopi naṃ saññāpetuṃ asakkonto ‘‘ kiṃ sakkā kātun ’’ ti cintetvā taṃ coraṃ gahetvā gacchantassa rājapurisassa sahassabhaṇḍikaṃ pesesi –

‘‘ imaṃ gahetvā etaṃ purisaṃ mayhaṃ dehī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti kahāpaṇe gahetvā taṃ muñcitvā aññaṃ māretvā ‘‘ mārito , deva , coro ’’ ti rañño ārocesi .

Seṭṭhipi tassa dhītaraṃ adāsi .

Sā tato paṭṭhāya ‘‘ sāmikaṃ ārādhessāmī ’’ ti sabbābharaṇapaṭimaṇḍitā sayameva tassa yāguādīni saṃvidahati , coro katipāhaccayena cintesi –

‘‘ kadā nu kho imaṃ māretvā etissā ābharaṇāni gahetvā ekasmiṃ surāgehe vikkiṇitvā khādituṃ labhissāmī ’’ ti ?

So ‘‘ attheko upāyo ’’ ti cintetvā āhāraṃ paṭikkhipitvā mañcake nipajji , atha naṃ sā upasaṅkamitvā ‘‘ kiṃ te , sāmi , rujjatī ’’ ti pucchi .

‘‘ Na kiñci me , bhaddeti , kacci pana me mātāpitaro tuyhaṃ kuddhā ’’ ti ?

‘‘ Na kujjhanti , bhadde ’’ tiM1.414 .

Atha ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti ?

‘‘ Bhadde , ahaṃ taṃ divasaṃ bandhitvā niyyamānoP2.219 corapapāte adhivatthāya devatāya balikammaṃ paṭissuṇitvā jīvitaṃ labhiṃ , tvampi mayā tassā eva ānubhāvena laddhā ,‘ taṃ me devatāya balikammaṃ ṭhapitan ’ ti cintemi , bhadde ’’ ti .

‘‘ Sāmi , mā cintayi , karissāmi balikammaṃ , vadehiV1.369 , kenattho ’’ ti ?

‘‘ Appodakamadhupāyasena ca lājapañcamakapupphehi cā ’’ ti .

‘‘ Sādhu , sāmi , ahaṃ paṭiyādessāmī ’’ ti sā sabbaṃ balikammaṃ paṭiyādetvā ‘‘ ehi , sāmi , gacchāmā ’’ ti āha .

‘‘ Tena hi , bhadde , tava ñātake nivattetvā mahagghāni vatthābharaṇāni gahetvā attānaṃ alaṅkarohi , hasantā kīḷantā sukhaṃ gamissāmā ’’ ti .

Sā tathā akāsi .

Atha naṃ so pabbatapādaṃ gatakāle āha –

‘‘ bhadde , ito paraṃ ubhova janā gamissāma , sesajanaṃ yānakena saddhiṃ nivattāpetvā balikammabhājanaṃ sayaṃ ukkhipitvā gaṇhāhī ’’ ti .

Sā tathā akāsi .

Coro taṃ gahetvā corapapātapabbataṃ abhiruhi .

Tassa hi ekena passena manussā abhiruhanti , ekaṃ passaṃ chinnapapātaṃ .

Pabbatamatthake ṭhitā tena passena core pātenti .

Te khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā bhūmiyaṃ patanti .

Tasmā ‘‘ corapapāto ’’ ti vuccati .

Sā tassa pabbatassa matthake ṭhatvā ‘‘ balikammaṃ te , sāmi , karohī ’’ ti āha .

So tuṇhī ahosi .

Puna tāyaP2.220 ‘‘ kasmā , sāmi , tuṇhībhūtosī ’’ ti vutte taṃ āha –

‘‘ na mayhaṃ balikammenattho , vañcetvā pana taṃ ādāya āgatomhī ’’ ti .

‘‘ Kiṃ kāraṇā , sāmī ’’ ti ?

‘‘ Taṃ māretvā tava ābharaṇāni gahetvā palāyanatthāyā ’’ ti .

Sā maraṇabhayatajjitā āha –

‘‘ sāmi , ahañca ābharaṇāni ca tava santakāneva , kasmā evaṃ vadesī ’’ ti ?

