19. Dhammaṭṭhavaggo

1. Vinicchayamahāmattavatthu

NaV2.219P3.380M2.241 tena hotīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto vinicchayamahāmatte ārabbha kathesi .

Ekadivasañhi bhikkhū sāvatthiyaṃ uttaradvāragāme piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkantā nagaramajjhena vihāraṃ āgacchanti .

Tasmiṃ khaṇe megho uṭṭhāya pāvassi .

Te sammukhāgataṃ vinicchayasālaṃ pavisitvā vinicchayamahāmatte lañjaṃ gahetvā sāmike asāmike karonte disvā ‘‘ aho ime adhammikā , mayaṃ pana ‘ ime dhammena vinicchayaṃ karontī ’ ti saññino ahumhā ’’ ti cintetvā vasse vigate vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisinnā tamatthaṃ ārocesuṃ .

Satthā ‘‘ na , bhikkhave , chandādivasikā hutvā sāhasena atthaṃ vinicchinantā dhammaṭṭhā nāma honti , aparādhaṃ pana anuvijjitvāP3.381 aparādhānurūpaṃ asāhasena vinicchayaṃ karontā eva dhammaṭṭhā nāma hontī ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

256.

‘‘ Na tena hoti dhammaṭṭho , yenatthaṃ sāhasā naye ;

Yo ca atthaṃ anatthañca , ubho niccheyya paṇḍito .

257.

‘‘ Asāhasena dhammena , samena nayatī pare ;

Dhammassa gutto medhāvī , dhammaṭṭhoti pavuccatī ’’ ti .

Tattha tenāti ettakeneva kāraṇena .

Dhammaṭṭhoti rājā hi attano kātabbe vinicchayadhamme ṭhitopi dhammaṭṭho nāma na hoti .

Yenāti yena kāraṇena .

Atthan ti otiṇṇaṃ vinicchitabbaṃ atthaṃ .

Sāhasā nayeti chandādīsu patiṭṭhito sāhasena musāvādena viniccheyya .

Yo hi chande patiṭṭhāya ñātīti vā mittoti vā musā vatvā asāmikameva sāmikaṃ karoti , dose patiṭṭhāya attano verīnaṃ musā vatvā sāmikameva asāmikaṃ karoti , mohe patiṭṭhāya lañjaṃ gahetvāV2.220 vinicchayakāleM2.242 aññavihito viya ito cito ca olokento musā vatvā ‘‘ iminā jitaṃ , ayaṃ parājito ’’ tiP3.382 paraṃ nīharati , bhaye patiṭṭhāya kassacideva issarajātikassa parājayaṃ pāpuṇantassāpi jayaṃ āropeti , ayaṃ sāhasena atthaṃ neti nāma .

Eso dhammaṭṭho nāma na hotīti attho .

Atthaṃ anatthañcāti bhūtañca abhūtañca kāraṇaṃ .

Ubho niccheyyāti yo pana paṇḍito ubho atthānatthe vinicchinitvā vadati .

Asāhasenāti amusāvādena .

Dhammenāti vinicchayadhammena , na chandādivasena .

Samenāti aparādhānurūpeneva pare nayati , jayaṃ vā parājayaṃ vā pāpeti .

Dhammassa guttoti so dhammagutto dhammarakkhito dhammojapaññāya samannāgato medhāvī vinicchayadhamme ṭhitattā dhammaṭṭhoti pavuccatīti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Vinicchayamahāmattavatthu paṭhamaṃ .

2. Chabbaggiyavatthu

Na tena paṇḍito hotīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto chabbaggiye ārabbha kathesi .

Te kira vihārepi gāmepi bhattaggaṃ ākulaṃ karontāP3.383 vicaranti .

Athekadivase bhikkhū gāme bhattakiccaṃ katvā āgate dahare sāmaṇere ca pucchiṃsu –

‘‘ kīdisaṃ , āvuso , bhattaggan ’’ ti ?

