2. Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu

UṭṭhānavatotiV1.132 imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto kumbhaghosakaṃ ārabbha kathesi .

Rājagahanagarasmiñhi rājagahaseṭṭhino gehe ahivātarogo uppajji , tasmiṃ uppanne makkhikā ādiṃ katvā yāva gāvā paṭhamaṃ tiracchānagatā maranti , tato dāsakammakaro , sabbapacchā gehasāmikā , tasmā so rogo sabbapacchā seṭṭhiñca jāyañca gaṇhi .

Te rogena phuṭṭhā puttaṃ santike ṭhitaṃ oloketvā assupuṇṇehi nettehi taṃ āhaṃsu –

‘‘ tāta , imasmiṃ kira roge uppanne bhittiṃ bhinditvā palāyantāva jīvitaṃ labhanti , tvaṃ amhe anoloketvā palāyitvā jīvanto punāgantvā amhākaṃ asukaṭṭhāne nāma cattālīsa dhanakoṭiyoM1.148 nidahitvā ṭhapitā , tā uddharitvā jīvikaṃ kappeyyāsī ’’ ti .

SoP1.232 tesaṃ vacanaṃ sutvā rudamāno mātāpitaro vanditvā maraṇabhayabhīto bhittiṃ bhinditvā palāyitvā pabbatagahanaṃ gantvā dvādasa vassāni tattha vasitvā mātāpituvasanaṭṭhānaṃ paccāgañchi .

Atha naṃ daharakāle gantvā parūḷhakesamassukāle āgatattā na koci sañjāni .

So mātāpitūhi dinnasaññāvasena dhanaṭṭhānaṃ gantvā dhanassa arogabhāvaṃ ñatvā cintesi –

‘‘ maṃ na koci sañjānāti , sacāhaṃ dhanaṃ uddharitvā valañjissāmi ,‘ ekena duggatena nidhi uddhaṭo ’ ti maṃ gahetvā viheṭheyyuṃ , yaṃnūnāhaṃ bhatiṃ katvā jīveyyan ’’ ti .

Athekaṃ pilotikaṃ nivāsetvā ,‘‘ atthi koci bhatakena atthiko ’’ ti pucchanto bhatakavīthiṃ pāpuṇi .

Atha naṃ bhatakā disvā ,‘‘ sace amhākaṃ ekaṃ kammaṃ karissasi , bhattavetanaṃ te dassāmā ’’ ti āhaṃsu .

‘‘ Kiṃ kammaṃ nāmā ’’ ti ?

‘‘ Pabodhanacodanakammaṃ .

Sace ussahasi , pātova uṭṭhāya ‘ tātā , uṭṭhahatha , sakaṭāni sannayhatha , goṇe yojetha , hatthiassānaṃ tiṇatthāya gamanavelā ;

ammā , tumhepi uṭṭhahatha , yāguṃ pacatha , bhattaṃ pacathā ’ ti vicaritvā ārocehī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

Athassa vasanatthāya ekaṃ gharaṃ adaṃsu .

So devasikaṃ taṃ kammaṃ akāsi .

Athassa ekadivasaṃ rājā bimbisāro saddamassosi .

So pana sabbaravaññū ahosi .

Tasmā ‘‘ mahādhanassa purisassesa saddo ’’ ti āha .

Athassa santike ṭhitā ekā paricārikā ‘‘ rājā yaṃ vāP1.233 taṃ vā na kathessati , idaṃ mayā ñātuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā –

‘‘ gaccha , tāta , etaṃ jānāhī ’’ ti ekaṃ purisaṃ pahiṇi .

So vegena gantvā taṃ disvā āgantvā ,‘‘ eko bhatakānaṃ bhatikārako kapaṇamanusso eso ’’ ti ārocesi .

Rājā tassa vacanaṃ sutvā tuṇhī hutvā dutiyadivasepi tatiyadivasepi taṃ tassa saddaṃ sutvā tatheva āha .

Sāpi paricārikāV1.133 tatheva cintetvā punappunaṃ pesetvā ,‘‘ kapaṇamanusso eso ’’ ti vutte cintesi –

‘‘ rājā ‘ kapaṇamanusso eso ’ ti vacanaṃ sutvāpi na saddahati , punappunaṃ ‘ mahādhanassa purisassesa saddo ’ ti vadati , bhavitabbamettha kāraṇena , yathāsabhāvato etaṃ ñātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

Sā rājānaṃ āha ,‘‘ devaM1.149 , ahaṃ sahassaṃ labhamānā dhītaraṃ ādāya gantvā etaṃ dhanaṃ rājakulaṃ pavesessāmī ’’ ti .

