12. Attavaggo
1. Bodhirājakumāravatthu
Attānañceti
V2.74P3.134M2.85 imaṃ dhammadesanaṃ satthā bhesakaḷāvane viharanto bodhirājakumāraṃ ārabbha kathesi .So kira pathavītale aññehi pāsādehi asadisarūpaṃ ākāse uppatamānaṃ viya kokanudaṃ nāma pāsādaṃ kāretvā vaḍḍhakiṃ pucchi –
‘‘ kiṃ tayā aññatthāpi evarūpo pāsādo katapubbo , udāhu paṭhamasippameva te idan ’’ ti .
‘‘ Paṭhamasippameva , devā ’’ ti ca vutte cintesi –
‘‘ sace ayaṃ aññassapi evarūpaṃ pāsādaṃ karissati , ayaṃ pāsādo anacchariyo bhavissati .
Imaṃ mayā māretuṃ vā hatthapāde vāssa chindituṃ akkhīni vā uppāṭetuṃ vaṭṭati , evaṃ aññassa pāsādaṃ na karissatī ’’ ti .
So tamatthaṃ attano piyasahāyakassa sañjīvakaputtassa nāma māṇavakassa kathesi .
So cintesi –
‘‘ nissaṃsayaṃ esa vaḍḍhakiṃ nāsessati , anaggho sippī , so mayi passante mā nassatu , saññamassa dassāmī ’’ ti .
So taṃ upasaṅkamitvā ‘‘ pāsāde te kammaṃ niṭṭhitaṃ , no ’’ ti pucchitvā ‘‘ niṭṭhitan ’’ ti vutte ‘‘ rājakumāro taṃ nāsetukāmo attānaṃ rakkheyyāsī ’’ ti āha
P3.135 .Vaḍḍhakīpi ‘‘ bhaddakaṃ te , sāmi , kataṃ mama ārocentena , ahamettha kattabbaṃ jānissāmī ’’ ti vatvā ‘‘ kiṃ , samma , amhākaṃ pāsāde kammaṃ niṭṭhitan ’’ ti rājakumārena puṭṭho ‘‘ na tāva , deva , niṭṭhitaṃ , bahu avasiṭṭhan ’’ ti āha .
Kiṃ kammaṃ nāma avasiṭṭhanti ?
Pacchā , deva , ācikkhissāmi , dārūni tāva āharāpethāti .
Kiṃ dārūni nāmāti ?
Nissārāni sukkhadārūni , devāti .
So āharāpetvā adāsi .
Atha naṃ āha –
‘‘ deva , te ito paṭṭhāya mama santikaṃ nāgantabbaṃ .
Kiṃ kāraṇā ?
Sukhumakammaṃ karontassa hi aññehi saddhiṃ sallapantassa me kammavikkhepo hoti , āhāravelāyaṃ pana me bhariyāva āhāraṃ āharissatī ’’ ti .
Rājakumāropi ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇi .
Sopi ekasmiṃ gabbhe nisīditvā tāni dārūni tacchetvā attano puttadārassa anto nisīdanayoggaṃ garuḷasakuṇaṃ katvā āhāravelāya pana bhariyaṃ āha –
‘‘ gehe vijjamānakaṃ sabbaṃ vikkiṇitvā hiraññasuvaṇṇaṃ
M2.86 gaṇhāhī ’’ ti .Rājakumāropi vaḍḍhakissa anikkhamanatthāya gehaṃ parikkhipitvā ārakkhaṃ ṭhapesi .
Vaḍḍhakīpi
V2.75 sakuṇassa niṭṭhitakāle ‘‘ ajja sabbepi dārake gahetvā āgaccheyyāsī ’’ ti bhariyaṃ vatvā bhuttapātarāso puttadāraṃ sakuṇassa kucchiyaṃ nisīdāpetvā vātapānena nikkhamitvā palāyi .So tesaṃ ,‘‘ deva , vaḍḍhakī palāyatī ’’ ti kandantānaṃyeva gantvā himavante otaritvā ekaṃ nagaraṃ māpetvā kaṭṭhavāhanarājā nāma jāto .
Rājakumāropi
P3.136 ‘‘ pāsādamahaṃ karissāmī ’’ ti satthāraṃ nimantetvā pāsāde catujjātiyagandhehi paribhaṇḍikaṃ katvā paṭhamaummārato paṭṭhāya celapaṭikaṃ patthari .So kira aputtako , tasmā ‘‘ sacāhaṃ puttaṃ vā dhītaraṃ vā lacchāmi , satthā imaṃ akkamissatī ’’ ti cintetvā patthari .
So satthari āgate satthāraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ gahetvā ‘‘ pavisatha , bhante ’’ ti āha .
Satthā na pāvisi , so dutiyampi tatiyampi yāci .
Satthā apavisitvāva ānandattheraṃ olokesi .
Thero olokitasaññāyeva vatthānaṃ anakkamanabhāvaṃ ñatvā taṃ ‘‘ saṃharatu , rājakumāra , dussāni , na bhagavā celapaṭikaṃ akkamissati , pacchimajanataṃ tathāgato oloketī ’’ ti dussāni saṃharāpesi .
So dussāni saṃharitvā satthāraṃ antonivesanaṃ pavesatvā yāgukhajjakena sammānetvā ekamantaṃ nisinno vanditvā āha –
‘‘ bhante , ahaṃ tumhākaṃ upakārako tikkhattuṃ saraṇaṃ gato , kucchigato ca kiramhi ekavāraṃ saraṇaṃ gato , dutiyaṃ taruṇadārakakāle , tatiyaṃ viññubhāvaṃ pattakāle .