Bhante , mā pucchatha , chabbaggiyā ‘‘ mayameva viyattā , mayameva paṇḍitā , ime paharitvā sīse kacavaraṃ ākiritvā nīharissāmā ’’ ti vatvā amhe piṭṭhiyaṃ gahetvā kacavaraṃ okirantā bhattaggaṃ ākulaṃ akaṃsūti .

Bhikkhū satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ .

Satthā ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , bahuṃ bhāsitvā pare viheṭhayamānaṃ ‘ paṇḍito ’ ti vadāmi , kheminaṃ pana averīnaṃ abhayameva paṇḍitoti vadāmī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

258.

‘‘ Na tena paṇḍito hoti , yāvatā bahu bhāsati ;

Khemī averī abhayo , paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .

TatthaM2.243 yāvatāti yattakena kāraṇena saṅghamajjhādīsu bahuṃ katheti , tena paṇḍito nāma na hotiV2.221 .

Yo pana sayaṃ khemī pañcannaṃ verānaṃ abhāvena averī nibbhayoP3.384 , yaṃ vā āgamma mahājanassa bhayaṃ na hoti , so paṇḍito nāma hotīti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Chabbaggiyavatthu dutiyaṃ .

3. Ekudānakhīṇāsavattheravatthu

Na tāvatāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekudānattheraṃ nāma khīṇāsavaṃ ārabbha kathesi .

So kira ekakova ekasmiṃ vanasaṇḍe viharati , ekamevassa udānaṃ paguṇaṃ –

‘‘ Adhicetaso appamajjato ,

Munino monapathesu sikkhato ;

Sokā na bhavanti tādino ,

Upasantassa sadā satīmato ’’ ti .( pāci .153; udā .37);

So kira uposathadivasesu sayameva dhammassavanaṃ ghosetvā imaṃ gāthaṃ vadati .

Pathaviundriyanasaddo viya devatānaṃ sādhukārasaddo hoti .

Athekasmiṃ uposathadivase pañcapañcasataparivārā dve tipiṭakadharā bhikkhū tassa vasanaṭṭhānaṃ agamaṃsu .

So te disvāva tuṭṭhamānaso ‘‘ sādhu vo kataṃ idha āgacchantehi , ajja mayaṃP3.385 tumhākaṃ dhammaṃ suṇissāmā ’’ ti āha .

Atthi pana , āvuso , idha dhammaṃ sotukāmāti .

Atthi , bhante , ayaṃ vanasaṇḍo dhammassavanadivase devatānaṃ sādhukārasaddena ekaninnādo hotīti .

Tesu eko tipiṭakadharo dhammaṃ osāresi , eko kathesi .

Ekadevatāpi sādhukāraṃ nādāsi .

Te āhaṃsu –

‘‘ tvaṃ , āvuso , dhammassavanadivase imasmiṃ vanasaṇḍe devatā mahantena saddena sādhukāraṃ dentīti vadesi , kiṃ nāmetan ’’ ti .

Bhante , aññesu divasesu sādhukārasaddena ekaninnādo eva hoti , na ajja panaM2.244 jānāmi ‘‘ kimetan ’’ ti .

‘‘ Tena hi , āvuso , tvaṃ tāva dhammaṃ kathehī ’’ ti .

SoV2.222 bījaniṃ gahetvā āsane nisinno tameva gāthaṃ vadesi .

Devatā mahantena saddena sādhukāramadaṃsu .

Atha nesaṃ parivārā bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘ imasmiṃ vanasaṇḍe devatā mukholokanena sādhukāraṃ dadanti , tipiṭakadharabhikkhūsu ettakaṃ bhaṇantesupi kiñci pasaṃsanamattampi avatvā ekena mahallakattherena ekagāthāya kathitāya mahāsaddena sādhukāraṃ dadantī ’’ ti .

Tepi vihāraṃ gantvā satthu tamatthaṃ ārocesuṃ .

SatthāP3.386 ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , yo bahumpi uggaṇhati vā bhāsati vā , taṃ dhammadharoti vadāmi .

