Issues
Select Version
Dhammapada-aṭṭhakathā
Dhammapada-aṭṭhakathā

5. Macchariyakosiyaseṭṭhivatthu

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

5. Macchariyakosiyaseṭṭhivatthu

Yathāpi bhamaro pupphan ti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto macchariyakosiyaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi .
Tassa vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ .
RājagahanagarassaP1.367 kira avidūre sakkāraṃ nāma nigamo ahosi .
Tattheko macchariyakosiyo nāma seṭṭhi asītikoṭivibhavo paṭivasati .
So tiṇaggena telabindumpi paresaṃ na deti , na attanā paribhuñjati .
Itissa taṃ vibhavajātaṃ neva puttadārādīnaṃ , na samaṇabrāhmaṇānaṃ atthaṃ anubhoti , rakkhasapariggahitā pokkharaṇī viya aparibhogaṃ tiṭṭhati .
Satthā ekadivasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya sakalalokadhātuyaṃ bodhaneyyabandhave olokento pañcacattālīsayojanamatthake vasantassa seṭṭhino sapajāpatikassa sotāpattiphalassa upanissayaṃ addasa .
Tato purimadivase pana so rājānaṃ upaṭṭhātuṃ rājagehaṃ gantvā rājūpaṭṭhānaṃ katvāV1.207 āgacchanto ekaṃ chātajjhattaṃ janapadamanussaṃ kummāsapūraṃ kapallakapūvaṃ khādantaṃ disvā tattha pipāsaṃ uppādetvā attano gharaṃ gantvā cintesi –
‘‘ sacāhaṃ kapallakapūvaṃ khāditukāmomhīti vakkhāmi , bahū manussā mayā saddhiṃ khāditukāmā bhavissanti , evaṃ me bahūni tilataṇḍulasappiphāṇitādīni parikkhayaṃ gamissanti , naM1.233 kassaci kathessāmī ’’ ti taṇhaṃ adhivāsento carati .
So gacchante gacchante kāle uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto jāto .
Tato taṇhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto gabbhaṃ pavisitvā mañcake upagūhitvā nipajji .
Evaṃ gatopiP1.368 dhanahānibhayena na kassaci kiñci kathesi .
Atha naṃ bhariyā upasaṅkamitvā piṭṭhiṃ parimajjitvā ,‘‘ kiṃ te , sāmi , aphāsukaṃ jātan ’’ ti pucchi .
‘‘ Na me kiñci aphāsukaṃ atthī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nu kho te rājā kupito ’’ ti ?
‘‘ Rājāpi me na kuppatī ’’ ti .
‘‘ Atha kiṃ te puttadhītāhi vā dāsakammakarādīhi vā kiñci amanāpaṃ kataṃ atthī ’’ ti ?
‘‘ Evarūpampi natthī ’’ ti .
‘‘ Kismiñci pana te taṇhā atthī ’’ ti ?
Evaṃ vuttepi dhanahānibhayena kiñci avatvā nissaddova nipajji , atha naṃ bhariyā ‘‘ kathehi , sāmi kismiñci te taṇhā atthī ’’ ti āha .
So vacanaṃ parigilanto viya ‘‘ atthi me taṇhā ’’ ti āha .
‘‘ Kiṃ taṇhā , sāmī ’’ ti ?
‘‘ Kapallakapūvaṃ khāditukāmomhī ’’ ti .
‘‘ Atha kimatthaṃ me na kathesi , kiṃ tvaṃ daliddosi , idāni sakalanigamavāsīnaṃ pahonake kapallakapūve pacissāmī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ te etehi , attano kammaṃ katvā khādissantī ’’ ti ?
‘‘ Tena hi ekaracchavāsīnaṃ pahonake pacissāmī ’’ ti .
‘‘ Jānāmahaṃ tava mahaddhanabhāvan ’’ ti .
‘‘ Imasmiṃ gehasāmante sabbesaṃ pahonakaṃ katvā pacāmī ’’ ti .
‘‘ Jānāmahaṃ tava mahajjhāsayabhāvan ’’ ti .
‘‘ Tena hi te puttadāramattasseva pahonakaṃ katvā pacāmī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ te etehī ’’ ti ?
‘‘ Kiṃ pana tuyhañca mayhañca pahonakaṃ katvā pacāmī ’’ ti ?
‘‘ Tvaṃ kiṃ karissasī ’’ tiP1.369 ?
‘‘ Tena hi ekakasseva te pahonakaṃ katvā pacāmī ’’ ti .