Rājā tassā sahassaṃ dāpesi .

Sā taṃ gahetvā dhītaraṃ ekaṃ malinadhātukaṃ vatthaṃ nivāsāpetvā tāya saddhiṃ rājagehato nikkhamitvā maggapaṭipannā viya bhatakavīthiṃ gantvā ekaṃ gharaṃ pavisitvā ,‘‘ amma , mayaṃ maggapaṭipannā , ekāhadvīhaṃ idha vissamitvā gamissāmā ’’ ti āha .

‘‘ Amma , bahūni gharamānusakāni , na sakkā idha vasituṃ , etaṃ kumbhaghosakassa gehaṃ tucchaṃ , tattha gacchathā ’’ ti .

Sā tattha gantvā ,‘‘ sāmi , mayaṃ maggapaṭipannakā , ekāhadvīhaṃ idha vasissāmā ’’ ti vatvā tena punappunaṃ paṭikkhittāpi ,‘‘ sāmi , ajjekadivasamattaṃ vasitvā pātova gamissāmā ’’ ti nikkhamituṃ na icchi .

Sā tattheva vasitvā punadivase tassa araññagamanavelāya ,‘‘ sāmi , tava nivāpaṃ datvā yāhiP1.234 , āhāraṃ te pacissāmī ’’ ti vatvā ,‘‘ alaṃ , amma , ahameva pacitvā bhuñjissāmī ’’ ti vutte punappunaṃ nibandhitvā tena dinne gahitamattakeyeva katvā antarāpaṇato bhājanāni ceva parisuddhataṇḍulādīni ca āharāpetvā rājakule pacananiyāmena suparisuddhaṃ odanaṃ , sādhurasāni ca dve tīṇi sūpabyañjanāni pacitvā tassa araññato āgatassa adāsi .

Atha naṃ bhuñjitvā muducittataṃ āpannaṃ ñatvā ,‘‘ sāmi , kilantamha , ekāhadvīhaṃ idheva homā ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

Athassa sāyampi punadivasepi madhurabhattaṃ pacitvā adāsi .

Atha muducittataṃ tassa ñatvā ‘‘ sāmi , katipāhaṃ idheva vasissāmā ’’ ti .

Tattha vasamānā tikhiṇena satthena tassa mañcavāṇaṃ heṭṭhāaṭaniyaṃ tahaṃ tahaṃ chindi .

Mañco tasmiṃ āgantvā nisinnamatteyeva heṭṭhā olambi .

So ‘‘ kasmā ayaṃ mañco evaṃ chijjitvā gato ’’ ti āha .

‘‘ Sāmi , daharadārake vāretuṃ na sakkomi , ettheva sannipatantī ’’ ti .

‘‘ Amma , idaṃ me dukkhaṃ tumhe nissāya jātaṃ .

Ahañhi pubbe katthaci gacchanto dvāraṃ pidahitvā gacchāmī ’’ ti .

‘‘ Kiṃ karomi , tāta , vāretuṃ na sakkomī ’’ ti .

Sā imināva niyāmena dve tayo divase chinditvā tena ujjhāyitvā khīyitvā vuccamānāpi tatheva vatvā puna ekaṃ dve rajjuke ṭhapetvā sese chindi .

Taṃ divasaṃP1.235 tasmiṃ nisinnamatteyeva sabbaṃ vāṇaṃ bhūmiyaṃ pati , sīsaṃ jaṇṇukehi saddhiṃ ekato ahosi , so uṭṭhāya ,‘‘ kiṃ karomi , idāni kuhiṃ gamissāmiM1.150 , nipajjanamañcassapi tumhehi asāmikoV1.134 viya katomhī ’’ ti āha .

‘‘ Tāta , kiṃ karomi , paṭivissakadārake vāretuṃ na sakkomi , hotu , mā cintayi , imāya nāma velāya kuhiṃ gamissasī ’’ ti dhītaraṃ āmantetvā ,‘‘ amma , tava bhātikassa nipajjanokāsaṃ karohī ’’ ti āha .

Sā ekapasse sayitvā ‘‘ idhāgaccha , sāmī ’’ ti āha .