Yo pana ekampi gāthaṃ uggaṇhitvā saccāni paṭivijjhati , ayaṃ dhammadharo nāmā ’’ ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

259.

‘‘ Na tāvatā dhammadharo , yāvatā bahu bhāsati ;

Yo ca appampi sutvāna , dhammaṃ kāyena passati ;

Sa ve dhammadharo hoti , yo dhammaṃ nappamajjatī ’’ ti .

Tattha yāvatāti yattakena uggahaṇadhāraṇavācanādinā kāraṇena bahuṃ bhāsati , tāvattakena dhammadharo na hoti , vaṃsānurakkhako pana paveṇipālako nāma hoti .

Yo ca appampīti yo pana appamattakampi sutvā dhammamanvāya atthamanvāya dhammānudhammappaṭipanno hutvā nāmakāyena dukkhādīni parijānanto catusaccadhammaṃ passati , sa ve dhammadharo hoti .

Yo dhammaṃ nappamajjatīti yopi āraddhavīriyo hutvā ajja ajjevāti paṭivedhaṃ ākaṅkhanto dhammaṃ nappamajjati , ayampi dhammadharoyevāti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Ekudānakhīṇāsavattheravatthu tatiyaṃ .

4. Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu

NaP3.387 tena thero so hotīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto lakuṇḍakabhaddiyattheraṃ ārabbha kathesi .

EkadivasañhiV2.223M2.245 tasmiṃ there satthu upaṭṭhānaṃ gantvā pakkantamatte tiṃsamattā āraññikā bhikkhū taṃ passantā eva āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdiṃsu .

Satthā tesaṃ arahattūpanissayaṃ disvā imaṃ pañhaṃ pucchi –

‘‘ ito gataṃ ekaṃ theraṃ passathā ’’ ti ?

‘‘ Na passāma , bhante ’’ ti .

‘‘ Kiṃ nu diṭṭho vo ’’ ti ?

‘‘ Ekaṃ , bhante , sāmaṇeraṃ passimhā ’’ ti .

‘‘ Na so , bhikkhave , sāmaṇero , thero eva so ’’ ti ?

‘‘ Ativiya khuddako , bhante ’’ ti .

‘‘ Nāhaṃ , bhikkhave , mahallakabhāvena therāsane nisinnamattakena theroti vadāmi .

Yo pana saccāni paṭivijjhitvā mahājanassa ahiṃsakabhāve ṭhito , ayaṃ thero nāmā ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

260.

‘‘ Na tena thero so hoti , yenassa palitaṃ siro ;

Paripakko vayo tassa , moghajiṇṇoti vuccati .

261.

‘‘ Yamhi saccañca dhammo ca , ahiṃsā saṃyamo damo ;

Sa ve vantamalo dhīro , thero iti pavuccatī ’’ ti .

TatthaP3.388 paripakkoti pariṇato , vuḍḍhabhāvaṃ pattoti attho .

Moghajiṇṇoti anto therakarānaṃ dhammānaṃ abhāvena tucchajiṇṇo nāma .

Yamhi saccañca dhammo cāti yamhi pana puggale soḷasahākārehi paṭividdhattā catubbidhaṃ saccaṃ , ñāṇena sacchikatattā navavidho lokuttaradhammo ca atthi .

Ahiṃsāti ahiṃsanabhāvo .

Desanāmattametaṃ , yamhi pana catubbidhāpi appamaññābhāvanā atthīti attho .

Saṃyamo damoti sīlañceva indriyasaṃvaro ca .

Vantamaloti maggañāṇena nīhaṭamalo .

Dhīroti dhitisampanno .

Theroti so imehi thirabhāvakārakehi samannāgatattā theroti vuccatīti attho .

Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti .

Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu catutthaṃ .

5. Sambahulabhikkhuvatthu

NaM2.246 vākkaraṇamattenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule bhikkhū ārabbha kathesi .

