Issues
Select Version
Dhammapada-aṭṭhakathā
Dhammapada-aṭṭhakathā

9. Nandattheravatthu

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

9. Nandattheravatthu

YathāV1.67P1.115 agāran ti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ nandaṃ ārabbha kathesi .
Satthā hi pavattitavaradhammacakko rājagahaṃ gantvā veḷuvane viharanto –
‘‘ puttaṃ me ānetvā dassethā ’’ ti suddhodanamahārājena pesitānaṃ sahassasahassaparivārānaṃ dasannaṃ dūtānaṃ sabbapacchato gantvā arahattappattena kāḷudāyittherena gamanakālaṃ ñatvā maggavaṇṇaṃ vaṇṇetvā vīsatisahassakhīṇāsavaparivutoM1.74 kapilapuraṃ nīto ñātisamāgame pokkharavassaṃ atthuppattiṃ katvā vessantarajātakaṃ ( jā .2.22.1655 ādayo ) kathetvā punadivase piṇḍāya paviṭṭho ,‘‘ uttiṭṭhe nappamajjeyyā ’’ ti ( dha . pa .168) gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ,‘‘ dhammañcare ’’ ti ( dha . pa .169) gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale , rājānañca sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesi .
Bhattakiccāvasāne pana rāhulamātuguṇakathaṃ nissāya candakinnarījātakaṃ ( jā .1.14.18 ādayo ) kathetvā tato tatiyadivase nandakumārassa abhisekagehappavesanavivāhamaṅgalesu pavattamānesu piṇḍāya pavisitvā nandakumārassa hatthe pattaṃ datvā maṅgalaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkamanto nandakumārassa hatthato pattaṃ na gaṇhi .
Sopi tathāgatagāravena ‘‘ pattaṃ vo , bhante , gaṇhathā ’’ ti vattuṃ nāsakkhi .
Evaṃ pana cintesi –
‘‘ sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī ’’ ti .
Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi .
Itaro ‘‘ sopānapādamūle gaṇhissatī ’’ ti cintesi .
Satthā tatthāpi naP1.116 gaṇhi .
Itaro ‘‘ rājaṅgaṇe gaṇhissatī ’’ ti cintesi .
Satthā tatthāpi na gaṇhi .
Kumāro nivattitukāmo aruciyā gacchanto satthugāravena ‘‘ pattaṃ gaṇhathā ’’ ti vattuṃ na sakkoti .
‘‘ Idha gaṇhissati , ettha gaṇhissatī ’’ ti cintento gacchati .
Tasmiṃ khaṇe aññā itthiyo taṃ disvā janapadakalyāṇiyā ācikkhiṃsu –
‘‘ ayye , bhagavā nandakumāraṃ gahetvā gato , tumhehi taṃ vinā karissatī ’’ ti .
Sā udakabindūhi paggharanteheva aḍḍhullikhitehi kesehi vegena gantvā ,‘‘ tuvaṭaṃ kho , ayyaputta , āgaccheyyāsī ’’ ti āha .
Taṃ tassā vacanaṃ tassa hadaye tiriyaṃ patitvā viya ṭhitaṃ .
Satthāpissa hatthato pattaṃ aggaṇhitvāva taṃ vihāraṃ netvā ,‘‘ pabbajissasi nandā ’’ tiāha .
So buddhagāravena ‘‘ na pabbajissāmī ’’ ti avatvā ,‘‘ āma , pabbajissāmī ’’ ti āha .
Satthā ‘‘ tena hi nandaṃ pabbājethā ’’ ti āha .
Satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesi .
SattameV1.68 divase rāhulamātā kumāraṃ alaṅkaritvā bhagavato santikaṃ pesesi –
‘‘ passa , tāta , etaṃ vīsatisahassasamaṇaparivutaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ brahmarūpivaṇṇaṃ samaṇaṃ , ayaṃ te pitā , etassa mahantā nidhikumbhiyo ahesuṃ .