‘‘ Imasmiṃ ṭhāne pacamāne bahū paccāsīsanti .
Sakalataṇḍule ṭhapetvā bhinnataṇḍule ca uddhanakapallāni ca ādāya thokaṃ khīrasappimadhuphāṇitañca gahetvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatalaṃ āruyha paca , tatthāhaṃ ekakova nisīditvā khādissāmī ’’ ti .
Sā ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā gahetabbaṃ gāhāpetvā pāsādaṃ abhiruyha dāsiyo vissajjetvā seṭṭhiṃ pakkosāpesi , so ādito paṭṭhāya dvārāni pidahanto sabbadvāresu sūcighaṭikaṃ datvā sattamatalaṃ abhiruhitvā tatthapi dvāraṃ pidahitvā nisīdi .
Bhariyāpissa uddhane aggiṃ jāletvā kapallaṃ āropetvā pūve pacituṃ ārabhi .
AthaM1.234V1.208 satthā pātova mahāmoggallānattheraṃ āmantesi –
‘‘ eso , moggallāna , rājagahassa avidūre sakkāranigame macchariyaseṭṭhi ‘ kapallakapūve khādissāmī ’ ti aññesaṃ dassanabhayena sattabhūmike pāsāde kapallakapūve pacāpeti , tvaṃ tattha gantvā seṭṭhiṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā ubhopi jāyampatike pūve ca khīrasappimadhuphāṇitāni ca gāhāpetvā attano balena jetavanaṃ ānehi , ajjāhaṃ pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vihāre eva nisīdissāmi , pūveheva bhattakiccaṃ karissāmī ’’ ti .
Thero ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti satthu vacanaṃ sampaṭicchitvāP1.370 tāvadeva iddhibalena taṃ nigamaṃ gantvā tassa pāsādassa sīhapañjaradvāre sunivattho supāruto ākāse eva maṇirūpakaṃ viya aṭṭhāsi .
Mahāseṭṭhino theraṃ disvāva hadayamaṃsaṃ kampi .
So ahaṃ evarūpānaṃyeva dassanabhayena imaṃ ṭhānamāgato , ayañca bhikkhu ākāsenāgantvā vātapānadvāre ṭhitoti .
So gahetabbagahaṇaṃ apassanto aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya dosena taṭataṭāyanto evamāha –
‘‘ samaṇa , ākāse ṭhatvāpi kiṃ labhissasi , ākāse apade padaṃ dassetvā caṅkamantopi neva labhissasī ’’ ti .
Thero tasmiṃ eva ṭhāne aparāparaṃ caṅkami .
Seṭṭhi ‘‘ caṅkamanto kiṃ labhissasi , ākāse pallaṅkena nisīdantopi na labhissasiyevā ’’ ti āha .
Thero pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .
Atha naṃ ‘‘ ākāse nisinno kiṃ labhissasi , āgantvā vātapānassa ummāre ṭhitopi na labhissasī ’’ ti āha .
Thero ummāre ṭhito .
‘‘ Ummāre ṭhitopi kiṃ labhissasi , dhūmāyantopi na labhissasi evā ’’ ti āha .
Theropi dhūmāyi .
Sakalapāsādo ekadhūmo ahosi .
Seṭṭhino akkhīnaṃ sūciyā vijjhanakālo viya ahosi , gehajjhāyanabhayena pana ‘‘ tvaṃ pajjalantopi na labhissasī ’’ ti avatvā ‘‘ ayaṃ samaṇo suṭṭhu laggo , aladdhā na gamissatiP1.371 , ekamassa pūvaṃ dāpessāmī ’’ ti bhariyaṃ āha –
‘‘ bhadde ekaṃ khuddakapūvaṃ pacitvā samaṇassa datvā uyyojehi nan ’’ ti .
Sā thokaṃ eva piṭṭhaṃ kapallapātiyaṃ pakkhipi , mahāpūvo hutvā sakalapātiṃ pūretvā uddhumāto hutvā aṭṭhāsi .
Seṭṭhi taṃ disvā ‘‘ bahuṃ tayā piṭṭhaṃ gahitaṃ bhavissatī ’’ ti sayameva dabbikaṇṇena thokaṃ piṭṭhaṃ gahetvā pakkhipi , pūvo purimapūvato mahantataro jātoM1.235 .
Evaṃ yaṃ yaṃ pacati , so so mahantamahantova hoti .