EkasmiñhiV2.224 samaye dahare ceva sāmaṇere ca attano dhammācariyānameva cīvararajanādīni veyyāvaccāni karonte disvā ekacce therā cintayiṃsu –

‘‘ mayampi byañjanasamaye kusalā , amhākameva kiñci natthi .

YaṃnūnaP3.389 mayaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyyāma ,‘ bhante , mayaṃ byañjanasamaye kusalā , aññesaṃ santike dhammaṃ uggaṇhitvāpi imesaṃ santike asodhetvā mā sajjhāyitthāti daharasāmaṇere āṇāpethā ’ ti .

Evañhi amhākaṃ lābhasakkāro vaḍḍhissatī ’’ ti .

Te satthāraṃ upasaṅkamitvā tathā vadiṃsu .

Satthā tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ imasmiṃ sāsane paveṇivaseneva evaṃ vattuṃ labhati , ime pana lābhasakkāre nissitāti ñatvā ahaṃ tumhe vākkaraṇamattena sādhurūpāti na vadāmi .

Yassa panete issādayo dhammā arahattamaggena samucchinnā , eso eva sādhurūpo ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

262.

‘‘ Na vākkaraṇamattena , vaṇṇapokkharatāya vā ;

Sādhurūpo naro hoti , issukī maccharī saṭho .

263.

‘‘ Yassa cetaṃ samucchinnaṃ , mūlaghaccaṃ samūhataṃ ;

Savantadoso medhāvī , sādhurūpoti vuccatī ’’ ti .

Tattha na vākkaraṇamattenāti vacīkaraṇamattena saddalakkhaṇasampannavacanamattena .

Vaṇṇapokkharatāya vāti sarīravaṇṇassa manāpabhāvena vā .

Naroti ettakeneva kāraṇena paralābhādīsu issāmanako pañcavidhena maccherena samannāgato kerāṭikabhāvenaP3.390 saṭho naro sādhurūpo na hoti .

Yassa cetan ti yassa ca puggalassetaṃ issādidosajātaṃ arahattamaggañāṇena samūlakaṃ chinnaṃ , mūlaghātaṃ katvā samūhataṃM2.247 , so vantadoso dhammojapaññāya samannāgato sādhurūpoti vuccatīti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Sambahulabhikkhuvatthu pañcamaṃ .

6. Hatthakavatthu

NaV2.225 muṇḍakena samaṇoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto hatthakaṃ ārabbha kathesi .

So kira vādakkhitto ‘‘ tumhe asukavelāya asukaṭṭhānaṃ nāma āgaccheyyātha , vādaṃ karissāmā ’’ ti vatvā puretarameva tattha gantvā ‘‘ passatha , titthiyā mama bhayena nāgatā , esova pana nesaṃ parājayo ’’ tiādīni vatvā vādakkhitto aññenaññaṃ paṭicaranto vicarati .

Satthā ‘‘ hatthako kira evaṃ karotī ’’ ti sutvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ saccaṃP3.391 kira tvaṃ , hatthaka , evaṃ karosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccan ’’ ti vutte ,‘‘ kasmā evaṃ karosi ?

Evarūpañhi musāvādaṃ karonto sīsamuṇḍanādimatteneva samaṇo nāma na hoti .

Yo pana aṇūni vā thūlāni vā pāpāni sametvā ṭhito , ayameva samaṇo ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

264.

‘‘ Na muṇḍakena samaṇo , abbato alikaṃ bhaṇaṃ ;

Icchālobhasamāpanno , samaṇo kiṃ bhavissati .

265.

‘‘ Yo ca sameti pāpāni , aṇuṃ thūlāni sabbaso ;

Samitattā hi pāpānaṃ , samaṇoti pavuccatī ’’ ti .

Tattha muṇḍakenāti sīsamuṇḍanamattena .

Abbatoti sīlavatena ca dhutaṅgavatena ca virahito .

Alikaṃ bhaṇan ti musāvādaṃ bhaṇanto asampattesu ārammaṇesu icchāya pattesu ca lobhena samannāgato samaṇo nāma kiṃ bhavissati ?