Itaropi naṃ ‘‘ gaccha , tāta , bhaginiyā saddhiṃ nipajjā ’’ ti vadesi .

So tāya saddhiṃ ekamañce nipajjitvā taṃ divasaññeva santhavaṃ akāsi , kumārikā parodi .

Atha naṃ mātā pucchi –

‘‘ kiṃ , amma , rodasī ’’ ti ?

‘‘ Amma , idaṃ nāma jātan ’’ ti .

‘‘ Hotu , amma , kiṃ sakkā kātuṃ , tayāpi ekaṃ bhattāraṃ imināpekaṃ pādaparicārikaṃ laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti taṃ jāmātaraṃ akāsi .

Te samaggavāsaṃ vasiṃsu .

Sā katipāhaccayena rañño sāsanaṃ pesesi –

‘‘ bhatakavīthiyaṃ chaṇaṃ karontu .

Yassa pana ghare chaṇo na karīyati , tassa ettako nāma daṇḍoti ghosanaṃ kāretū ’’ ti .

Rājā tathā kāresi .

Atha naṃ sassu āha –

‘‘ tāta , bhatakavīthiyaṃ rājāṇāya chaṇo kattabbo jāto , kiṃ karomā ’’ ti ?

‘‘ Amma , ahaṃ bhatiṃ karontopi jīvituṃ na sakkomi , kiṃ karissāmī ’’ ti ?

‘‘ Tāta , gharāvāsaṃ vasantā nāma iṇampi gaṇhanti , raññoP1.236 āṇā akātuṃ na labbhā .

Iṇato nāma yena kenaci upāyena muccituṃ sakkā , gaccha , kutoci ekaṃ vā dve vā kahāpaṇe āharā ’’ ti āha .

So ujjhāyanto khīyanto gantvā cattālīsakoṭidhanaṭṭhānato ekameva kahāpaṇaṃ āhari .

Sā taṃ kahāpaṇaṃ rañño pesetvā attano kahāpaṇena chaṇaṃ katvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi .

Puna rājā tatheva ‘‘ chaṇaṃ karontu , akarontānaṃ ettako daṇḍo ’’ ti āṇāpesi .

Punapi so tāya tatheva vatvā nippīḷiyamāno gantvā tayo kahāpaṇe āhari .

Sā tepi kahāpaṇe rañño pesetvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi –

‘‘ idāni purise pesetvā imaṃ pakkosāpetū ’’ ti .

Rājā pesesi .

Purisā gantvā ,‘‘ kumbhaghosako nāma kataro ’’ ti pucchitvā pariyesantā taṃ disvā ‘‘ ehi , bho rājā , taṃ pakkosatī ’’ ti āhaṃsu .

So bhīto ‘‘ na maṃ rājā jānātī ’’ tiādīni vatvā gantuṃ na icchi .

Atha naṃ balakkārena hatthādīsu gahetvāM1.151 ākaḍḍhiṃsu .

Sā itthī te disvā ,‘‘ are , dubbinītā , tumhe mama jāmātaraṃ hatthādīsu gahetuṃ ananucchavikā ’’ ti tajjetvā ,‘‘ ehi , tāta , mā bhāyi , rājānaṃ disvā tava hatthādigāhakānaṃ hattheyeva chindāpessāmī ’’ ti dhītaraṃ ādāya purato hutvā rājagehaṃ patvā vesaṃ parivattetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekamantaṃ aṭṭhāsi .

Itarampi parikaḍḍhitvā ānayiṃsuyeva .

Atha naṃ vanditvā ṭhitaṃ rājā āha –

‘‘ tvaṃ kumbhaghosako nāmā ’’ ti ?

‘‘ Āma , devā ’’ tiV1.135 .

‘‘ Kiṃ kāraṇā mahādhanaṃ vañcetvā khādasī ’’ tiP1.237 ?

‘‘ Kuto me , deva , dhanaṃ bhatiṃ katvā jīvantassā ’’ ti ?

‘‘ Mā evaṃ kari , kiṃ amhe vañcesī ’’ ti ?

‘‘ Na vañcemi , deva , natthi me dhanan ’’ ti .

Athassa rājā te kahāpaṇe dassetvā ,‘‘ ime kassa kahāpaṇā ’’ ti āha .