Tyāssa nikkhamanato paṭṭhāya na passāma , gaccha naṃ dāyajjaṃ yācassu –
‘ ahaṃM1.75 , tāta , kumāro , abhisekaṃ patvā cakkavattī bhavissāmi , dhanena me attho , dhanaṃ me dehi .
Sāmiko hi putto pitusantakassā ’’’ ti .
Kumāro bhagavato santikaṃ gantvāva pitusinehaṃ paṭilabhitvā haṭṭhacitto ‘‘ sukhā te , samaṇa , chāyā ’’ ti vatvā aññampiP1.117 bahuṃ attano anurūpaṃ vadanto aṭṭhāsi .
Bhagavā katabhattakicco anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi .
Kumāropi ‘‘ dāyajjaṃ me , samaṇa , dehi , dāyajjaṃ me , samaṇa , dehī ’’ ti bhagavantaṃ anubandhi .
Bhagavāpi kumāraṃ na nivattāpesi .
Parijanopi bhagavatā saddhiṃ gacchantaṃ nivattetuṃ nāsakkhi .
Iti so bhagavatā saddhiṃ ārāmameva agamāsi .
Tato bhagavā cintesi –
‘‘ yaṃ ayaṃ pitusantakaṃ dhanaṃ icchati , taṃ vaṭṭānugataṃ savighātaṃ , handassa bodhitale paṭiladdhaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ demi , lokuttaradāyajjassa naṃ sāmikaṃ karomī ’’ ti .
Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi –
‘‘ tena hi tvaṃ , sāriputta , rāhulakumāraṃ pabbājehī ’’ ti .
Thero kumāraṃ pabbājesi .
Pabbajite ca pana kumāre rañño adhimattaṃ dukkhaṃ uppajji .
Taṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavato nivedetvā ,‘‘ sādhu , bhante , ayyā , mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeyyun ’’ ti varaṃ yāci .
Bhagavā tassa taṃ varaṃ datvā punekadivasaṃ rājanivesane katapātarāso ekamantaṃ nisinnena raññā ,‘‘ bhante , tumhākaṃ dukkarakārikakāle ekā devatā maṃ upasaṅkamitvā ,‘ putto te kālakato ’ ti āha .
Ahaṃ tassā vacanaṃ asaddahanto ‘ na mayhaṃ putto bodhiṃ appatvā kālaṃ karotī ’ ti paṭikkhipin ’’ ti vutte –
‘‘ idāni kiṃ saddahissatha , pubbepi aṭṭhikāni dassetvā ,‘ putto te mato ’ ti vutte na saddahitvā ’’ ti imissā atthuppattiyā mahādhammapālajātakaṃ ( jā .1.10.92 ādayo ) kathesi .
Gāthāpariyosāne rājā anāgāmiphale patiṭṭhahi .
Iti bhagavā pitaraṃ tīsu phalesu patiṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaparivutoP1.118 punadeva rājagahaṃ gantvā tato anāthapiṇḍikena sāvatthiṃ āgamanatthāya gahitapaṭiñño niṭṭhite jetavane vihāre tattha gantvā vāsaṃ kappesi .
Evaṃ satthari jetavane viharante āyasmā nando ukkaṇṭṭhitvā bhikkhūnaṃ etamatthaṃ ārocesi –
‘‘ anabhirato ahaṃ , āvuso , brahmacariyaṃ carāmi , naM1.76 sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ , sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī ’’ ti .
Bhagavā taṃ pavattiṃ sutvā āyasmantaṃ nandaṃ pakkosāpetvā etadavoca –
‘‘ saccaṃ kira tvaṃ , nanda , sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesiV1.69 –
‘ anabhirato , āvuso , brahmacariyaṃ carāmi , na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ , sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī ’’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti .
‘‘ Kissa pana tvaṃ , nanda , anabhirato brahmacariyaṃ carasi , na sakkosi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ , sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissasī ’’ ti ?