So nibbinno bhariyaṃ āha –
‘‘ bhadde , imassa ekaṃ pūvaṃ dehī ’’ ti .
Tassā pacchito ekaṃ pūvaṃ gaṇhantiyā sabbe ekābaddhā allīyiṃsu .
Sā seṭṭhiṃ āha –
‘‘ sāmi , sabbe pūvā ekato laggā , visuṃ kātuṃ na sakkomī ’’ ti .
‘‘ Ahaṃ karissāmī ’’ ti sopi kātuṃ nāsakkhi .
Ubhopi janā koṭiyaṃ gahetvā kaḍḍhantāpi viyojetuṃ nāsakkhiṃsu evaV1.209 .
Athassa pūvehi saddhiṃ vāyamantasseva sarīrato sedā mucciṃsu , pipāsā upacchijji .
Tato bhariyaṃ āha –
‘‘ bhadde , na me pūvehi attho , pacchiyā saddhiṃyeva imassa dehī ’’ ti .
Sā pacchiṃ ādāya theraṃ upasaṅkamitvā adāsi .
Thero ubhinnampi dhammaṃ desesi , tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ kathesi ,‘‘ atthiP1.372 dinnaṃ , atthi yiṭṭhan ’’ ti dinnadānādīnaṃ phalaṃ gaganatale puṇṇacandaṃ viya dassesi .
Taṃ sutvā pasannacitto hutvā seṭṭhi ‘‘ bhante , āgantvā imasmiṃ pallaṅke nisīditvā paribhuñjathā ’’ ti āha .
Thero ,‘‘ mahāseṭṭhi , sammāsambuddho ‘ pūve khādissāmī ’ ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vihāre nisinno , tumhākaṃ ruciyā sati ahaṃ vo nessāmi , seṭṭhibhariyaṃ pūve ca khīrādīni ca gaṇhāpetha , satthu santikaṃ gamissāmā ’’ ti āha .
‘‘ Kahaṃ pana , bhante , etarahi satthā ’’ ti ?
‘‘ Ito pañcacattālīsayojanamatthake jetavanavihāre , mahāseṭṭhī ’’ ti .
‘‘ Bhante , kālaṃ anatikkamitvā ettakaṃ addhānaṃ kathaṃ gamissāmā ’’ ti .
‘‘ Mahāseṭṭhi , tumhākaṃ ruciyā sati ahaṃ vo attano iddhibalena nessāmi , tumhākaṃ pāsāde sopānasīsaṃ attano ṭhāne eva bhavissati , sopānapariyosānaṃ pana vo jetavanadvārakoṭṭhake bhavissati , uparipāsādā heṭṭhāpāsādaṃ otaraṇakālamatteneva jetavanaṃ nessāmī ’’ ti .
So ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti sampaṭicchi .
Thero sopānasīsaṃ tattheva katvā ‘‘ sopānapādamūlaṃ jetavanadvārakoṭṭhake hotū ’’ ti adhiṭṭhāsi .
Tatheva ahosi .
Iti thero seṭṭhiñca seṭṭhibhariyañca uparipāsādā heṭṭhāpāsādaṃ otaraṇakālato khippataraṃ jetavanaṃ sampāpesi .
Te ubhopi satthāraṃ upasaṅkamitvā kālaṃ ārocesuṃ .
Satthā bhattaggaṃ pavisitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena .
Mahāseṭṭhi buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dakkhiṇodakaṃP1.373 adāsi .
Bhariyāpissa tathāgatassa patte pūvaṃ patiṭṭhāpesi .
Satthā attanoM1.236 yāpanamattaṃ gaṇhi , pañcasatā bhikkhūpi yāpanamattaṃ gaṇhiṃsu .
Seṭṭhi khīrasappimadhusakkharādīni dadamāno na khayaṃ agamāsi .
Satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ bhattakiccaṃ niṭṭhāpesi .
Mahāseṭṭhipi saddhiṃ bhariyāya yāvadatthaṃ khādi .
Pūvānaṃ pariyosānameva na paññāyati .
Sakalavihāre bhikkhūnañca vighāsādānañca dinnesupi pariyanto na paññāyateva .
‘‘ Bhante , pūvā parikkhayaṃ na gacchantī ’’ ti bhagavato ārocesuṃ .
‘‘ Tena hi jetavanadvārakoṭṭhake chaḍḍethā ’’ ti .
Atha ne dvārakoṭṭhakassa avidūre pabbhāraṭṭhāne chaḍḍayiṃsu .