So sañjānitvā ,‘‘ aho bālomhi , kathaṃ nu kho ime rañño hatthaṃ pattā ’’ ti ito cito ca olokento tā dvepi paṭimaṇḍitapasādhanā gabbhadvāramūle ṭhitā disvā ,‘‘ bhāriyaṃ vatidaṃ kammaṃ , imāhi raññā payojitāhi bhavitabban ’’ ti cintesi .

Atha naṃ rājā ‘‘ vadehi , bho , kasmā evaṃ karosī ’’ ti āha .

‘‘ Nissayo me natthi , devā ’’ ti .

‘‘ Mādiso nissayo bhavituṃ na vaṭṭatī ’’ ti .

‘‘ Kalyāṇaṃ , deva , sace me devo avassayo hotī ’’ ti .

‘‘ Homi , bho , kittakaṃ te dhanan ’’ ti ?

‘‘ Cattālīsakoṭiyo , devā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti ?

‘‘ Sakaṭāni devā ’’ ti ?

Rājā anekasatāni sakaṭāni yojāpetvā pahiṇitvā taṃ dhanaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kārāpetvā rājagahavāsino sannipātāpetvā ,‘‘ atthi kassaci imasmiṃ nagare ‘‘ ettakaṃ dhanan ’’ ti pucchitvā ‘‘ natthi , devā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ panassa kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti ?

‘‘ Sakkāraṃ , devā ’’ ti vutte mahantena sakkārena taṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā dhītaraṃ tasseva datvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘ bhante , passathimaṃ purisaṃ , evarūpo dhitimā nāma natthi , cattālīsakoṭivibhavo hontopi uppilāvitākāraṃ vā asmimānamattaṃ vā na karoti , kapaṇo viya pilotikaṃP1.238 nivāsetvā bhatakavīthiyaṃ bhatiṃ katvā jīvanto mayā iminā nāma upāyena ñāto .

Jānitvā ca pana pakkosāpetvā sadhanabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā taṃ dhanaṃ āharāpetvāM1.152 seṭṭhiṭṭhāne ṭhapito , dhītā cassa mayā dinnā .

Bhante , mayā ca evarūpo dhitimā na diṭṭhapubbo ’’ ti āha .

Taṃ sutvā satthā ‘‘ evaṃ jīvantassa jīvikaṃ dhammikajīvikaṃ nāma , mahārāja , corikādikammaṃ pana idhaloke ceva pīḷeti hiṃseti , paraloke ca , tatonidānaṃ sukhaṃ nāma natthi .

Purisassa hi dhanapārijuññakāle kasiṃ vā bhatiṃ vā katvā jīvikameva dhammikajīvikaṃ nāma .

Evarūpassa hi vīriyasampannassa satisampannassa kāyavācāhi parisuddhakammassa paññāya nisammakārino kāyādīhi saññatassa dhammajīvikaṃ jīvantassa satiavippavāse ṭhitassa issariyaṃ vaḍḍhatiyevā ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –

24.

‘‘ Uṭṭhānavato satīmato ,

Sucikammassa nisammakārino ;

SaññatassaV1.136 dhammajīvino ,

Appamattassa yasobhivaḍḍhatī ’’ ti .

Tattha uṭṭhānavatoti uṭṭhānavīriyavantassa .

Satimatoti satisampannassa .

Sucikammassāti niddosehi niraparādhehi kāyakammādīhi samannāgatassa .

Nisammakārinoti evañce bhavissati , evaṃ karissāmīti vā , imasmiṃ kamme evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatīti vā evaṃ nidānaṃ sallakkhetvā rogatikicchanaṃP1.239 viya sabbakammāni nisāmetvā upadhāretvā karontassa .

Saññatassāti kāyādīhi saññatassa nicchiddassa .

Dhammajīvinoti agārikassa tulākūṭādīni vajjetvā kasigorakkhādīhi , anagārikassa vejjakammadūtakammādīni vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentassa .

Appamattassāti avippavutthasatino .

Yasobhivaḍḍhatīti issariyabhogasampannasaṅkhāto ceva kittivaṇṇabhaṇanasaṅkhāto ca yaso abhivaḍḍhatīti .

Gāthāpariyosāne kumbhaghosako sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu .

Evaṃ mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti .

Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu dutiyaṃ .

Issues

Select Version

Dhammapada-aṭṭhakathā

Dhammapada-aṭṭhakathā