‘‘ Sākiyānī maṃ , bhante , janapadakalyāṇī gharā nikkhamantassa aḍḍhullikhitehi kesehi apaloketvā maṃ etadavoca –
‘ tuvaṭaṃ kho , ayyaputta , āgaccheyyāsī ’ ti , so kho ahaṃ , bhante , taṃ anussaramāno anabhirato brahmacariyaṃ carāmi , na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ , sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī ’’ ti .
Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ bāhāyaṃ gahetvā iddhibalena tāvatiṃsadevalokaṃ ānento antarāmagge ekasmiṃ jhāmakkhette jhāmakhāṇuke nisinnaṃ chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhaṃ ekaṃ paluṭṭhamakkaṭiṃ dassetvā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño upaṭṭhānaṃ āgatāni kakuṭapādāni pañca accharāsatāni dassesi .
KakuṭapādānītiP1.119 rattavaṇṇatāya pārevatapādasadisapādāni .
Dassetvā ca panāha –
‘‘ taṃ kiṃ maññasi , nanda , katamā nu kho abhirūpatarā vā dassanīyatarā vā pāsādikatarā vā sākiyānī vā janapadakalyāṇī , imāni vā pañca accharāsatāni kakuṭapādānī ’’ ti ?
Taṃ sutvā āha –
‘‘ seyyathāpi sā , bhante , chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhā paluṭṭhamakkaṭī , evameva kho , bhante , sākiyānī janapadakalyāṇī , imesaṃ pañcannaṃ accharāsatānaṃ upanidhāya saṅkhyampi na upeti , kalampi na upeti , kalabhāgampi na upeti .
Atha kho imāneva pañca accharāsatāni abhirūpatarāni ceva dassanīyatarāni ca pāsādikatarāni cā ’’ ti .
‘‘ Abhirama , nanda , abhirama , nanda , ahaṃ te pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānan ’’ ti .
‘‘ Sace me , bhante bhagavā , pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ , abhiramissāmahaṃ , bhante , bhagavati brahmacariye ’’ ti .
AthaM1.77 kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ gahetvā tattha antarahito jetavaneyeva pāturahosi .
Assosuṃ kho bhikkhū ,‘‘ āyasmā kira nando bhagavato bhātā mātucchāputto accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati .
Bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānan ’’ ti .
Atha kho āyasmato nandassa sahāyakā bhikkhū āyasmantaṃ nandaṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca samudācaranti ,‘‘ bhatako kirāyasmā nando , upakkitako kirāyasmā nando , accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati .
Bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānan ’’ ti .
Atha kho āyasmā nando sahāyakānaṃ bhikkhūnaṃP1.120 bhatakavādena ca upakkitakavādena ca aṭṭiyamāno harāyamāno jigucchamānoV1.70 eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti , tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi ,‘‘ khīṇā jāti , vusitaṃ brahmacariyaṃ , kataṃ karaṇīyaṃ , nāparaṃ itthattāyā ’’ ti abbhaññāsi .
Aññataro ca kho panāyasmā nando arahataṃ ahosi .
Athekā devatā rattibhāge sakalaṃ jetavanaṃ obhāsetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ārocesi –
‘‘ āyasmā , bhante , nando bhagavato bhātā mātucchāputto āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī ’’ ti .
Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādi ‘‘ nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī ’’ ti .
Sopāyasmā nando tassā rattiyā accayena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā etadavoca –
‘‘ yaṃ me , bhante , bhagavā pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ , muñcāmahaṃ , bhante , bhagavantaṃ etasmā paṭissavā ’’ ti .
‘‘ Mayāpi kho te , nanda , cetasā ceto paricca vidito ‘ nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃP1.121 paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī ’ ti .
Devatāpi me etamatthaṃ ārocesi –
‘ āyasmā , bhante , nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī ’ ti .
Yadeva kho te , nanda , anupādāya āsavehiM1.78 cittaṃ vimuttaṃ , athāhaṃ mutto etasmā paṭissavā ’’ ti .
Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –
‘‘ Yassa nittiṇṇo paṅko , maddito kāmakaṇṭako ;
Mohakkhayaṃ anuppatto , sukhadukkhesu na vedhatī sa bhikkhū ’’ ti .( udā .22);
Athekadivasaṃ bhikkhū taṃ āyasmantaṃ nandaṃ pucchiṃsu –
‘‘ āvuso nanda , pubbe tvaṃ ‘ ukkaṇṭhitomī ’ ti vadesi , idāni te kathan ’’ ti ?
‘‘ Natthi me , āvuso , gihibhāvāya ālayo ’’ ti .
Taṃ sutvā bhikkhū –
‘‘ abhūtaṃ āyasmā nando katheti , aññaṃ byākaroti , atītadivasesu ‘ ukkaṇṭhitomhī ’ ti vatvā idāni ‘ natthi me gihibhāvāya ālayo ’ ti kathetī ’’ ti gantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .
Bhagavā ‘‘ bhikkhave , atītadivasesu nandassa attabhāvo ducchannagehasadiso ahosi , idāni succhannagehasadiso jāto .
Ayañhi dibbaccharānaṃV1.71 diṭṭhakālato paṭṭhāya pabbajitakiccassa matthakaṃ pāpetuṃP1.122 vāyamanto taṃ kiccaṃ patto ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –
13.
‘‘ Yathā agāraṃ ducchannaṃ , vuṭṭhī samativijjhati ;
Evaṃ abhāvitaṃ cittaṃ , rāgo samativijjhati .
14.
‘‘ Yathā agāraṃ succhannaṃ , vuṭṭhī na samativijjhati ;
Evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ , rāgo na samativijjhatī ’’ ti .
Tattha agāran ti yaṃkiñci gehaṃ .
Ducchannan ti viraḷacchannaṃ chiddāvachiddaṃ .
Samativijjhatīti vassavuṭṭhi vinivijjhati .
Abhāvitan ti taṃ agāraṃ vuṭṭhi viya bhāvanāya rahitattā abhāvitaṃ cittaṃ rāgo samati vijjhati .
Na kevalaṃ rāgova , dosamohamānādayo sabbakilesā tathārūpaṃ cittaṃ ativiya vijjhantiyeva .
Subhāvitan ti samathavipassanābhāvanāhi subhāvitaṃ .
Evarūpaṃ cittaṃ succhannaṃ gehaṃ vuṭṭhi viya rāgādayo kilesā ativijjhituṃ na sakkontīti .
Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu .
Mahājanassa desanā sātthikā ahosi .
Atha kho bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ,‘‘ āvuso , buddhā nāma acchariyā , janapadakalyāṇiṃ nissāya ukkaṇṭhito nāmāyasmā nandoM1.79 satthārā devaccharā āmisaṃ katvā vinīto ’’ ti .
Satthā āgantvā –
‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ,‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ,‘‘ na , bhikkhave , idānevaP1.123 , pubbepesa mayā mātugāmena palobhetvā vinītoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasivāsī kappaṭo nāma vāṇijo ahosi .
Tasseko gadrabho kumbhabhāraṃ vahati , ekadivasena satta yojanāni gacchati .
So ekasmiṃ samaye gadrabhabhārakehi saddhiṃ takkasilaṃ gantvā yāva bhaṇḍassa vissajjanaṃ , tāva gadrabhaṃ carituṃ vissajjesi .
Athassa so gadrabho parikhāpiṭṭhe caramāno ekaṃ gadrabhiṃ disvā upasaṅkami .
Sā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontī āha –
‘‘ kuto āgatosī ’’ ti ?
‘‘ Bārāṇasito ’’ ti .
‘‘ Kena kammenā ’’ ti ?
‘‘ Vāṇijjakammenā ’’ ti .
‘‘ Kittakaṃ bhāraṃ vahasī ’’ tiV1.72 ?
‘‘ Kumbhabhāran ’’ ti ?
‘‘ Ettakaṃ bhāraṃ vahanto kati yojanāni gacchasī ’’ ti ?