Sametīti yo ca parittāni vāM2.248 mahantāni vā pāpāni vūpasameti , so tesaṃ samitattā samaṇoti pavuccatīti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Hatthakavatthu chaṭṭhaṃ .

7. Aññatarabrāhmaṇavatthu

NaV2.226P3.392 tena bhikkhu so hotīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi .

So kira bāhirasamaye pabbajitvā bhikkhaṃ caranto cintesi –

‘‘ samaṇo gotamo attano sāvake bhikkhāya caraṇena ‘ bhikkhū ’ ti vadati , mampi ‘ bhikkhū ’ ti vattuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

So satthāraṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ bho gotama , ahampi bhikkhaṃ caritvā jīvāmi , mampi ‘ bhikkhū ’ ti vadehī ’’ ti āha .

Atha naṃ satthā ‘‘ nāhaṃ , brāhmaṇa , bhikkhanamattena bhikkhūti vadāmi .

Na hi vissaṃ dhammaṃ samādāya vattanto bhikkhu nāma hoti .

Yo pana sabbasaṅkhāresu saṅkhāya carati , so bhikkhu nāmā ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

266.

‘‘ Na tena bhikkhu so hoti , yāvatā bhikkhate pare ;

Vissaṃ dhammaṃ samādāya , bhikkhu hoti na tāvatā .

267.

‘‘ Yodha puññañca pāpañca , bāhetvā brahmacariyavā ;

Saṅkhāya loke carati , sa ve bhikkhūti vuccatī ’’ ti .

TatthaP3.393 yāvatāti yattakena pare bhikkhate , tena bhikkhanamattena bhikkhu nāma na hoti .

Vissan ti visamaṃ dhammaṃ , vissagandhaṃ vā kāyakammādikaṃ dhammaṃ samādāya caranto bhikkhu nāma na hoti .

Yodhāti yo idha sāsane ubhayampetaṃ puññañca pāpañca maggabrahmacariyena bāhetvā panuditvā brahmacariyavā hoti .

Saṅkhāyāti ñāṇena .

Loketi khandhādiloke ‘‘ ime ajjhattikā khandhā , ime bāhirā ’’ ti evaṃ sabbepi dhamme jānitvāM2.249 carati , so tena ñāṇena kilesānaṃ bhinnattā ‘‘ bhikkhū ’’ ti vuccatīti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Aññatarabrāhmaṇavatthu sattamaṃ .

8. Titthiyavatthu

NaV2.227 monenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto titthiye ārabbha kathesi .

Te kira bhuttaṭṭhānesu manussānaṃ ‘‘ khemaṃ hotu , sukhaṃP3.394 hotu , āyu vaḍḍhatu , asukaṭṭhāne nāma kalalaṃ atthi , asukaṭṭhāne nāma kaṇṭako atthi , evarūpaṃ ṭhānaṃ gantuṃ na vaṭṭatī ’’ tiādinā nayena maṅgalaṃ vatvā pakkamanti .

Bhikkhū pana paṭhamabodhiyaṃ anumodanādīnaṃ ananuññātakāle bhattagge manussānaṃ anumodanaṃ akatvā pakkamanti .

Manussā ‘‘ titthiyānaṃ santikā maṅgalaṃ suṇāma , bhaddantā pana tuṇhībhūtā pakkamantī ’’ ti ujjhāyiṃsu .

Bhikkhū tamatthaṃ satthu ārocesuṃ .

Satthā ,‘‘ bhikkhave , ito paṭṭhāya bhattaggādīsu yathāsukhaṃ anumodanaṃ karotha , upanisinnakathaṃ karotha , dhammaṃ kathethā ’’ ti anujāni .

Te tathā kariṃsu .

Manussā anumodanādīni suṇantā ussāhappattā bhikkhū nimantetvā sakkāraṃ karontā vicaranti .