So ,‘‘ mā evaṃ karohī ’’ ti , punappunaṃ yāciyamānopi ‘‘ māremi evā ’’ ti āha .

‘‘ Evaṃ sante kiṃ te mama maraṇena ?

Imāni ābharaṇāni gahetvā mayhaṃ jīvitaṃ dehi , ito paṭṭhāya maṃ ‘ matā ’ ti dhārehi , dāsī vā te hutvā kammaṃ karissāmī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

‘‘ Idaṃ suvaṇṇakeyūraṃ , muttā veḷuriyā bahū ;

Sabbaṃ harassu bhaddante , maṃ ca dāsīti sāvayā ’’ ti .( apa . therī 2.3.27);

TaṃM1.415 sutvā coro ‘‘ evaṃ kate tvaṃ gantvā mātāpitūnaṃ ācikkhissasi , māressāmiyeva , mā tvaṃ bāḷhaṃ paridevasī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

‘‘ Mā bāḷhaṃ paridevesi , khippaṃ bandhāhi bhaṇḍikaṃ ;

Na tuyhaṃ jīvitaṃ atthi , sabbaṃ gaṇhāmi bhaṇḍakan ’’ ti .

–

SāP2.221 cintesi –

‘‘ aho idaṃ kammaṃ bhāriyaṃ .

Paññā nāma na pacitvā khādanatthāya katā , atha kho vicāraṇatthāya katā , jānissāmissa kattabban ’’ ti , atha naṃ āha –

‘‘ sāmi , yadā tvaṃV1.370 ‘ coro ’ ti gahetvā nīyasi , tadāhaṃ mātāpitūnaṃ ācikkhiṃ , te sahassaṃ vissajjetvā taṃ āharāpetvā gehe kariṃsu .

Tato paṭṭhāya ahaṃ tuyhaṃ upakārikā , ajja me sudiṭṭhaṃ katvā attānaṃ vandituṃ dehī ’’ ti .

So ‘‘ sādhu , bhadde , sudiṭṭhaṃ katvā vandāhī ’’ ti vatvā pabbatante aṭṭhāsi .

Atha naṃ sā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā ,‘‘ sāmi , idaṃ te pacchimadassanaṃ , idāni tuyhaṃ vā mama dassanaṃ , mayhaṃ vā tava dassanaṃ natthī ’’ ti purato ca pacchato ca āliṅgitvā pamattaṃ hutvā pabbatante ṭhitaṃ piṭṭhipasse ṭhatvā ekena hatthena khandhe gahetvā ekena piṭṭhikacchāya gahetvā pabbatapapāte khipi .

So pabbatakucchiyaṃ paṭihato khaṇḍākhaṇḍikaṃ hutvā bhūmiyaṃ pati .

Corapapātamatthake adhivatthā devatā tesaṃ dvinnampi kiriyaṃ disvā tassā itthiyā sādhukāraṃ datvā imaṃ gāthamāha –

‘‘ Na hi sabbesu ṭhānesu , puriso hoti paṇḍito ;

Itthīpi paṇḍitā hoti , tattha tattha vicakkhaṇā ’’ ti .( apa . therī 2.3.31);

SāpiP2.222 coraṃ papāte khipitvā cintesi –

‘‘ sacāhaṃ gehaṃ gamissāmi ,‘ sāmiko te kuhin ’ ti pucchissanti , sacāhaṃ evaṃ puṭṭhā ‘ mārito me ’ ti vakkhāmi ,‘ dubbinīte sahassaṃ datvā taṃ āharāpetvā idāni naṃ māresī ’ ti maṃ mukhasattīhi vijjhissanti ,‘ ābharaṇatthāya so maṃ māretukāmo ahosī ’ ti vuttepi na saddahissanti , alaṃ me gehenā ’’ ti tatthevābharaṇāni chaḍḍetvā araññaṃ pavisitvā anupubbena vicarantī ekaṃ paribbājakānaṃ assamaṃ patvā vanditvā ‘‘ mayhaṃ , bhante , tumhākaṃ santike pabbajjaṃ dethā ’’ ti āha .