‘‘ Satta yojanānī ’’ ti .
‘‘ Gatagataṭṭhāne te kāci pādaparikammapiṭṭhiparikammakarā atthī ’’ ti ?
‘‘ Natthī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ sante mahādukkhaṃ nāma anubhosī ’’ ti ?
‘‘ Kiñcāpi hi tiracchānagatānaṃ pādaparikammādikārakā nāma natthi , kāmasaṃyojanaghaṭṭanatthāya pana evarūpaṃ kathaṃ kathesi ’’?
So tassā kathāya ukkaṇṭhi .
Kappaṭopi bhaṇḍaṃ vissajjetvā tassa santikaṃ āgantvā –
‘‘ ehi , tāta , gamissāmā ’’ ti āha .
‘‘ Gacchatha tumhe , nāhaṃ gamissāmī ’’ ti .
Atha naṃP1.124 punappunaṃ yācitvā ,‘‘ anicchantaṃ paribhāsetvā naṃ nessāmī ’’ ti cintetvā gāthamāha –
‘‘ Patodaṃ te karissāmi , sāḷasaṅgulikaṇṭakaṃ ;
Sañchindissāmi te kāyaṃ , evaṃ jānāhi gadrabhā ’’ ti .
Taṃ sutvā gadrabho ‘‘ evaṃ sante ahampi te kattabbaṃ jānissāmī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘ Patodaṃ me karissasi , soḷasaṅgulikaṇṭakaṃ ;
Purato patiṭṭhahitvāna , uddharitvāna pacchato ;
Dantaṃ te pātayissāmi , evaṃ jānāhi kappaṭā ’’ ti .
TaṃM1.80 sutvā vāṇijo –
‘‘ kena nu kho kāraṇena esa evaṃ vadatī ’’ ti cintetvā , ito cito ca olokento taṃ gadrabhiṃ disvā ,‘‘ imāyesa evaṃ sikkhāpito bhavissati ,‘ evarūpiṃ nāma te gadrabhiṃ ānessāmī ’ ti mātugāmena naṃ palobhetvā nessāmī ’’ ti imaṃ gāthamāha –
‘‘ Catuppadiṃ saṅkhamukhiṃ , nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ ;
Bhariyaṃ te ānayissāmi , evaṃ jānāhi gadrabhā ’’ ti .
Taṃ sutvā tuṭṭhacitto gadrabho imaṃ gāthamāha –
‘‘ Catuppadiṃ saṅkhamukhiṃ , nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ ;
Bhariyaṃ me ānayissasi , evaṃ jānāhi kappaṭa ;
Kappaṭa bhiyyo gamissāmi , yojanāni catuddasā ’’ ti .
AthaV1.73P1.125 naṃ kappaṭo ,‘‘ tena hi ehī ’’ ti gahetvā sakaṭṭhānaṃ agamāsi .
So katipāhaccayena naṃ āha –
‘‘ nanu maṃ tumhe ‘ bhariyaṃ te ānayissāmī ’ ti avocutthā ’’ ti ?
‘‘ Āma , vuttaṃ , nāhaṃ attano kathaṃ bhindissāmi , bhariyaṃ te ānessāmi , vetanaṃ pana tuyhaṃ ekakasseva dassāmi , tuyhaṃ vetanaṃ dutiyassa pahotu vā mā vā , tvameva jāneyyāsi .
Ubhinnaṃ pana vo saṃvāsamanvāya puttā vijāyissanti , tehipi bahūhi saddhiṃ tuyhaṃ taṃ pahotu vā mā vā , tvameva jāneyyāsī ’’ ti .
Gadrabho tasmiṃ kathenteyeva anapekkho ahosi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ,‘‘ tadā , bhikkhave , gadrabhī janapadakalyāṇī ahosi , gadrabho nando , vāṇijo ahameva .
Evaṃ pubbepesa mayā mātugāmena palobhetvā vinīto ’’ ti jātakaṃ niṭṭhāpesīti .
Nandattheravatthu navamaṃ .