Yāvajjatanāpi taṃ ṭhānaṃ kapallakapūvapabbhāran teva paññāyati .
Mahāseṭṭhi saha bhariyāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Bhagavā anumodanamakāsi .
Anumodanāvasāne ubhopiV1.210 sotāpattiphale patiṭṭhāya satthāraṃ vanditvā dvārakoṭṭhake sopānaṃ āruyha attano pāsādeyeva patiṭṭhahiṃsu .
Tato paṭṭhāya seṭṭhi asītikoṭidhanaṃ buddhasāsaneyeva vikkiri .
Punadivase sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ sannisinnā bhikkhū ‘‘ passathāvuso , mahāmoggallānattherassa ānubhāvaṃ , anupahacca nāma saddhaṃ , anupahacca bhoge macchariyaseṭṭhiṃP1.374 muhutteneva dametvā nibbisevanaṃ katvā pūve gāhāpetvā jetavanaṃ ānetvā satthu sammukhaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesi , aho mahānubhāvo thero ’’ ti therassa guṇaṃ kathentā nisīdiṃsu .
Satthā dibbāya sotadhātuyā kathaṃ sutvā āgantvā ,‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ,‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ,‘‘ bhikkhave , kuladamakena nāma bhikkhunā anupahacca saddhaṃ , anupahacca bhoge , kulaṃ akilametvā aviheṭhetvā pupphato reṇuṃ gaṇhantena bhamarena viya upasaṅkamitvā buddhaguṇaṃ jānāpetabbaṃ , tādiso mama putto moggallāno ’’ ti theraṃ pasaṃsitvā imaṃ gāthamāha –
49.
‘‘ Yathāpi bhamaro pupphaṃ , vaṇṇagandhamaheṭhayaṃ ;
Paleti rasamādāya , evaṃ gāme munī care ’’ ti .
Tattha bhamaroti yā kāci madhukarajāti .
Pupphan ti pupphārāme caranto pupphañca vaṇṇañca gandhañca aheṭhayanto avināsento vicaratīti attho .
Paletīti evaṃ caritvā yāvadatthaṃ rasaṃ pivitvā aparampi madhukaraṇatthāyaP1.375 ādāyaM1.237 paleti , so evaṃ vanagahanaṃ ajjhogāhetvā ekasmiṃ rukkhasusire taṃ rajamissakaṃ rasaṃ ṭhapetvā anupubbena madhurarasaṃ madhuṃ karoti , na tassa pupphārāme vicaritapaccayā pupphaṃ vā vaṇṇagandhaṃ vāssa vigacchati , atha kho sabbaṃ pākatikameva hoti .
Evaṃ gāme munī careti evaṃ sekhāsekhabhedo anāgāriyamuni kulapaṭipāṭiyā gāme bhikkhaṃ gaṇhanto vicaratīti attho .
Na hi tassa gāme caraṇapaccayā kulānaṃ saddhāhāni vā bhogahāni vā honti .
Saddhāpi bhogāpi pākatikāva honti .
Evaṃ caritvā ca pana nikkhamitvā sekhamuni tāva bahigāme udakaphāsukaṭṭhāne saṅghāṭiṃ paññāpetvā nisinno akkhabhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṃsūpamādivasena paccavekkhanto piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathārūpaṃ vanasaṇḍaṃ anupavisitvā ajjhattikakammaṭṭhānaṃ sammasanto cattāro magge , cattāri ca sāmaññaphalāni hatthagatāneva karoti .
Asekhamuni pana diṭṭhadhammasukhavihāramanuyuñjatiP1.376 .
Ayamassa bhamarena saddhiṃ madhukaraṇasarikkhatā veditabbā .
Idha pana khīṇāsavova adhippeto .
DesanāvasāneV1.211 bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ vatvā uttaripi therassa guṇaṃ pakāsetuṃ ‘‘ na , bhikkhave , idāneva moggallānena macchariyaseṭṭhi damito , pubbepi naṃ dametvā kammaphalasambandhaṃ jānāpesi evā ’’ ti vatvā imamatthaṃ pakāsento atītaṃ āharitvā –
‘‘ Ubho khañjā ubho kuṇī , ubho visamacakkhukā ;
Ubhinnaṃ piḷakā jātā , nāhaṃ passāmi illisan ’’ ti .( jā .1.1.78)–
Imaṃ illisajātakaṃ kathesīti .
Macchariyakosiyaseṭṭhivatthu pañcamaṃ .