Titthiyā pana ‘‘ mayaṃ munino monaṃ karoma , samaṇassa gotamassa sāvakā bhattaggādīsu mahākathaṃ kathentā vicarantī ’’ ti ujjhāyiṃsu .

Satthā tamatthaṃ sutvā ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , tuṇhībhāvamattena ‘ munī ’ ti vadāmi .

Ekacce hi ajānantā naP3.395 kathenti , ekacce avisāradatāya , ekacce ‘ mā no imaṃ atisayatthaṃ aññe jāniṃsū ’ ti maccherena .

Tasmā monamattena muni na hoti , pāpavūpasamena pana muni nāma hotī ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

268.

‘‘ Na monena munī hoti , mūḷharūpo aviddasu ;

Yo ca tulaṃva paggayha , varamādāya paṇḍito .

269.

‘‘ PāpāniM2.250 parivajjeti , sa munī tena so muni ;

Yo munāti ubho loke , muni tena pavuccatī ’’ ti .

Tattha na monenāti kāmañhi moneyyapaṭipadāsaṅkhātena maggañāṇamonena muni nāma hoti , idha pana tuṇhībhāvaṃ sandhāya ‘‘ monenā ’’ ti vuttaṃ .

Mūḷharūpoti tuccharūpo .

Aviddasūti aviññū .

Evarūpo hi tuṇhībhūtopi muni nāma na hoti .

Atha vā monena muni nāma na hoti , tucchasabhāvo pana aviññū ca hotīti attho .

Yo ca tulaṃva pagayhāti yathā hi tulaṃV2.228 gahetvā ṭhito atirekaṃ ce hoti , harati .

Ūnaṃ ce hotiP3.396 , pakkhipati .

Evameva yo atirekaṃ haranto viya pāpaṃ harati parivajjeti , ūnake pakkhipanto viya kusalaṃ paripūreti .

Evañca pana karonto sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasaṅkhātaṃ varaṃ uttamameva ādāya pāpāni akusalakammāni parivajjeti .

Sa munīti so muni nāmāti attho .

Tena so munīti kasmā pana so munīti ce ?

Yaṃ heṭṭhā vuttakāraṇaṃ , tena so munīti attho .

So munāti ubho loketi yo puggalo imasmiṃ khandhādiloke tulaṃ āropetvā minanto viya ‘‘ ime ajjhattikā khandhā , ime bāhirā ’’ tiādinā nayena ime ubho atthe munāti .

Muni tena pavuccatīti tena kāraṇena munīti vuccatiyevāti attho .

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti .

Titthiyavatthu aṭṭhamaṃ .

9. Bālisikavatthu

Na tena ariyo hotīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ariyaṃ nāma bālisikaṃ ārabbha kathesi .

EkadivasañhiP3.397 satthā tassa sotāpattimaggassūpanissayaṃ disvā sāvatthiyā uttaradvāragāme piṇḍāya caritvā bhikkhusaṅghaparivuto tato āgacchati .

Tasmiṃ khaṇe so bālisiko balisena macche gaṇhanto buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā balisayaṭṭhiṃ chaḍḍetvā aṭṭhāsi .

Satthā tassa avidūreM2.251 ṭhāne nivattitvā ṭhito ‘‘ tvaṃ kiṃ nāmosī ’’ ti sāriputtattherādīnaṃ nāmāni pucchi .

Tepi ‘‘ ahaṃ sāriputto ahaṃ moggallāno ’’ ti attano attano nāmāni kathayiṃsu .

Bālisiko cintesi –

‘‘ satthā sabbesaṃ nāmāni pucchati , mamampi nāmaṃ pucchissati maññe ’’ ti .

Satthā tassa icchaṃ ñatvā ,‘‘ upāsaka , tvaṃ ko nāmosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ ahaṃ , bhante , ariyo nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , upāsaka , tādisā pāṇātipātino ariyā nāma honti , ariyā pana mahājanassa ahiṃsanabhāve ṭhitā ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

270.

‘‘ Na tena ariyo hoti , yena pāṇāni hiṃsati ;

Ahiṃsā sabbapāṇānaṃ , ariyoti pavuccatī ’’ ti .