Atha naṃ pabbājesuṃ .

Sā pabbajitvāva pucchi –

‘‘ bhante , tumhākaṃ pabbajjāya kiṃ uttaman ’’ ti ?

‘‘ Bhadde , dasasu vā kasiṇesu parikammaṃ katvā jhānaṃ nibbattetabbaṃM1.416 , vādasahassaṃ vā uggaṇhitabbaṃ , ayaṃ amhākaṃ pabbajjāya uttamattho ’’ ti .

‘‘ Jhānaṃ tāva nibbattetuṃ ahaṃ na sakkhissāmi , vādasahassaṃ pana uggaṇhissāmi , ayyā ’’ ti .

Atha naṃ te vādasahassaṃ uggaṇhāpetvā ‘‘ uggahitaṃ te sippaṃ , idāni tvaṃ jambudīpatale vicaritvā attanā saddhiṃ pañhaṃ kathetuṃ samatthaṃ olokehī ’’ ti tassa hatthe jambusākhaṃP2.223 datvā uyyojesuṃ –

‘‘ gaccha , bhadde , sace koci gihibhūto tayā saddhiṃ pañhaṃ kathetuṃ sakkoti , tasseva pādaparicārikā bhavāhi , sace pabbajito sakkoti , tassa santike pabbajāhī ’’ ti .

Sā nāmena jambuparibbājikā nāma hutvā tato nikkhamitvā diṭṭhe diṭṭhe pañhaṃ pucchantī vicarati .

Tāya saddhiṃ kathetuṃ samattho nāma nāhosi .

‘‘ Ito jambuparibbājikā āgacchatī ’’ tiV1.371 sutvāva manussā palāyanti .

Sā gāmaṃ vā nigamaṃ vā bhikkhāya pavisantī gāmadvāre vālukarāsiṃ katvā tattha jambusākhaṃ ṭhapetvā ‘‘ mayā saddhiṃ kathetuṃ samattho jambusākhaṃ maddatū ’’ ti vatvā gāmaṃ pāvisi .

Taṃ ṭhānaṃ upasaṅkamituṃ samattho nāma nāhosi .

Sāpi milātāya jambusākhāya aññaṃ jambusākhaṃ gaṇhāti , iminā nīhārena vicarantī sāvatthiṃ patvā gāmadvāre vālukarāsiṃ katvā jambusākhaṃ ṭhapetvā vuttanayeneva vatvā bhikkhāya pāvisi .

Sambahulā gāmadārakā jambusākhaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu .

Tadā sāriputtatthero piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagarā nikkhanto te dārake jambusākhaṃ parivāretvā ṭhite disvā ‘‘ kiṃ idan ’’ ti pucchi .

Dārakā therassa taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu .

‘‘ Tena hi dārakā imaṃ sākhaṃ maddathā ’’ ti .

‘‘ Bhāyāma , bhante ’’ tiP2.224 .

‘‘ Ahaṃ pañhaṃ kathessāmi , maddatha tumhe ’’ ti .

Te therassa vacanena sañjātussāhā tathā katvā maddantā jambusākhaṃ ukkhipiṃsu .

Paribbājikā āgantvā te paribhāsitvā ‘‘ tumhehi saddhiṃ mama pañhena kiccaṃ natthi , kasmā me sākhaṃ maddathā ’’ ti āha .

‘‘ Ayyenamhā maddāpitā ’’ ti āhaṃsu .

‘‘ Bhante , tumhehi me sākhā maddāpitā ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhaginī ’’ ti .

‘‘ Tena hi mayā saddhiṃ pañhaṃ kathethā ’’ ti .

‘‘ Sādhu kathessāmī ’’ ti .

Sā vaḍḍhamānakacchāyāya pañhaṃ pucchituṃ therassa santikaṃ agamāsi , sakalanagaraṃ saṅkhubhi .

‘‘ Dvinnaṃ paṇḍitānaṃ kathaṃ suṇissāmā ’’ ti nāgarā tāya saddhiṃyeva gantvā theraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .

Paribbājikā theraṃM1.417 āha –

‘‘ bhante , pucchāmi te pañhan ’’ ti .

