Issues
Select Version
Dhammapada-aṭṭhakathā
Dhammapada-aṭṭhakathā

3. Cittavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Cittavaggo

1. Meghiyattheravatthu

PhandanaṃM1.182V1.163P1.287 capalaṃ cittan ti imaṃ dhammadesanaṃ satthā cālikāya pabbate viharanto āyasmantaṃ meghiyaṃ ārabbha kathesi .
Tassa vatthuṃ vibhāvanatthaṃ sabbaṃ meghiyasuttantaṃ ( udā .31) vitthāretabbaṃ .
Satthā pana tīhi vitakkehi anvāsattatāya tasmiṃ ambavane padhānaṃ anuyuñjituṃ asakkuṇitvā āgataṃ meghiyattheraṃ āmantetvā ,‘‘ atibhāriyaṃ te , meghiya , kataṃ ‘ āgamehi tāva , meghiya , ekakomhi yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatī ’ ti maṃ yācantaṃ ekakaṃ pahāya gacchantena bhikkhunā nāma evaṃ cittavasikena bhavituṃ na vaṭṭati , cittaṃ nāmetaṃ lahukaṃ , taṃ attano vase vattetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vatvā imā dve gāthā abhāsi –
33.
‘‘ Phandanaṃ capalaṃ cittaṃ , dūrakkhaṃ dunnivārayaṃ ;
Ujuṃ karoti medhāvī , usukārova tejanaṃ .
34.
‘‘ Vārijova thale khitto , okamokataubbhato ;
Paripphandatidaṃ cittaṃ , māradheyyaṃ pahātave ’’ ti .
TatthaP1.288 phandanan ti rūpādīsu ārammaṇesu vipphandamānaṃ .
Capalan ti ekairiyāpathena asaṇṭhahanto gāmadārako viya ekasmiṃ ārammaṇe asaṇṭhahanato capalaṃ .
Cittan ti viññāṇaṃ , bhūmivatthuārammaṇakiriyādivicittatāya panetaṃ ‘‘ cittan ’’ ti vuttaṃ .
Dūrakkhan ti kiṭṭhasambādhe ṭhāne kiṭṭhakhādakagoṇaṃ viya ekekasmiṃ sappāyārammaṇeyeva duṭṭhapanato dūrakkhaṃ .
Dunnivārayan ti visabhāgārammaṇaṃ gacchantaṃ paṭisedhetuṃ dukkhattā dunnivārayaṃ .
Usukārova tejanan ti yathā nāma usukāro araññato ekaṃ vaṅkadaṇḍakaṃ āharitvā nittacaṃ katvā kañjiyatelena makkhetvā aṅgārakapalle tāpetvā rukkhālake uppīḷetvā nivaṅkaṃ ujuṃ vālavijjhanayoggaṃ karoti , katvā caV1.164 pana rājarājamahāmattānaṃ sippaṃ dassetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ labhati , evamevaM1.183 medhāvī paṇḍito viññū puriso phandanādisabhāvametaṃ cittaṃ dhutaṅgāraññāvāsavasena , nittacaṃ apagataoḷārikakilesaṃ katvā saddhāsinehena temetvā kāyikacetasikavīriyena tāpetvā samathavipassanālake uppīḷetvā ujuṃ akuṭilaṃ nibbisevanaṃ karoti , katvā ca pana saṅkhāre sammasitvā mahantaṃ avijjakkhandhaṃ padāletvā ,‘‘ tisso vijjā , cha abhiññā , nava lokuttaradhamme ’’ ti imaṃ visesaṃ hatthagatameva katvā aggadakkhiṇeyyabhāvaṃP1.289 labhati .
Vārijovāti maccho viya , thale khittoti hatthena vā pādena vā jālādīnaṃ vā aññatarena thale chaḍḍito .
Okamokataubbhatoti ‘‘ okapuṇṇehi cīvarehī ’’ ti ettha ( mahāva .306) udakaṃ okaṃ ,‘‘ okaṃ pahāya aniketasārī ’’ ti ettha ( su . ni .850) ālayo , ettha ubhayampi labbhati .
‘‘ Okamokataubbhato ’’ ti hi ettha okamokatoti udakasaṅkhātā ālayāti ayamattho .
Ubbhatoti uddhaṭo .
Paripphandatidaṃ cittan ti yathā so udakālayato ubbhato thale khitto maccho udakaṃ alabhanto paripphandati , evamidaṃ pañcakāmaguṇālayābhirataṃ cittaṃ tato uddharitvā māradheyyasaṅkhātaṃ vaṭṭaṃ pahātuṃ vipassanākammaṭṭhāne khittaṃ kāyikacetasikavīriyena santāpiyamānaṃ paripphandati , saṇṭhātuṃ na sakkoti .
Evaṃ santepi dhuraṃ anikkhipitvā medhāvī puggalo taṃ vuttanayeneva ujuṃ kammaniyaṃ karotīti attho .
Aparo nayo – idaṃ māradheyyaṃ kilesavaṭṭaṃ avijahitvā ṭhitaṃ cittaṃ so vārijo viya paripphandati , tasmā māradheyyaṃ pahātave , yena kilesavaṭṭasaṅkhātena māradheyyeneva paripphandati , taṃ pahātabbanti .
Gāthāpariyosāne meghiyatthero sotāpattiphale patiṭṭhito , aññepi bahū sotāpannādayo jātāti .
Meghiyattheravatthu paṭhamaṃ .