Tassa me kasmā celapaṭikaṃ na akkamitthā ’’ ti ?
‘‘ Kiṃ pana tvaṃ , kumāra , cintetvā celāni attharī ’’ ti ?
‘‘ Sace puttaṃ vā dhītaraṃ vā lacchāmi , satthā me celapaṭikaṃ akkamissatī ’’ ti idaṃ cintetvā , bhanteti .
Tenevāhaṃ taṃ na akkaminti .
‘‘ Kiṃ panāhaṃ , bhante , puttaṃ
P3.137 vā dhītaraṃ vā neva lacchāmī ’’ ti ?‘‘ Āma , kumārā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ kāraṇā ’’ ti ?
‘‘ Purimakaattabhāve jāyāya saddhiṃ pamādaṃ āpannattā ’’ ti .
‘‘ Kasmiṃ kāle , bhante ’’ ti ?
Athassa satthā atītaṃ āharitvā dassesi –
Atīte kira anekasatā manussā mahatiyā nāvāya samuddaṃ pakkhandiṃsu .
Nāvā samuddamajjhe bhijji .
Dve jayampatikā ekaṃ phalakaṃ gahetvā antaradīpakaṃ pavisiṃsu , sesā sabbe tattheva mariṃsu .
Tasmiṃ kho pana dīpake
M2.87 mahāsakuṇasaṅgho vasati .Te aññaṃ khāditabbakaṃ adisvā chātajjhattā sakuṇaaṇḍāni aṅgāresu pacitvā khādiṃsu , tesu appahontesu sakuṇacchāpe gahetvā khādiṃsu .
Evaṃ paṭhamavayepi majjhimavayepi pacchimavayepi khādiṃsuyeva .
Ekasmimpi vaye appamādaṃ nāpajjiṃsu , ekopi ca nesaṃ appamādaṃ nāpajji .
Satthā idaṃ tassa pubbakammaṃ dassetvā ‘‘ sace hi tvaṃ , kumāra , tadā ekasmimpi vaye bhariyāya
V2.76 saddhiṃ appamādaṃ āpajjissa , ekasmimpi vaye putto vā dhītā vā uppajjeyya .Sace pana vo ekopi appamatto abhavissa , taṃ paṭicca putto vā dhītā vā uppajjissa .
Kumāra , attānañhi piyaṃ maññamānena tīsupi vayesu appamattena attā rakkhitabbo , evaṃ asakkontena ekavayepi rakkhitabboyevā ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
157.
‘‘ Attānañce piyaṃ jaññā , rakkheyya naṃ surakkhitaṃ ;
Tiṇṇaṃ aññataraṃ yāmaṃ , paṭijaggeyya paṇḍito ’’ ti .
Tattha
P3.138 yāman ti satthā attano dhammissaratāya desanākusalatāya ca idha tiṇṇaṃ vayānaṃ aññataraṃ vayaṃ yāmanti katvā desesi , tasmā evamettha attho veditabbo .Sace attānaṃ piyaṃ jāneyya , rakkheyya naṃ surakkhitan ti yathā so surakkhito hoti , evaṃ naṃ rakkheyya .
Tattha sace gīhī samāno ‘‘ attānaṃ rakkhissāmī ’’ ti uparipāsādatale susaṃvutaṃ gabbhaṃ pavisitvā sampannārakkho hutvā vasantopi , pabbajito hutvā susaṃvute pihitadvāravātapāne leṇe viharantopi attānaṃ na rakkhatiyeva .
Gihī pana samāno yathābalaṃ dānasīlādīni puññāni karonto , pabbajito vā pana vattapaṭivattapariyattimanasikāresu ussukkaṃ āpajjanto attānaṃ rakkhati nāma .
Evaṃ tīsu vayesu asakkonto aññatarasmimpi vaye paṇḍitapuriso attānaṃ paṭijaggatiyeva .
Sace hi gihibhūto paṭhamavaye khiḍḍāpasutatāya kusalaṃ kātuṃ na sakkoti , majjhimavaye appamattena hutvā kusalaṃ kātabbaṃ .
Sace majjhimavaye puttadāraṃ posento kusalaṃ kātuṃ na sakkoti , pacchimavaye kātabbameva .
Evampi karontena attā paṭijaggitova hoti .
Evaṃ akarontassa pana attā piyo nāma na hoti , apāyaparāyaṇameva naṃ karoti .
Sace pana
M2.88 pabbajito paṭhamavaye sajjhāyaṃ karonto dhārento vācento vattapaṭivattaṃ karonto pamādaṃ āpajjati , majjhimavaye appamattena samaṇadhammoP3.139 kātabbo .Sace paṭhamavaye uggahitapariyattiyā aṭṭhakathaṃ vinicchayaṃ kāraṇākāraṇañca pucchanto majjhimavaye pamādaṃ āpajjati , pacchimavaye appamattena samaṇadhammo kātabboyeva .
Evampi karontena attā paṭijaggitova hoti .
Evaṃ akarontassa pana attā piyo nāma na hoti , pacchānutāpeneva naṃ tāpetīti .
Desanāvasāne bodhirājakumāro sotāpattiphale patiṭṭhahi , sampattaparisāyapi sātthikā dhammadesanā ahosīti .
Bodhirājakumāravatthu paṭhamaṃ .