TatthaV2.229P3.398 ahiṃsāti ahiṃsanena .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yena hi pāṇāni hiṃsati , na tena kāraṇena ariyo hoti .

Yo pana sabbapāṇānaṃ pāṇiādīhi ahiṃsanena mettādibhāvanāya patiṭṭhitattā hiṃsato ārāva ṭhito , ayaṃ ariyoti vuccatīti attho .

Desanāvasāne bālisiko sotāpattiphale patiṭṭhahi , sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti .

Bālisikavatthu navamaṃ .

10. Sambahulasīlādisampannabhikkhuvatthu

Na sīlabbatamattenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule sīlādisampanne bhikkhū ārabbha kathesi .

Tesu kira ekaccānaṃ evaṃ ahosi –

‘‘ mayaṃ sampannasīlā , mayaṃ dhutaṅgadharā , mayaṃ bahussutā , mayaṃ pantasenāsanavāsino , mayaṃ jhānalābhino , na amhākaṃ arahattaṃ dullabhaṃ , icchitadivaseyeva arahattaṃ pāpuṇissāmā ’’ ti .

Yepi tattha anāgāmino , tesampi etadahosi –

‘‘ na amhākaṃ idāni arahattaṃ dullabhan ’’ ti .

Te sabbepi ekadivasaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvāP3.399 vanditvā nisinnā ‘‘ api nu kho vo , bhikkhave , pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattan ’’ ti satthārā puṭṭhā evamāhaṃsu –

‘‘ bhante , mayaṃ evarūpā evarūpā ca , tasmā ‘ icchiticchitakkhaṇeyeva arahattaṃ pattuṃ samatthamhā ’ ti cintetvā viharāmā ’’ ti .

SatthāM2.252 tesaṃ vacanaṃ sutvā ,‘‘ bhikkhave , bhikkhunā nāma parisuddhasīlādimattakena vā anāgāmisukhappattamattakena vā ‘ appakaṃ no bhavadukkhan ’ ti vattuṃ na vaṭṭati , āsavakkhayaṃ pana appatvā ‘ sukhitomhī ’ ti cittaṃ na uppādetabban ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –

271.

‘‘ Na sīlabbatamattena , bāhusaccena vā pana ;

Atha vā samādhilābhena , vivittasayanena vā .

272.

‘‘ PhusāmiV2.230 nekkhammasukhaṃ , aputhujjanasevitaṃ ;

Bhikkhu vissāsamāpādi , appatto āsavakkhayan ’’ ti .

Tattha sīlabbatamattenāti catupārisuddhisīlamattena vā terasadhutaṅgamattena vā .

Bāhusaccena vāti tiṇṇaṃ piṭakānaṃ uggahitamattena vā .

Samādhilābhenāti aṭṭhasamāpattiyā lābhena .

Nekkhammasukhan tiP3.400 anāgāmisukhaṃ .

Taṃ anāgāmisukhaṃ phusāmīti ettakamattena vā .

Aputhujjanasevitan ti puthujjanehi asevitaṃ ariyasevitameva .

Bhikkhūti tesaṃ aññataraṃ ālapanto āha .

Vissāsamāpādīti vissāsaṃ na āpajjeyya .

Idaṃ vuttaṃ hoti – bhikkhu iminā sampannasīlādibhāvamattakeneva ‘‘ mayhaṃ bhavo appako parittako ’’ ti āsavakkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ appatto hutvā bhikkhu nāma vissāsaṃ nāpajjeyya .

Yathā hi appamattakopi gūtho duggandho hoti , evaṃ appamattakopi bhavo dukkhoti .

Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahaṃsu , sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti .

Sambahulasīlādisampannabhikkhuvatthu dasamaṃ .

Dhammaṭṭhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

Ekūnavīsatimo vaggo .

Issues

Select Version

Dhammapada-aṭṭhakathā

Dhammapada-aṭṭhakathā