‘‘ Puccha , bhaginī ’’ ti .

Sā vādasahassaṃ pucchi , pucchitaṃ pucchitaṃ thero vissajjesi .

Atha naṃ thero āha –

‘‘ ettakā eva te pañhā , aññepi atthī ’’ ti ?

‘‘ Ettakā eva , bhante ’’ ti .

‘‘ Tayā bahū pañhā puṭṭhā , mayampi ekaṃ pucchāma , vissajjissasi no ’’ ti ?

‘‘ Jānamānā vissajjissāmi pucchatha , bhante ’’ ti .

Thero ‘‘ ekaṃ nāmaP2.225 kin ’’ ti ( khu . pā .4.1) pañhaṃ pucchi .

Sā ‘‘ evaṃ nāmesa vissajjetabbo ’’ ti ajānantī ‘‘ kiṃ nāmetaṃ , bhante ’’ ti pucchi .

‘‘ Buddhapañho nāma , bhaginī ’’ ti .

‘‘ Mayhampi taṃ detha , bhante ’’ ti .

‘‘ Sace mādisā bhavissasi , dassāmī ’’ ti .

‘‘ Tena hi maṃ pabbājethā ’’ ti .

Thero bhikkhunīnaṃ ācikkhitvā pabbājesi .

Sā pabbajitvā laddhūpasampadā kuṇḍalakesittherī nāma hutvā katipāhaccayeneva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .

Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –

‘‘ kuṇḍalakesittheriyā dhammassavanañca bahuṃ natthi , pabbajitakiccañcassā matthakaṃ pattaṃ , ekena kira corena saddhiṃ mahāsaṅgāmaṃ katvā jinitvā āgatā ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvāV1.372 ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ,‘‘ bhikkhave , mayā desitadhammaṃ ‘ appaṃ vā bahuṃ vā ’ ti pamāṇaṃ mā gaṇhatha , anatthakaṃ padasatampi seyyo na hoti , dhammapadaṃ pana ekampi seyyova .

Avasesacore jinantassa ca jayo nāma na hoti , ajjhattikakilesacore jinantasseva pana jayo nāma hotī ’’ ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

102.

‘‘ Yo ca gāthāsataṃ bhāse , anatthapadasaṃhitā ;

Ekaṃ dhammapadaṃ seyyo , yaṃ sutvā upasammati .

103.

‘‘ YoP2.226 sahassaṃ sahassena , saṅgāme mānuse jine ;

Ekañca jeyyamattānaṃ , sa ve saṅgāmajuttamo ’’ ti .

Tattha gāthāsatan ti yo ca puggalo sataparicchedā bahūpi gāthā bhāseyyāti attho .

Anatthapadasaṃhitāti ākāsavaṇṇanādivasena anatthakehi padehi saṃhitā .

Dhammapadan ti atthasādhakaṃ khandhādipaṭisaṃyuttaṃ ,‘‘ cattārimāni paribbājakā dhammapadāni .

Katamāni cattāri ?

Anabhijjhā paribbājakā dhammapadaṃ , abyāpādo paribbājakā dhammapadaṃ , sammāsati paribbājakā dhammapadaṃM1.418 , sammāsamādhi paribbājakā dhammapadan ’’ ti ( a . ni .4.30) evaṃ vuttesu catūsu dhammapadesu ekampi dhammapadaṃ seyyo .

Yo sahassaṃ sahassenāti yo eko saṅgāmayodho sahassena guṇitaṃ sahassaṃ mānuse ekasmiṃ saṅgāme jineyya , dasamanussasatasahassaṃ jinitvā jayaṃ āhareyya , ayampi saṅgāmajinataṃ uttamo pavaro nāma na hoti .

Ekañca jeyyamattānan ti yo rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu ajjhattikakammaṭṭhānaṃ sammasanto attano lobhādikilesajayena attānaṃ jineyyaP2.227 .

Sa ve saṅgāmajuttamoti so saṅgāmajinānaṃ uttamo pavaro saṅgāmasīsayodhoti .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Kuṇḍalakesittherīvatthu tatiyaṃ .

Issues

Select Version

Dhammapada-aṭṭhakathā

Dhammapada-aṭṭhakathā